Yabancıların ülkemizde bulunmasına ve vize işlemlerine ilişkin kurallar Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu ile belirlenmiştir. Kanun, tek bir ikamet izni tipi öngörmemiş; farklı ihtiyaçlara karşılık gelen birden çok izin türünü düzenlemiştir. Bunlardan biri de ailenin bir arada kalabilmesini güvence altına almak amacıyla verilen aile ikamet iznidir.
Bu izin; bir Türk vatandaşının, mavi kart hamilinin ya da geçerli bir ikamet iznine dayanarak Türkiye'de bulunan yabancının aile bireyleri için düzenlenir. Tipik örnek, Türk vatandaşıyla evli olan yabancı eşin durumudur. Böyle bir başvuruda hem destekleyici konumundaki eşin hem de izin talep eden yabancının karşılaması gereken ayrı ayrı koşullar bulunur. Söz gelimi destekleyicinin aylık geliri, asgari ücretin altına inmemek kaydıyla hane halkının kişi başına düşen payı bakımından asgari ücretin üçte birinden az olmamalıdır. Kanunda öngörülen diğer koşullar da sağlandığında izin düzenlenebilir.
Buna karşılık aranan şartların hiç gerçekleşmemesi veya sonradan ortadan kalkması hâlinde başvuru reddedilebilir, verilmiş izin iptal edilebilir yahut süre uzatımı yapılmayabilir. Bu tür bir işlemle karşılaşan yabancı, idare mahkemesinde iptal davası açma imkânına sahiptir. Aşağıda iznin kapsamını, koşullarını, kaybedilme hâllerini ve yargısal denetim yolunu ele alıyoruz.
Aile ikamet izni, aile birliğinin korunması gerekçesiyle tanınan ve kısa dönem ikamet izni kategorisinde değerlendirilen bir izindir. Kısa dönem ikamet izninin başvuru usulü ve şartları ayrı bir bilgi notumuzun konusunu oluşturmaktadır.
Aile İkamet İzninden Yararlanabilecek Kişiler
Kanun'un 34. maddesinin birinci fıkrası, izin düzenlenebilecek kişileri saymıştır. Buna göre dört ayrı destekleyici grubundan söz edilebilir.
İlk grup Türk vatandaşlarıdır. Türk vatandaşı olan kişinin yabancı eşi; kendisinin ya da eşinin ergin olmayan yabancı çocuğu; yine kendisinin veya eşinin bağımlı yabancı çocuğu bakımından aile ikamet izni düzenlenebilir.
İkinci grubu mavi kart sahipleri oluşturur. 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 28. maddesi, çıkma izni alarak Türk vatandaşlığından ayrılan kişilerin durumunu düzenler. Bu kişiler sınırlı birkaç istisna dışında Türk vatandaşlarına tanınan haklardan aynı şekilde yararlanır ve haklarında resmî belge niteliğinde mavi kart düzenlenir. Mavi kart hamilinin yabancı eşi, kendisinin veya eşinin ergin olmayan yabancı çocuğu ile bağımlı yabancı çocuğu için de izin verilmesi mümkündür.
Üçüncü grup, kanunda sayılan izin türlerinden biriyle Türkiye'de bulunan yabancılardır. Böyle bir yabancının eşi ile kendisinin veya eşinin ergin olmayan ya da bağımlı yabancı çocuğu izin talep edebilir. Örneğin öğrenci ikamet izni veya uzun dönem ikamet iznine dayanarak ülkede kalan bir kişinin yabancı eşi ve çocukları bakımından aile ikamet izni düzenlenebilir.
Dördüncü ve son grup ise uluslararası koruma alanındadır: mültecilerin ve ikincil koruma statüsü tanınanların yabancı eşi ile kendisinin veya eşinin ergin olmayan ya da bağımlı yabancı çocuğu bu izinden yararlanabilir.
Sayılan kişilere verilecek iznin süresi her seferinde üç yılı geçemez. Ayrıca hiçbir hâlde destekleyicinin sahip olduğu ikamet izni süresinden daha uzun bir süre için izin düzenlenemez.
Yabancının vatandaşı olduğu ülkenin hukuku birden çok eşle evliliğe imkân tanıyor olabilir. Bu ihtimalde eşlerden yalnızca biri aile ikamet iznine hak kazanır; buna karşılık diğer eşlerden doğan çocuklar bakımından izin düzenlenmesinin önünde bir engel bulunmaz.
Aile İkamet İzninin Şartları
Kanun, aranan koşulları iki ayrı başlıkta toplamıştır: destekleyiciye ilişkin olanlar ve izin talebinde bulunan yabancıya ilişkin olanlar. Buradaki destekleyici kavramı, aile birliği amacıyla ülkeye gelecek yabancıların masraflarını üstlenen ve başvuruda dayanak olarak gösterilen Türk vatandaşını yahut Türkiye'de yasal olarak bulunan yabancıyı anlatır. Örneğin izin talep eden yabancının Türk vatandaşı eşi, bu ilişkide destekleyici konumundadır.
Destekleyici Bakımından Aranan Şartlar
Destekleyicinin karşılaması gereken koşullar şu şekilde özetlenebilir:
- Aylık geliri, asgari ücretin altında kalmamak kaydıyla, hanedeki kişi sayısına bölündüğünde kişi başına asgari ücretin üçte birinden az olmamalıdır.
- Hane halkının sayısı gözetildiğinde aile bireyleri, genel sağlık ve güvenlik ölçütlerini karşılayan bir barınma imkânına sahip olmalı; ayrıca bütün aile bireylerini kapsayan bir sağlık sigortası bulunmalıdır.
- Başvuru tarihi esas alınmak üzere beş yıl içinde aile düzenine karşı işlenen suçların herhangi birinden hüküm giymediğini adli sicil kaydıyla ortaya koymalıdır.
- Kural olarak en az bir yıldır ikamet izniyle Türkiye'de bulunuyor olmalıdır. Ancak bilimsel araştırma amaçlı ikamet izni veya çalışma izni sahipleri, mavi kart hamilleri ve Türk vatandaşıyla evli yabancılar bu koşuldan muaftır.
- Adres Kayıt Sisteminde (AKS) kaydının bulunması gerekir.
Kanun bu kurallara genel nitelikte bir istisna getirmiştir: Türkiye'de bulunan mülteciler ile ikincil koruma statüsü sahiplerinde yukarıdaki koşullar aranmayabilir.
Başvuru Sahibi Bakımından Aranan Şartlar
Destekleyicinin yanında kalmak üzere izin talebinde bulunan yabancının da belirli koşulları karşılaması beklenir.
Başvuran, yukarıda saydığımız kişilerden biri olduğunu ortaya koyan bilgi ve belgeleri idareye sunmalıdır. Örneğin mavi kart hamilinin eşi olduğunu kanıtlamak üzere evlilik cüzdanının ibrazı bu kapsamdadır.
Bunun yanında başvuran, destekleyici konumundaki kişiyle fiilen birlikte yaşadığını ya da birlikte yaşama niyeti taşıdığını gösteren belgeleri de dosyaya eklemelidir. Uzun dönem ikamet izni sahibi babasının yanında kalmak isteyen bir yabancının bu niyeti ortaya koyması buna örnektir.
Evliliğin, salt izin elde etmek maksadıyla yapılmamış olması gerekir; aksi hâlde aile ikamet izni düzenlenmesi mümkün değildir.
Aranan koşullardan biri de başvuru sahibi ile eşinin on sekiz yaşını doldurmuş olmasıdır.
Son olarak başvuran, Kanun'un 7. maddesinde Türkiye'ye girişine izin verilmeyecek yabancılar arasında sayılan kişilerden olmamalıdır.
Aile İkamet İzni ve Türk Vatandaşlığı
Bir Türk vatandaşıyla evlenen yabancı yalnızca aile ikamet izni almakla yetinmek zorunda değildir; kanunda öngörülen koşullar gerçekleştiğinde evlilik yoluyla vatandaşlık kazanma imkânı da doğar. Evlilik yoluyla Türk vatandaşlığının kazanılması, kendine özgü şartları bulunan ve ayrıca ele alınması gereken bir konudur.
Anlaşmalı Evlilik Şüphesi ve İdarenin Denetimi
Evliliğin yalnızca ikamet izni elde etmek amacıyla kurulduğu yönünde makul bir şüphe doğarsa, valilik konuyu araştırmakla yükümlüdür. Yapılan inceleme sonucunda evliliğin bu amaca hizmet ettiği ortaya çıkarsa izin verilmez; verilmiş bir izin varsa iptal edilir.
Denetim yalnızca başvuru aşamasıyla sınırlı değildir. İzin düzenlendikten sonra da valilikler, evliliğin gerçekliği konusunda inceleme yapabilir.
İzin Hangi Hâllerde Verilmez, İptal Edilir ya da Uzatılmaz?
Kanun'un 36. maddesi, iznin hangi hâllerde verilmeyeceğini, verilmişse iptal edileceğini ve süresinin uzatılmayacağını düzenlemiştir.
Bunların ilki, destekleyici ve başvuru sahibi yönünden aranan koşulların baştan sağlanamaması ya da sonradan ortadan kalkmasıdır. Bu durumda başvuru reddedilebileceği gibi mevcut izin iptal edilebilir veya uzatılmayabilir.
İkinci grup sebep ise ilgili hakkında yürürlükte olan bir sınır dışı etme yahut Türkiye'ye giriş yasağı kararının bulunmasıdır. İznin veriliş amacının dışında kullanıldığının saptanması da aynı sonucu doğurur ve izin iptal edilir ya da süresi uzatılmaz. Sınır dışı etme kararına karşı başvurulabilecek itiraz yolu da ayrı bir bilgi notumuzda ele alınmaktadır.
Ret Kararına Karşı İptal Davası
Yukarıda ayrıntılı biçimde açıkladığımız koşulları karşılayan yabancıların başvuruları idarece incelenerek karara bağlanır. İdare kimi durumlarda çeşitli gerekçelerle ret yönünde karar verebilmektedir. Ret gerekçesi mevzuatta öngörülen şartların karşılanmaması ya da eksik veya hatalı evrakla başvuru olabileceği gibi, idarenin takdir yetkisini kullanarak da bu yönde karar vermesi mümkündür.
Aile ikamet izni başvurusu reddedilen yabancı, bu kararın hukuka aykırı olduğu kanaatindeyse iptali istemiyle dava açabilir. Davanın, kararı tesis eden idarenin bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde görülmesi gerekir. Dava açma süresi, ret kararının ilgilisine tebliğ edildiği günden başlayarak 60 gündür.
Başvuru hakkında verilen kabul veya ret kararları hukuki nitelikleri itibarıyla birer idari işlemdir. Bu nedenle işlemin hukuka uygun sayılabilmesi, taşıması gereken bütün unsurların eksiksiz bulunmasına bağlıdır. Sebep, konu, amaç, şekil ve yetki unsurlarından herhangi birinde sakatlık saptanan idari işlemler mahkemece iptal edilebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
İdare mahkemesinde avukatla temsil zorunlu mudur?
Türk hukuku, tarafların yargı önünde kendilerini bizzat savunmalarına ve temsil etmelerine imkân tanır; sınırlı birkaç istisna dışında avukatla temsil zorunluluğu bulunmaz. İdare mahkemeleri bakımından da ayrı bir zorunluluk öngörülmemiştir. Bununla birlikte idare hukuku mevzuatının karmaşıklığı ve İdari Yargılama Usulü Kanunu'nda yer alan sürelerin kısa ve kesin niteliği nedeniyle, süreci hukukçu olmayan kişilerin yürütmesi hâlinde hem usul hem esas bakımından telafisi güç hatalar yapılabilmektedir. Ayrıntılı düzenlemeler içeren idari yargı sürecinde hak kaybı yaşanmaması için, herhangi bir adım atılmadan önce idare hukuku alanında çalışan avukatlardan destek alınması yerinde olur.
Boşanma hâlinde aile ikamet izni iptal edilir mi?
Boşanma durumunda, kısa dönem ikamet izni için aranan koşullar karşılanıyorsa izin bu türe dönüştürülür ve iptal edilmez. Söz konusu koşulların sağlanmadığı hâllerde ise aile ikamet izni doğrudan iptal edilir.
Destekleyici vefat ederse ne olur?
Destekleyicinin ölümü hâlinde, ona bağlı aile ikamet izniyle ülkede bulunanlara kısa dönem ikamet izni düzenlenir.
Aile ikamet izni en fazla ne kadar süreyle verilir?
İzin en çok 3 yıllık bir dönem için düzenlenebilir. Bu sürenin sona ermesinin ardından iznin yenilenmesi için yeniden başvuru yapılması gerekir.
Aile ikamet izni sahibi çocuklar eğitim hakkından yararlanabilir mi?
Aile ikamet izni bulunan yabancı uyruklu kişiler, 18 yaşına kadar geçerli olmak kaydıyla ilk ve ortaöğretim kurumlarında öğrenim görme hakkına sahiptir. Bu haktan yararlanmak için ayrıca öğrenci ikamet izni alınmasına gerek yoktur.
Independent Legal Değerlendirmesi
Aile ikamet izni uyuşmazlıklarında dosyanın kaderini çoğu zaman belgelendirme kalitesi belirler. İdare, gelir yeterliliği, barınma standardı ve birlikte yaşama iradesi gibi ölçütleri somut kayıtlar üzerinden denetlediğinden, başvuru aşamasında eksik bırakılan bir belge sonradan açılacak iptal davasında telafi edilmesi güç bir zafiyete dönüşebilir. Anlaşmalı evlilik şüphesiyle tesis edilen işlemlerde ise idarenin dayandığı araştırma raporunun içeriği ve şüphenin makul sayılıp sayılamayacağı tartışmanın merkezine yerleşir.
Sürecin yönetiminde aşağıdaki hususların gözden kaçırılmaması önerilir:
- Destekleyicinin gelir, sigorta ve adli sicil koşullarının başvurudan önce belgeye bağlanması
- Birlikte yaşama iradesini destekleyen adres, fatura ve benzeri kayıtların dosyaya eksiksiz eklenmesi
- Ret, iptal veya uzatmama kararının tebliğ tarihinin kayda geçirilerek 60 günlük sürenin takvimlenmesi
- İşlemin hangi unsur bakımından sakat olduğunun dilekçede açıkça gösterilmesi
- Hakkında sınır dışı etme veya giriş yasağı kararı bulunup bulunmadığının önceden araştırılması
- Boşanma ya da destekleyicinin vefatı gibi statü değişikliklerinde kısa dönem ikamet iznine geçiş imkânının zamanında değerlendirilmesi
Independent Legal, yabancılar hukukundan doğan ikamet izni uyuşmazlıklarında başvuru dosyasının hazırlanmasından idari yargı sürecinin yürütülmesine kadar danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.
Bu bilgi notu yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İdare hukuku mevzuatı ve özellikle İdari Yargılama Usulü Kanunu, diğer hukuk dallarına kıyasla daha ayrıntılı kurallar barındırdığından, hak kaybı yaşanmaması için herhangi bir işlem yapılmadan önce bu alanda çalışan avukatlardan hukuki destek alınmasını tavsiye ederiz.