Sportif performansı yapay yollarla yükseltmek amacıyla yasak kapsamındaki maddelerin olağan dışı dozlarda alınması ya da vücuda alışılmışın dışında yöntemlerle verilmesi doping olarak adlandırılır. Tanım, olgunun neden sakıncalı görüldüğünü de açıklar: doping hem eşit koşulları ortadan kaldırarak haksız rekabete zemin hazırlar hem de sporcu sağlığını tehdit eder.
Sorunun tek bir ülkenin çabasıyla çözülemeyeceği anlaşıldığından konu uluslararası düzeyde ele alınmıştır. Uluslararası Olimpiyat Komitesi'nin (IOC) öncülüğünde; devletler, uluslararası federasyonlar, ulusal olimpiyat komiteleri ve sporcuların katkısıyla bağımsız statüde bir yapı hayata geçirilmiştir. WADA kısaltmasıyla anılan Dünya Dopingle Mücadele Ajansı (World Anti-Doping Agency), bütün ülkeler için World Anti-Doping Code-2015 başlıklı kural setini kaleme almıştır. Kuralları her yıl güncelleyen WADA'nın bir diğer işlevi de bunların ülkeler arasında yeknesak biçimde uygulanmasını temin etmektir.
Aşağıda yasaklı maddeler listesini, kural ihlali sayılan hâlleri, Türkiye'de görevli kurumları ve denetim yetkisinin kapsamını sırasıyla ele alıyoruz.
Yasaklı Maddeler Listesi
WADA, uluslararası bir standart niteliği taşıyan Yasaklı Maddeler Listesi'ni (The Prohibited List) gerekli sıklıkta ve yılda en az bir kez yayımlar. Listenin Türkiye Dopingle Mücadele Komisyonu tarafından çevrilmiş hâline 2022 Yılı Yasaklılar Listesi üzerinden erişilebilir.
Listenin her yıla ait sürümü; hükümetlere, akredite ve onaylanmış laboratuvarlara ve Ajansın taraflarının tamamına iletilir. Bu nedenle anti-doping kuralları sabit kalmaz; sürekli yenilenen listeyi kapsayacak biçimde genişler ve değişir.
Türkiye Dopingle Mücadele Talimatı'nın (Talimat) 4. maddesi de "Yasaklılar Listesi" başlığını taşımakta; doping sayılacak maddeleri Dünya Dopingle Mücadele Kurallarına atıfla belirlemektedir.
Kural İhlali Sayılan Haller
İhlaller, Dünya Dopingle Mücadele Kodu (World Anti-Doping Code) ile Türkiye Dopingle Mücadele Talimatı'nın 2. maddelerinde tek tek gösterilmiştir. Sayılan durumlardan birinin gerçekleşmesi, kuralların çiğnendiği sonucuna varılması için yeterlidir. Bu düzenlemelere göre;
- Sporcudan alınan numunede yasaklılar listesinde yer alan bir maddeye rastlanması
- Yasak kapsamındaki bir maddenin veya yöntemin fiilen uygulanması ya da bu yönde girişimde bulunulması
- Usulüne uygun çağrı yapılmasına karşın numune verme yükümlülüğünden kaçınılması
- Sporcunun nerede bulunacağına ilişkin bildirimlerin ihmal edilmesi ve kontrollere katılınmaması
- Doping kontrol sürecinin herhangi bir aşamasına müdahale edilerek işleyişin bozulması
- Yasaklı bir madde ya da yöntemin zilyetlikte bulundurulması
- Bu madde ve yöntemlerin kaçak biçimde ticarete konu edilmesi
- Bir sporcuya yasaklı madde veya yöntem tatbik edilmesi yahut tatbike teşebbüs edilmesi
- Sayılan ihlallerden herhangi birine iştirak edilmesi, yardım veya teşvikte bulunulması
- Hakkında yaptırım uygulanmış Sporcu Destek Personeli ile yasak nitelikte işbirliğine girilmesi
gibi hâllerde anti-doping kurallarının ihlal edildiği kabul edilir.
Türkiye'de Mücadeleyi Yürüten Kurumlar ve Mevzuat
Ülkemizde dopingle mücadele uzun yıllar federasyonlar eliyle ya da Bakanlık düzeyinde yürütülmüştür. Bu dağınık yapı ne yeknesaklığı ne de bağımsızlığı sağlayabilmiştir. Bunun üzerine, mücadelenin kurumsallaştırılması, işbirliğinin ana ilkelerinin saptanması ve faaliyetin tek elden yürütülmesi amacıyla Türkiye Dopingle Mücadele Komisyonu oluşturulmuştur.
Komisyon, Spor Genel Müdürlüğü (SGM) ile 24 Mayıs 2011 tarihinde imzalanan protokolün ardından 2011 yılının Haziran ayında faaliyete geçmiş olup Türkiye Milli Olimpiyat Komitesi bünyesindedir. Kuruluşunu takiben Komisyon, Dünya Dopingle Mücadele Koduyla uyumlu şekilde Talimatı hazırlamıştır. Talimat kapsamındaki kişi ve kurumlarca gereğinin yerine getirilip getirilmediğinin denetimi de Komisyon'un yetkisindedir.
Doping Denetimine Tabi Olan Kişiler
Komisyon'un denetim yetkisinin kimleri kapsadığı, Talimatın 1. maddesinin 3. fıkrasında düzenlenmiştir. Hüküm uyarınca; reşit olmayanlar da dâhil olmak üzere, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığı bulunsun veya bulunmasın, ülkemizde ikamet etsin ya da etmesin şu kişiler denetim kapsamındadır:
- Ülkemizdeki bir Ulusal Federasyona üye olan yahut bu federasyonlardan lisans almış Sporcuların ve Sporcu Destek Personelinin tamamı ile kulüpler, takımlar, dernekler ve ligler dâhil anılan federasyonların üyeleri ve bağlı kuruluşları
- Türkiye'deki bir Ulusal Federasyon tarafından ya da kulüp, takım, dernek yahut lig gibi o federasyona üye veya bağlı bir kuruluş eliyle, nerede yapılırsa yapılsın düzenlenen, toplanan, yetkilendirilen veya tanınan Turnuva, Müsabaka ve etkinliklere hangi sıfatla olursa olsun iştirak eden bütün Sporcular ve bütün Sporcu Destek Personeli
- Dopingle mücadele bakımından akreditasyon veya lisans gereğince, sözleşmeye dayanarak yahut başka bir biçimde, ülkemizdeki bir Ulusal Federasyonun ya da kulüpler, takımlar, dernekler ve ligler dâhil onun üyesi veya bağlı kuruluşlarının yetkisi altında bulunan Sporcuların ve Sporcu Destek Personelinin tümü
- Bir Ulusal Federasyona bağlı olmayan ulusal lig yahut Ulusal Turnuva düzenleyicilerince tertip edilen, yapılan, toplanan ya da düzenlenmesine izin verilen sportif etkinliklere herhangi bir sıfat altında katılan; bunun yanında Ulusal Federasyonlar, Türkiye Milli Olimpiyat Komitesi ve/veya Hükümet yahut bunların üyesi veya bağlı kuruluşlarınca sunulan olanak ve/veya hizmetlerden yararlanan Sporcu ve Sporcu Destek Personelinin hepsi
- Sayılan bentlerin hiçbirine girmemekle birlikte Uluslararası ya da Ulusal Turnuvalara katılabilmeyi talep eden sporcuların tamamı
Doping testi, ispat yükü ve itiraz yolları için "Doping Kullanımına Uygulanan Yaptırımlar ve İtiraz Yolları" başlıklı çalışmamız incelenebilir.
Independent Legal Değerlendirmesi
Dopingle mücadele mevzuatı, klasik disiplin hukukundan farklı olarak ağırlıklı biçimde kusursuz sorumluluk mantığıyla kurgulanmıştır. Numunede yasaklı maddeye rastlanması kural olarak ihlal için yeterli sayılmakta; kast veya ihmal bulunmadığı savunması ancak yaptırımın ölçüsünde dikkate alınmaktadır. Bu nedenle uyuşmazlıkların önemli bölümü esasa değil usule dayanır. Somut bir dosyada şu başlıkların öncelikle gözden geçirilmesini öneriyoruz:
- İlgili Yasaklılar Listesi'nin, olay tarihinde yürürlükte bulunan sürümü üzerinden denetlenmesi
- Sporcu bulunabilirlik bildirimlerinin eksiksiz ve zamanında yapıldığının belgelenmesi
- Numune alma ve muhafaza sürecinde Talimatta öngörülen usule uyulup uyulmadığının incelenmesi
- Tedavi amaçlı kullanım izni gerektiren hâllerde başvurunun süresinde yapılmış olması
- Sporcu Destek Personeli bakımından iştirak ve yasak işbirliği risklerinin ayrıca değerlendirilmesi
Independent Legal, spor hukukundan doğan uyuşmazlıklarda dopingle mücadele süreçlerinin yürütülmesi, disiplin yargılamalarında temsil ve tahkim aşamasının takibi konularında danışmanlık hizmeti sunmaktadır.