Ticari ilişkilerde son derece geniş bir uygulama alanı bulan çekin, Türk Ticaret Kanunu'nda gösterilen birtakım zorunlu unsurları taşıması gerekir. Parayı temsil eden bir kambiyo senedi olması nedeniyle kanun koyucu bu senedi katı şekil kurallarına bağlamıştır. Türk Ticaret Kanunu'nun 781. maddesi uyarınca, kanunun aradığı zorunlu unsurları içermeyen bir belgenin çek vasfını haiz kambiyo senedi sayılması mümkün değildir.
Bu unsurların bulunmamasına hukuken çok ağır sonuçlar bağlandığından, hangi kayıtların arandığının bilinmesi büyük önem taşır. Konu yalnızca Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlenmiş de değildir; Çek Kanunu da senette yer alması gereken kayıtlara ilişkin hükümler içerir. Bu çalışmada her iki kanun bakımından ayrı ayrı inceleme yapıyoruz.
Çek, ticari hayatta belki de en sık başvurulan ödeme aracıdır. Buna karşın yaygın kullanımı, geçerli bir senetten söz edebilmek için kanunun aradığı unsurlara uygulamada tam olarak riayet edildiği anlamına gelmez. Şekle aykırı düzenlendiği için çek niteliği taşımayan belgeler pek çok uyuşmazlığın kaynağını oluşturmaktadır. Bu nedenle senedin zorunlu unsurlarının bilinmesi ayrı bir önem taşır.
Türk Ticaret Kanunu'nun Aradığı Zorunlu Unsurlar
Senedin zorunlu unsurları Türk Ticaret Kanunu'nun 780. maddesinde sayılmıştır:
Türk Ticaret Kanunu m. 780
"Çek;
a) Senet metninde "çek" kelimesini ve eğer senet Türkçe'den başka bir dille yazılmış ise o dilde "çek" karşılığı olarak kullanılan kelimeyi,
b) Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havaleyi,
c) Ödeyecek kişinin, "muhatabın" ticaret unvanını,
d) Ödeme yerini,
e) Düzenlenme tarihini ve yerini,
f) Düzenleyenin imzasını,
g) Banka tarafından verilen seri numarasını,
h) Karekodu, içerir."
Çek Kelimesi
Senet metninin içinde "çek" sözcüğüne yer verilmiş olması aranır. Metin yabancı bir dilde kaleme alınmışsa, o dilde çek karşılığı olarak kullanılan kelimenin senet metninde bulunması gerekir.
Kayıtsız ve Şartsız Havale
Belirli bir bedelin ödenmesine ilişkin havalenin, hiçbir kayda ve şarta bağlanmaksızın senet metninde yer alması zorunludur. Uygulamada bu havale "ödeyiniz" ifadesiyle karşılanır.
Kanun metninin açık lafzı gereği havale kayıtsız ve şartsız olmalıdır. Ödemenin bir şarta bağlanması senedin geçersizliği sonucunu doğurur. Havalenin bu niteliği, senette faiz şartına yer verilmesine de engeldir.
Ödenecek meblağ ancak para cinsinden gösterilebilir; bu gösterim yazı ya da rakamla yapılabilir. Meblağ hem yazıyla hem rakamla belirtilmiş ve iki gösterim arasında farklılık varsa, yazıyla ifade edilen tutar esas alınır.
Muhatabın Ticaret Unvanı
Senette ödemeyi yapacak kişinin, yani muhatabın gösterilmesi şarttır. Kanun gereği Türkiye'de ödenecek çeklerde muhatap sıfatını yalnızca bir banka taşıyabilir.
Ticaret Kanunu'nun 782. maddesi ise bu kuralın sonucunu düzenler: banka dışında bir kişi üzerine çekilen senet, diğer bütün unsurları taşısa dahi artık yalnızca havale hükmündedir.
Düzenlenme Tarihi
Senette gün, ay ve yıl olarak belirlenmiş bir düzenleme tarihinin yer alması da zorunludur. Bu nedenle senet üzerinde birden çok ve birbirinden farklı düzenleme tarihi bulunuyorsa çek vasfı kazanılamaz.
Bu unsurla ilgili olarak uygulamada en fazla tereddüt ve uyuşmazlık doğuran nokta, senede ileri bir düzenleme tarihi yazılmasıdır. Kural olarak senette gösterilen tarihin, senedin gerçekten düzenlendiği tarih olması gerekir. Bununla birlikte Çek Kanunu'nun Geçici 3. maddesinin 5. fıkrası uyarınca 31.12.2023 tarihine kadar ileri düzenleme tarihi belirlenmesi mümkündür. İlgili fıkra şu şekildedir:
5941 sayılı Çek Kanunu Geçici m. 3/5
"31/12/2023 tarihine kadar, üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce çekin ödenmek için muhatap bankaya ibrazı geçersizdir."
Bu düzenleme çerçevesinde 31.12.2023 tarihine kadar, senet üzerinde yazılı tarihten önce ödeme amacıyla muhatap bankaya ibrazda bulunulamaz; senette gösterilen düzenleme tarihinin gelmesi beklenmelidir.
Konuya ilişkin ayrıntılı bilgi için Çekte Süreler başlıklı çalışmamıza bakılabilir.
Düzenleyenin İmzası
Senette düzenleyene ait el ürünü bir imzanın bulunması zorunlu şekil şartlarındandır. İmzanın, senedin ön yüzünde yer alan beyanı kapsayacak biçimde atılmış olması gerekir.
Karekod ve Seri Numarası
Karekodlu çek, alacaklıların çek hesabı sahibine ve senedi düzenleyenlere ilişkin bilgilere ulaşabilmesine imkân tanıyan senet türüdür. Bu senetlerde bankalarca karekod basılır; alacaklılar karekodu okutarak hesap sahibi ve düzenleyenler hakkında birtakım verilere erişebilir. Erişime açık bilgiler TTK m. 780/2'de gösterilmiştir:
Türk Ticaret Kanunu m. 780/2
"Çek alacaklıları, ellerinde bulunan çek ile çek hesabı sahibine ve bu çeki düzenleyenlere ilişkin verilere karekod aracılığıyla erişim sağlayabilir…… Karekod ile; …..çek hesabı sahibi ya da cirantanın rızası aranmaksızın üçüncü kişilerin erişimine sunulur."
Karekod uygulamasıyla esas olarak karşılıksız çek düzenlenmesinin önlenmesi amaçlanmıştır.
TTK'nın geçici 11. maddesi gereğince bankaların senetlere karekod basma zorunluluğu 31.12.2016 tarihinden itibaren yürürlüktedir. Dolayısıyla bu tarihten önce basılmış senetlerde karekod yer almasa bile bu eksiklik geçerliliği etkilemez. Buna karşılık 31.12.2016 tarihinden sonra basılan ve üzerinde karekod bulunmayan senetler geçerli olmayacaktır.
Kanunun Belirli Şartlarda Mevcudiyetini Varsaydığı Alternatif Unsurlar
Düzenleme Yeri
Senette yer alması gereken kayıtlardan biri de düzenleme yeridir; ancak bu kaydın bulunmaması hâlinde düzenleyenin adının yanında gösterilen yer, düzenleme yeri kabul edilir. Düzenleyenin adının yanında da herhangi bir yer yazılı değilse senedin geçersiz olduğunu belirtmek gerekir.
Düzenleme yerinin kısaltılarak yazılması mümkündür. Ancak kullanılan kısaltmadan hangi yerin kastedildiği tereddüde yer bırakmayacak biçimde anlaşılabilmelidir.
Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı, Esas 1992/1, Karar 1992/5, Tarih 14.12.1992:
"Çeklerde keşide yerinin hiçbir duraksamaya yer vermeyecek şekilde anlaşılabilir olması koşuluyla kısaltılarak yazılmış bulunması sebebiyle geçersiz sayılamayacağına karar verilmiştir."
Ödeme Yeri
Senette ödeme yerinin gösterilmesi gerekir; bu kayıt bulunmuyorsa düzenleme yeri aynı zamanda ödeme yeri sayılır.
Türk Ticaret Kanunu m. 781/2
"Çekte açıklık yoksa, muhatabın ticaret unvanı yanında gösterilen yer ödeme yeri sayılır. Muhatabın ticaret unvanı yanında birden fazla yer gösterildiği takdirde, çek, ilk gösterilen yerde ödenir. Böyle bir açıklık ve başka bir kayıt da yoksa, çek muhatabın merkezinin bulunduğu yerde ödenir."
Hükümden anlaşılacağı üzere ödeme yerinin senette ayrıca belirlenmesi bir zorunluluk teşkil etmez.
İhtiyari Kayıtlar
Senede; türüne, ödemeye ya da ödememe hâline ilişkin birtakım ihtiyari kayıtların eklenmesi de mümkündür.
Buna karşılık zorunlu unsurlarda bir eksiklik bulunduğunda senet kambiyo senedi niteliğini kazanamaz. Bunun doğal sonucu, kambiyo senetlerine tanınan güvence ve kolaylıklardan yararlanılamamasıdır. Bu nedenle çekle işlem yapılırken senedin gerekli unsurları taşıyıp taşımadığının denetlenmesi büyük önem arz eder.
Çek Kanunu Bakımından Şekil Şartları
Türk Ticaret Kanunu'nun aradığı şekil şartlarını karşılayan bir senet geçerlidir ve kambiyo senedi vasfını haizdir. Dolayısıyla Çek Kanunu'nda öngörülen şekil şartlarının karşılanmamış olması senedin geçerliliğini etkilemez. Yine de bu kanundaki özel düzenlemenin bilinmesinde fayda vardır.
5941 sayılı Çek Kanunu m. 2/7
"Çek defterinin her bir yaprağına;
a) Çek hesabının numarası,
b) Çek hesabının bulunduğu banka şubesinin adı,
c) Çek hesabı sahibi gerçek kişinin adı ve soyadı, tüzel kişinin adı,
ç) Çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişinin vergi kimlik numarası,
d) Çekin basıldığı tarih,
e) Çek hesabı sahibi gerçek kişi ise Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarası; tüzel kişilerde ise varsa Merkezi Sicil Kayıt Sistemi (MERSİS) numarası,
f) Çek hesabı sahibi ile düzenleyenin farklı kişiler olması hâlinde, ayrıca düzenleyenin Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarası, yazılır."
Independent Legal Değerlendirmesi
Çekin şekil şartları, uygulamada çoğu zaman senet elden çıktıktan ve tahsil aşamasına gelindikten sonra gündeme gelir. Oysa eksik bir kaydın sonucu geriye dönük olarak giderilemez: senet kambiyo senedi vasfını kazanmamışsa kambiyo senetlerine özgü takip yolu kapanır, karşılıksız çek hükümlerinin uygulanması da tartışmalı hâle gelir. Bu nedenle senet teslim alınırken yapılacak kısa bir denetim, sonradan yürütülecek uzun bir yargılamanın önüne geçebilir.
Senedin devralınması ya da düzenlenmesi aşamasında şu başlıklar öncelikle kontrol edilmelidir:
- Metinde "çek" ibaresinin bulunması ve havalenin herhangi bir şarta ya da faiz kaydına bağlanmamış olması
- Muhatap sıfatının bir bankaya ait olması; aksi hâlde belgenin yalnızca havale hükmünde kalacağının bilinmesi
- Tek ve tereddütsüz bir düzenleme tarihinin gün, ay ve yıl olarak yer alması
- Düzenleme yeri yazılı değilse düzenleyenin adının yanında bir yer gösterilip gösterilmediğinin denetlenmesi
- Yazı ile rakam arasındaki tutar farklılığında yazıyla gösterilen meblağın esas alınacağının gözetilmesi
- 31.12.2016 sonrası basılan senetlerde karekodun bulunup bulunmadığının kontrol edilmesi
Independent Legal, kambiyo senetlerinden doğan uyuşmazlıklarda senedin şekil denetiminden takip ve dava süreçlerinin yürütülmesine kadar danışmanlık hizmeti sunmaktadır.