Uygulamada en sık kullanılan kambiyo senedi türü olan çek, Türk Ticaret Kanunu'nun 780-823. maddeleri arasında düzenlenmiştir. Ödemenin yapılabilmesi hamilin senedi süresi içinde sunmasına bağlıdır; Türk hukukunda muhatap sıfatı daima bankaya aittir.
Süresinde ibraz edilmeyen senet, kambiyo senedi olma vasfını yitirir. Bu kaybın en önemli sonucu, alacaklının kambiyo senetlerine özgü takip yoluna başvurma imkânının ortadan kalkmasıdır. Neredeyse hayati bir öneme sahip olan ibraz sürelerinin bilinmemesi uygulamada ciddi sorunlara yol açtığından, çalışmamızda çekteki süreleri ayrıntılı biçimde inceliyoruz.
Kanun senedin süresi içinde muhataba sunulmasını aramakta; süre geçtikten sonra bankaya götürülen senet kambiyo niteliğini taşımamaktadır.
Çek Kavramı ve Hukuki Dayanağı
Kambiyo senetlerinden biri olan çek, hem Türk Ticaret Kanunu'nun 780-823. maddelerinde hem de Çek Kanunu'nda hükme bağlanmıştır. Bir senedin kambiyo vasfını haiz çek sayılabilmesi, her iki kanunda düzenlenen zorunlu unsurları taşımasına bağlıdır. Bu koşullar, Çekte Bulunması Gereken Zorunlu Unsurlar başlıklı çalışmamızda ayrıntılı biçimde ele alınmıştır.
Senedin tanımı Yargıtay 19. Hukuk Dairesi'nin 12.10.2015 tarih ve 2015/432 Esas, 2015/12597 Karar sayılı ilamında şöyle yapılmıştır:
"TTK'nın 780. maddesine göre çekin kayıtsız ve koşulsuz belli bir bedelin ödenmesi için yapılan havale ve ödeme aracı olduğu…"
İbraz Süreleri
Ödemenin gerçekleşebilmesi için hamilin senedi muhataba sunması zorunludur. Türk Ticaret Kanunu'nun 796. maddesine göre ibraz süreleri şu şekilde belirlenmiştir:
- Ödeme, senedin düzenlendiği yerde yapılacaksa süre on gündür.
- Ödeme, düzenlenme yerinden farklı bir yerde yapılacaksa süre bir aydır.
- Ödeneceği ülkeden başka bir ülkede düzenlenmiş senetlerde ölçüt kıta esasıdır: düzenlenme yeri ile ödeme yeri aynı kıtada bulunuyorsa bir ay, ayrı kıtalarda bulunuyorsa üç ay içinde muhataba ibraz gerçekleştirilmelidir.
Bu ölçüte bir istisna getirilmiştir. Bir Avrupa ülkesinde düzenlenip Akdeniz'e kıyısı olan bir ülkede ödenecek senetler ile Akdeniz'e sahili bulunan bir ülkede düzenlenip bir Avrupa ülkesinde ödenmesi gereken senetler, aynı kıtada düzenlenmiş ve ödenmesi şart kılınmış sayılır. Anılan sürelerin tamamı, senette gösterilen düzenlenme tarihini izleyen günden itibaren işlemeye başlar.
İleri Düzenleme Tarihli Senetlerde İbraz
Kural olarak senette yazılı düzenlenme tarihinin, senedin gerçekte düzenlendiği tarihe karşılık gelmesi gerekir. Ne var ki Çek Kanunu'nun Geçici 3. maddesinin 5. fıkrası uyarınca 31.12.2023 tarihine kadar senede ileri bir düzenleme tarihi konulması mümkündür. İlgili fıkrada şöyle denmektedir:
5941 sayılı Çek Kanunu Geçici m. 3/5
"31/12/2023 tarihine kadar, üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce çekin ödenmek için muhatap bankaya ibrazı geçersizdir."
Hüküm çerçevesinde 31.12.2023 tarihine kadar, senedin üzerinde yazılı tarihten önce ödeme amacıyla muhatap bankaya sunulması ya da karşılıksız çek işlemi yapılmasının istenmesi mümkün değildir; senette gösterilen düzenleme tarihinin gelmesi beklenmelidir.
Konu hakkında daha ayrıntılı bilgi için Karşılıksız Çek başlıklı çalışmamıza bakılabilir.
İbraz Süresinin Kaçırılmasının Sonuçları
Kanunun ibraz için öngördüğü süreler hak düşürücü niteliktedir. Hamil bu sürelere uymaz ve senedi vaktinde sunmazsa, senet kambiyo senedi olma niteliğini kaybeder. Bunun sonucunda senet artık ciro edilemeyeceği gibi, kambiyo senetlerine özgü icra takibi yoluyla icraya konularak tahsili de gerçekleştirilemez. Süresinde ibraz edilmemiş bir senet bundan böyle yalnızca delil başlangıcı sayılır ve taraflar arasındaki asıl borç ilişkisinin ispatında kullanılabilir.
Çekten Cayma
İbraz süreleri içinde sunulmayan bir senedin keşidecisi, cayma hakkını kullanmak suretiyle muhatabın süresi geçmiş senede ödeme yapmasının önüne geçebilir.
Caymanın hangi andan itibaren sonuç doğuracağı Türk Ticaret Kanunu'nun 799. maddesinde düzenlenmiştir:
Türk Ticaret Kanunu m. 799
"Çekten cayma ancak ibraz süresi geçtikten sonra hüküm ifade eder.
Çekten cayılmamışsa, muhatap, ibraz süresinin geçmesinden sonra da çeki ödeyebilir."
Protesto Süresi
Zamanında sunulduğu hâlde ödenmemiş bir senedin hamili; cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı başvurma hakkını kullanabilmek için durumu protesto yoluyla ilgililere bildirmelidir. Resmî bir belge niteliği taşıyan protesto, Türk Ticaret Kanunu'nun 809. maddesinde düzenlenmiştir:
Türk Ticaret Kanunu m. 809
"Protesto veya buna denk olan belirleme, ibraz süresinin geçmesinden önce yapılmalıdır.
İbraz, sürenin son gününde yapılırsa, protesto veya buna denk belirleme, izleyen iş gününde de yapılabilir."
Mücbir Sebep Hâlleri
Mücbir sebepler başlığını taşıyan Türk Ticaret Kanunu'nun 811. maddesine göre:
Türk Ticaret Kanunu m. 811
"Kanunen belirli olan süreler içinde çekin ibrazı veya protesto edilmesi veya buna denk bir belirlemenin yapılması, bir devletin mevzuatı veya herhangi bir mücbir sebep gibi aşılması imkânsız bir engel nedeniyle gerçekleştirilememişse, bu işlemler için belirli olan süreler uzar."
Buna göre bir devletin mevzuatı ya da herhangi bir mücbir sebep gibi aşılması imkânsız bir engelin bulunması hâlinde ilgili süreler uzayacaktır.
Bununla birlikte mücbir sebebin varlığı hamile birtakım yükümlülükler yükler; hamilin TTK m. 811 ve devamına uygun davranması gerekir:
"Hamil, mücbir sebebi gecikmeksizin kendi cirantasına ihbar etmeye ve bu ihbarı çeke veya alonja kaydedip, bunun altına, yerini ve tarihini yazarak imzalamakla zorunludur. 723 üncü madde hükümleri burada da uygulanır.
Mücbir sebebin ortadan kalkmasından sonra hamil, çeki gecikmeksizin ödeme amacıyla ibraz etmek ve gereğinde protesto veya buna eş değerde bir belirlemeyi yaptırmak zorundadır.
Mücbir sebep, ibraz süresinin bitiminden önce olmak şartıyla, hamilin bu sebebi kendinden önce gelen borçluya ihbar ettiği günden itibaren onbeş günden fazla devam ederse, çekin ibrazına ve protesto çekilmesine veya buna eş değerde bir belirlemeye gerek kalmaksızın başvurma hakkı kullanılabilir.
Hamilin veya çeki ibraz etmekle, protesto çekmekle ya da aynı nitelikte bir belirlemeyi yaptırmakla görevlendirdiği kişinin, sadece kendileriyle ilgili olgular mücbir sebep sayılmaz."
Anılan hükümde, mücbir sebep ortaya çıktığında hamilin izleyeceği yol gösterilmiştir. Madde metninden anlaşıldığı üzere hamilin ya da işlemleri yapmakla görevlendirdiği kişinin şahsına ilişkin olgular mücbir sebep sayılmaz.
Zamanaşımı Süresi
Hamilin cirantalara, senedi düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı sahip olduğu başvurma hakkının ya da çek borçlularından birinin bir diğerine karşı sahip olduğu hakkın ne kadar süreyle kullanılabileceği Türk Ticaret Kanunu'nun 814. maddesinde düzenlenmiştir:
Türk Ticaret Kanunu m. 814
"Hamilin, cirantalarla düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı sahip olduğu başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.
Çek borçlularından birinin diğerine karşı sahip olduğu başvurma hakları, bu çek borçlusunun çeki ödediği veya çekin dava yolu ile kendisine karşı ileri sürüldüğü tarihten itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar."
Sürelerin Hesabı ve Tatil Günlerinin Etkisi
Ele aldığımız sürelerin tamamında, başlangıç olarak gösterilen günler hesaba dâhil edilmez. Senedin ibrazı ile protestosu ancak iş gününde gerçekleştirilebilir. İbraz, protesto ya da bunlara eş değer belirleme işlemlerine ilişkin sürenin son günü pazara veya başka bir tatil gününe denk gelirse, süre izleyen ilk iş gününü kapsayacak biçimde uzar. Buna karşılık arada kalan tatil günleri süre hesabına dâhil edilir.
Independent Legal Değerlendirmesi
Çekte süreler, nitelikleri farklı ancak sonuçları iç içe geçmiş bir bütün oluşturur. İbraz süresi hak düşürücüdür; kaçırıldığında senet kambiyo vasfını yitirir. Zamanaşımı ise başvurma haklarını ilgilendirir ve başlangıcını yine ibraz süresinin bitiminden alır. Dolayısıyla ibraz aşamasındaki bir gecikme, yalnızca o anki tahsili değil sonraki bütün başvuru imkânlarını da etkiler.
Süre yönetimi bakımından şu noktalar gözetilmelidir:
- İbraz süresinin, senette yazılı düzenlenme tarihini izleyen günden başladığının hesaba katılması
- Ödeme yerinin düzenlenme yeriyle aynı olup olmadığına göre on günlük ve bir aylık sürelerin ayırt edilmesi; yurt dışı unsurlu senetlerde kıta ölçütünün ve Akdeniz–Avrupa istisnasının değerlendirilmesi
- Protestonun kural olarak ibraz süresi dolmadan yaptırılması; son gün ibrazında izleyen iş gününün kullanılabileceği
- Mücbir sebep hâlinde cirantaya gecikmeksizin ihbarda bulunulması ve ihbarın senede ya da alonja kaydedilmesi
- Başvurma haklarına ilişkin üç yıllık zamanaşımının, ibraz süresinin bitiminden itibaren işlediğinin takvime bağlanması
Independent Legal, kambiyo senetlerinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda ibraz ve protesto süreçlerinin planlanmasından takip ve dava aşamalarına kadar danışmanlık hizmeti sunmaktadır.