Bono, belirli bir para tutarının ödeneceği taahhüdünü içeren ve Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) katı şekil kurallarına bağladığı bir kıymetli evraktır. Ticari ilişkilerde çok geniş bir kullanım alanı bulan bu belge, günlük dilde senet olarak anılır.
Bir belgenin kambiyo senedi niteliği taşıyabilmesi, kanunun aradığı zorunlu unsurları eksiksiz biçimde barındırmasına bağlıdır. Bu unsurlardan birinin bulunmamasına hukuken ağır sonuçlar bağlandığından, söz konusu şartların ticari hayatın her kesimince bilinmesi büyük yarar sağlar.
Bu bilgi notunda, kanunen mutlaka aranan unsurları, eksikliği başka kayıtlarla tamamlanabilen alternatif unsurları ve tarafların iradesine bırakılmış isteğe bağlı kayıtları ayrı ayrı inceliyoruz. Belirtmek gerekir ki bu şekil şartlarını karşılamayan bir belge kambiyo senedi vasfını kazanamaz.
Senette Bulunması Gereken Zorunlu Unsurlar
Bonoda yer alması zorunlu tutulan unsurlar Türk Ticaret Kanunu'nun 776. maddesinde sayılmıştır:
Türk Ticaret Kanunu m. 776
"Bono veya emre yazılı senet; a) Senet metninde "bono" veya "emre yazılı senet" kelimesini ve senet Türkçe'den başka bir dille yazılmışsa, o dilde bono veya emre yazılı senet karşılığı olarak kullanılan kelimeyi, b) Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödemek vaadini, c) Vadeyi, d) Ödeme yerini, e) Kime veya kimin emrine ödenecek ise onun adını, f) Düzenlenme tarihini ve yerini, g) Düzenleyenin imzasını, içerir."
"Bono" veya "Emre Yazılı Senet" İbaresi
Bu ibarenin belgenin rastgele bir köşesinde değil, doğrudan senet metninde geçmesi gerekir. Senet metniyle kastedilen, irade beyanını taşıyan cümledir.
Belge hangi dilde kaleme alınmışsa, bono ya da emre yazılı senet karşılığı olan kelimenin o dilde kullanılması aranır.
Belirli Bir Bedelin Kayıtsız ve Şartsız Ödeme Vaadi
Ödeme vaadinin de senet metni içinde yer alması zorunludur; ayrıca bedelin kesin bir rakamla, tereddüde yer bırakmayacak biçimde ifade edilmesi gerekir.
Tutar hem yazıyla hem rakamla gösterilmiş ve bu ikisi arasında uyumsuzluk bulunuyorsa, yazıyla yazılan tutar esas alınır. Belgede birden çok bedel gösterilmişse bunlardan en düşük olanı geçerli kabul edilir.
Bedelin Türk Lirası cinsinden gösterilmesi ise zorunlu değildir.
Ödeme taahhüdünün herhangi bir kayda ya da koşula bağlanmamış olması gerekir. Aksi halde belgenin kıymetli evrak niteliğini sürdürdüğünden söz edilemez.
Lehtar
Ödemenin kime veya kimin emrine yapılacağını gösteren lehtarın; adı, soyadı ya da ticaret unvanıyla senette belirtilmesi zorunludur.
Senedin Düzenleme Tarihi
Belgenin hangi tarihte düzenlendiği, gün-ay-yıl bütünlüğü içinde senet üzerinde mutlaka gösterilmelidir.
Düzenleyenin İmzası
Bonoyu meydana getiren kişi düzenleyendir ve bu kişinin imzasının bulunması bir şekil şartıdır. İmzanın el ürünü olması, yani elle atılması gerekir.
Zorunlu Unsurların Bulunmamasının Sonuçları
Aranan unsurlardan birinin eksik kalması durumunda belgenin akıbeti Türk Ticaret Kanunu'nun 777. maddesinde düzenlenmiştir:
Türk Ticaret Kanunu m. 777
"(1) İkinci ilâ dördüncü fıkralarda yazılı hâller saklı kalmak üzere, 776 ncı maddede gösterilen unsurlardan birini içermeyen bir senet bono sayılmaz. (2) Vadesi gösterilmemiş olan bono, görüldüğünde ödenmesi şart olan bir bono sayılır. (3) Açıklık bulunmadığı takdirde senedin düzenlendiği yer, ödeme yeri ve aynı zamanda düzenleyenin yerleşim yeri sayılır. (4) Düzenlendiği yer gösterilmeyen bir bono, düzenleyenin adının yanında yazılı olan yerde düzenlenmiş sayılır."
Zorunlu unsurlarda bir boşluk bulunduğunda belge kambiyo senedi niteliğini kazanamaz. Bunun doğrudan sonucu, kambiyo senetlerine tanınan güvence ve takip kolaylıklarından yararlanılamamasıdır. Bu nedenle senede dayalı bir işlem yapılırken belgenin aranan unsurları taşıyıp taşımadığının önceden denetlenmesi kritik önemdedir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 2020/3096 Esas, 2021/4744 Karar, 03.06.2021 Tarihli Kararı:
"….Bölge adliye mahkemesince, dava konusu senet incelendiğinde, bononun zorunlu unsurlarından olan düzenlenme tarihinin bulunmadığı, bu nedenle bono vasfında olmadığı, davacı tarafça bonodaki imza inkar edilmediğinden bononun adi senet olarak kabulü gerektiği …"
Karardan da anlaşılacağı üzere, zorunlu unsurların eksikliği halinde belge kambiyo senedi sayılmamaktadır.
Alternatif Nitelikteki Zorunlu Unsurlar
Kanun koyucu, bazı unsurların senette yer almaması halinde bunların yerini alacak başka kayıtlar öngörmüştür. Bu nedenle söz konusu unsurlar alternatif zorunlu unsurlar olarak adlandırılır. Vade, düzenleme yeri ve ödeme yeri bu gruba girer; eksik kalmaları bononun geçerliliğini kural olarak etkilemez.
Vade
Vade dört ayrı biçimde kararlaştırılabilir:
- Belirli bir günün vade olarak gösterilmesi
- Düzenleme gününün ardından belirli bir sürenin dolması
- Senedin görülmesinden itibaren belirli bir sürenin geçmesi
- Görüldüğü anda ödeme
Bununla birlikte vadenin yazılması bonoda esaslı şekil şartlarından biri sayılmaz; çünkü vade gösterilmemişse belge, görüldüğünde vadeli bono olarak kabul edilir. Başka bir ifadeyle kanun, senette herhangi bir vade bulunmasa dahi ödemenin ibraz anında yapılacağını varsaymaktadır.
Düzenleme Yeri
Senedin nerede düzenlendiğinin gösterilmesi beklenir. Bu bilgi belgede yer almıyorsa, düzenleyenin adının yanına yazılan yer söz konusu boşluğu doldurur.
Hem düzenleme yeri gösterilmemiş hem de düzenleyenin adının yanında herhangi bir yer bulunmuyorsa, belge şekil şartı eksikliği nedeniyle hükümsüz sayılır.
Ödeme Yeri
Ödeme yeri de senette aranan şekil şartları arasındadır; ancak gösterilmemesi halinde senedin düzenlendiği yer ödeme yeri olarak kabul edilir. Dolayısıyla bu kaydın mutlaka yazılması yönünde kesin bir zorunluluktan söz edilemez.
İhtiyari (İsteğe Bağlı) Unsurlar
Senetlere; bedelin nakden ya da malen alındığına ilişkin kayıt, muacceliyet kaydı, teminat kaydı ve tahkim kaydı gibi ek düzenlemeler de eklenebilir. Bunlar tümüyle tarafların tercihine bırakılmış olup geçerlilikleri, kaydın içeriğine göre ayrıca değerlendirilir.
Senedin isteğe bağlı unsurları arasında şunlar sayılabilir:
- Keşidecinin ismi
- Yetki kaydı
- Faiz kaydı
- Bedel kaydı
- Vâde koşulu ve muacceliyet kaydı
- Masraf ve vekâlet ücreti kaydı
Independent Legal Değerlendirmesi
Kambiyo senetlerinden doğan uyuşmazlıkların önemli bir bölümü, alacağın varlığından değil belgenin şeklinden kaynaklanmaktadır. Düzenleme tarihinin atlanması ya da ödeme vaadine bir koşul eklenmesi gibi ilk bakışta önemsiz görünen eksiklikler, belgeyi kambiyo senedi olmaktan çıkararak alacaklıyı kambiyo senetlerine mahsus takip yolundan mahrum bırakır. Bu nedenle senet, düzenlendiği anda ve devralınmadan önce ayrı ayrı incelenmelidir.
Uygulamada özellikle şu noktalar gözden geçirilmelidir:
- Bono veya emre yazılı senet ibaresinin senedin kenarında değil, doğrudan metin içinde bulunduğunun doğrulanması
- Yazı ile rakam arasındaki uyumun kontrol edilmesi ve birden fazla bedel yazılmasından kaçınılması
- Ödeme vaadine şart niteliği taşıyabilecek hiçbir ifadenin eklenmemesi
- Düzenleme tarihinin gün, ay ve yıl bilgisini eksiksiz içerdiğinin denetlenmesi
- Düzenleme yeri yazılmayacaksa, düzenleyenin adının yanında bir yer adının bulunmasının sağlanması
- Faiz, yetki ve masraf kayıtları gibi ihtiyari eklerin geçerlilik koşulları bakımından ayrıca değerlendirilmesi
Independent Legal, kıymetli evrakın düzenlenmesinden kambiyo takiplerine ve senetten kaynaklanan davaların yürütülmesine kadar ticaret hukuku alanında danışmanlık hizmeti sunmaktadır.