Bir kişinin aynı zaman diliminde birden çok devletle vatandaşlık bağı içinde bulunması, gündelik dilde çifte vatandaşlık olarak anılır. Mevzuatımız vatandaşlığı; din, ırk, cinsiyet ve benzeri hiçbir ayrım gözetmeksizin devlet ile birey arasında kurulan hukuki bir bağ olarak niteler. Türk vatandaşlığı kimi hallerde doğumla kendiliğinden elde edilir, kimi hallerde ise belirli koşulların gerçekleşmesine bağlı olarak sonradan kazanılır. Diğer yandan tek bir milletin vatandaşı olma anlayışı, dünya koşullarının değişmesi ve ülkeler arası hareketliliğin hızlanmasıyla eski ağırlığını yitirmekte; birden çok vatandaşlığa sahip olmak giderek yaygınlaşmaktadır. Türk hukukunda bu olgu, 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 3/b maddesinde "çok vatandaşlık" adıyla tanımlanmış ve kabul edilmiştir.
Her devlet kendi vatandaşlığının hangi koşullarda kazanılacağını belirleme gücüne sahip olduğu gibi, kendi vatandaşlığının yanında başka bir devletin vatandaşlığının taşınmasına izin verip vermeyeceğini de iç hukukunda düzenleyebilir. Bu nedenle kişinin dilediği devletlerin vatandaşlıklarını aynı anda taşıması, başvurduğu ülkenin bu konudaki düzenlemeleri sebebiyle her zaman mümkün olmayabilir. Kimi ülkeler çoklu vatandaşlığa hiçbir sınırlama getirmezken, kimileri bunu doğrudan yasaklamış, kimileri de yalnızca karşılıklılık esasına dayanarak izin veren devletlerin vatandaşlarına kendi vatandaşlığını tanımakla yetinmiştir.
Bu bilgi notunda vatandaşlık kavramının hukuki içeriğini, Türk vatandaşlığının kazanılma yollarını, çok vatandaşlık statüsünün doğması için aranan koşulları ve başvurunun idarece reddi halinde izlenecek yargısal yolu ele alıyoruz.
Vatandaşlık Kavramının Hukuki İçeriği
"Vatandaşlık" tarih boyunca içeriği sürekli dönüşen bir kavram olagelmiştir. Aynı inanca mensup olmak, belirli bir soydan gelmek ya da belirli bir cinsiyette bulunmak gibi ölçütler farklı dönemlerde bu kavramın belirlenmesinde rol oynamıştır. Günümüzde ise vatandaşlık, kişinin bir devlete vatandaşlık bağıyla bağlı olması biçiminde tanımlanmaktadır.
Neredeyse bütün devletlerin yasa düzeyinde düzenlediği bu kavram, ülkemizde de 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 3. maddesinde Türk vatandaşının tanımı yapılmak suretiyle karşılık bulmuştur. Kanunun 3. maddesinin ç bendine göre Türk vatandaşı:
5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m. 3/ç
"Türkiye Cumhuriyeti Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan kişiyi ifade eder."
Bu bağın hangi biçimde ve hangi anda kurulacağı, devletlerin egemenlik yetkileri çerçevesinde çıkardıkları kanunlarla saptanır.
Türk Vatandaşlığının Kazanılma Yolları
5901 sayılı Kanun bakımından Türk vatandaşlığı esas olarak iki koldan elde edilir: doğumla kazanma ve sonradan kazanma. Sonradan kazanma da kendi içinde üçe ayrılır. Bunlardan ilki yetkili makam kararına dayanan kazanma, ikincisi bir Türk vatandaşı tarafından evlat edinilme yoluyla kazanma, üçüncüsü ise seçme hakkının kullanılması suretiyle kazanmadır. Yetkili makam kararıyla kazanma hali de kendi içinde ayrı bir alt tasnife tabidir; genel yoldan kazanma, istisnai yoldan kazanma, yeniden kazanma ve evlilik yoluyla kazanma bu başlık altında yer alır.
Vatandaşlığın hangi usulle elde edileceği her ülkenin kendi mevzuatınca belirlendiğinden, ülke düzenlemeleri arasındaki bu çeşitlilik çifte (çok) vatandaşlık olgusunu gündeme getirmektedir.
Çok Vatandaşlık Ne Anlama Gelir?
Çifte vatandaşlık, kişinin aynı anda birden fazla devletle arasında vatandaşlık bağı bulunması durumunu anlatır. Yukarıda değindiğimiz üzere vatandaşlık bağı, kuruluş biçimi ve zamanı devletlerce egemenlik yetkisi kullanılarak çıkarılan yasalarla belirlenen hukuki bir bağdır. Kişinin aynı dönemde birden çok devletle bu bağa sahip olması halinde, halk arasında çifte vatandaşlık, kanuni terimiyle "çok vatandaşlık" denilen statü ortaya çıkar.
Kavram, 5901 sayılı Kanun'un 3. maddesinde şöyle tanımlanmıştır:
5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m. 3
"Çok vatandaşlık: Türk vatandaşının aynı anda birden çok vatandaşlığa sahip olmasını, ifade eder."
Türk mevzuatının çok vatandaşlığa cevaz vermesi tek başına yeterli değildir. Vatandaşlık bağı kurulacak diğer devletin yasaları bu statüye imkân tanımıyorsa, çok vatandaşlık statüsünün doğması mümkün olmaz.
Çok Vatandaşlık Statüsü Hangi Koşullarda Doğar?
Vatandaşlık bağı hukuki bir bağ olduğundan, bu bağın nasıl, ne zaman ve hangi şartlarla kurulacağını belirleme yetkisi devletlere aittir. Başka bir anlatımla her devlet; evlilik, evlat edinme, yetkili makam kararı gibi kuruluş sebeplerini kendisi tayin eder. Devlet mevzuatlarındaki bu çeşitlilik, bir kişinin birden fazla vatandaşlığı aynı anda taşıyabilmesinin önünü açmıştır.
Bir Türk vatandaşının çok vatandaşlık statüsüne kavuşabilmesi için şu koşullar aranır.
Başka Bir Devletin Vatandaşlığına Hak Kazanmış Olmak
Çok vatandaşlıktan söz edebilmek için kişinin, halihazırda bağlı bulunduğu devletin dışında bir başka devletle de vatandaşlık bağı tesis etmiş olması gerekir. Bu bağ, vatandaşlığı hedeflenen devletin kendi mevzuatı çerçevesinde kurulur; ikinci bir devletle böyle bir bağ kurulmadıkça çok vatandaşlık statüsünden bahsedilemez.
Her İki Devletin de Bu Statüyü Tanımış Olması
Aranan bir diğer koşul, vatandaşlık bağı kurulan iki devletin de çok vatandaşlığı tanımış ve bu statüye izin vermiş olmasıdır. Türkiye Cumhuriyeti bakımından bu koşul karşılanmaktadır; zira çifte vatandaşlık, Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 3/b maddesinde "çok vatandaşlık" olarak tanımlanmış ve benimsenmiştir.
Bildirim Yükümlülüğünün Yerine Getirilmesi
Statünün doğması için gereken son koşul, başka bir devletin vatandaşlığının kazanıldığı bilgisinin ilgili kurumlara iletilmesidir. Konuya ilişkin düzenleme Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 44. maddesinde yer alır:
5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m. 44
"Herhangi bir nedenle yabancı bir devlet vatandaşlığını kazanan kişilerin, bu durumlarına ilişkin belgeleri ibraz etmeleri ve yapılacak inceleme sonucunda kayden aynı kişiler olduklarının tespiti halinde, nüfus aile kütüklerindeki kayıtlarına çok vatandaşlığa sahip olduklarına dair açıklama yapılır."
Hüküm uyarınca yabancı bir devletin vatandaşlığını edinen kişiler, ellerindeki belgeleri sunarak idareyi bilgilendirmekle yükümlüdür. Bu bildirim üzerine yürütülen inceleme sonucunda ilgililerin kayden aynı kişi oldukları saptandığında, nüfus aile kütüklerine çok vatandaşlığa sahip olunduğuna dair açıklama düşülür.
Başvurunun Reddi Halinde İptal Davası
Yukarıda açıklandığı üzere, mevzuattaki koşulları karşılayan kişilerin çok vatandaşlık kazanmaya yönelik başvuruları idarece incelenerek karara bağlanır. İdare kimi durumlarda çeşitli gerekçelerle bu talepleri reddedebilir. Ret gerekçesi, mevzuatta öngörülen şartların karşılanmaması ya da eksik veyahut hatalı evrakla başvurulması olabileceği gibi, idarenin takdir yetkisini kullanması da olabilir.
Vatandaşlık başvurusu hakkında idarece verilen kabul veya ret kararları özü itibarıyla birer idari işlemdir. Bu nedenle söz konusu işlemlerin, hukuka uygun sayılabilmeleri için taşımaları gereken bütün unsurları bünyesinde barındırması zorunludur. Yetki, şekil, sebep, konu ve amaç unsurlarından en az birinde sakatlık bulunduğu saptanan idari işlemler mahkemece iptal edilebilir.
Çok vatandaşlık talebi reddedilen kişiler, bu kararın hukuka aykırı olduğu kanaatindeyse iptali istemiyle dava açabilir. Dava, kararı tesis eden idarenin bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde görülür. Dava açma süresi ise ret kararının ilgilisine tebliğ edildiği tarihten itibaren 60 gündür.
Sıkça Sorulan Sorular
İdare mahkemesinde avukatla temsil zorunlu mudur?
Türk hukukunda taraflar mahkeme önünde kendilerini bizzat savunabilir ve temsil edebilir; sınırlı istisnalar dışında vekil tayini zorunlu değildir. İdare mahkemeleri bakımından da böyle bir mecburiyet bulunmamaktadır. Bununla birlikte idare hukuku mevzuatının karmaşık yapısı ile İdari Yargılama Usulü Kanunu'ndaki sürelerin kısa ve kesin oluşu, sürecin hukukçu olmayanlarca yürütülmesi halinde usul ve esas yönünden telafisi güç hatalara yol açabilir. Bu nedenle herhangi bir işlem yapılmadan önce idare hukuku alanında hizmet veren hukukçulardan destek alınması tavsiye edilir.
Çifte vatandaşlığın sağladığı başlıca avantajlar nelerdir?
Statünün hak sahibine sunduğu en belirgin imkân, iki ayrı pasaporta sahip olunmasıdır. Her iki ülkenin pasaportunu taşıyan kişi, bu ülkeler arasında vize almaksızın seyahat edebilir. Bunun yanında çifte vatandaşların vatandaşı oldukları ülkelerde mülk edinebilmeleri de önemli bir avantaj olarak sayılabilir.
Çifte vatandaşlığın kaç türü vardır?
Çifte vatandaşlık dört başlık altında toplanır: düzenli çifte vatandaşlık, göreceli çifte vatandaşlık, örtülü çifte vatandaşlık ve düzensiz çifte vatandaşlık. Bunlar arasında bugün en yaygın karşılaşılan tür düzenli çifte vatandaşlıktır.
Çifte vatandaşların askerlik yükümlülüğü nasıl yerine getirilir?
Vatandaşlıklarından biri Türk vatandaşlığı olan erkeklerin askerlik ödevini nasıl ifa edeceği 7179 sayılı Askeralma Kanunu ile düzenlenmiştir. Buna göre Türk vatandaşlığını sonradan kazanan çifte vatandaş erkekler, vatandaşlığı edindikleri tarihteki yaş ve öğrenim durumları esas alınarak, o yıl askerlik çağına giren yükümlülerle aynı esaslara tabi olur. Talep etmeleri halinde askerlikleri 2 yıl ertelenebilir.
Turkuaz kart sahiplerinin askerlik yükümlülüğü var mıdır?
Turkuaz kart, Türkiye'de süresiz ikamet ve çalışma imkânı tanıyan bir statüdür; ancak sahibine doğrudan vatandaşlık hakkı vermez. Bu nedenle turkuaz kart sahiplerinin askerlik ödevi bulunmazken, çifte vatandaşlık sahipleri bakımından böyle bir yükümlülük söz konusudur.
Türkiye'nin çifte vatandaşlık anlaşması bulunan ülkeler hangileridir?
Türkiye çifte vatandaşlık statüsüne izin veren ülkelerden olmakla birlikte, bu konuda özel anlaşması bulunan devlet sayısı dörttür: Almanya, Bulgaristan, Arnavutluk ve İngiltere.
Independent Legal Değerlendirmesi
Çok vatandaşlık dosyalarında en sık gözden kaçan nokta, statünün yalnızca Türk hukukuna bakılarak değerlendirilemeyeceğidir. Türkiye'nin bu statüye izin vermesi tek başına yeterli olmadığından, ikinci devletin mevzuatının da eşzamanlı incelenmesi gerekir. Kanunun 44. maddesindeki bildirim yükümlülüğünün ihmal edilmesi ise nüfus kayıtlarında çelişki doğurmakta ve ileride kimlik, miras veya askerlik işlemlerinde beklenmedik sorunlara yol açabilmektedir.
Somut bir dosyada şu başlıklar öncelikli olarak ele alınmalıdır:
- Vatandaşlığı hedeflenen ülkenin çoklu vatandaşlığa bakışının başvuru öncesinde araştırılması
- Yabancı vatandaşlığın kazanıldığını gösteren belgelerin usulüne uygun biçimde ibraz edilmesi
- Nüfus aile kütüğüne çok vatandaşlık açıklamasının işlenip işlenmediğinin takip edilmesi
- Erkek başvuru sahipleri bakımından askerlik statüsünün ve erteleme imkânının önceden değerlendirilmesi
- Ret kararlarında gerekçenin, işlemin sakat olan unsuru bakımından ayrıştırılması
- Tebliğ tarihinden itibaren işleyen 60 günlük dava açma süresinin kaçırılmaması
Independent Legal, vatandaşlık başvurularının hazırlanmasından ret kararlarına karşı açılacak iptal davalarına kadar sürecin bütününde danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.