Futbol, dünya genelinde en geniş kitleye ulaşan spor dalı olmasının doğal sonucu olarak yoğun bir hukuki ihtilaf hacmi üretmektedir. Bu ihtilaflar arasında ilk sırayı, oyuncuların kulüplerinden olan hak edişlerini tahsil edememesi almaktadır. TFF Profesyonel Futbolcuların Statüsü ve Transferleri Talimatında ayrı bir tanıma kavuşturulan profesyonel futbolcular, taşıdıkları nitelik gereği diğer çalışan gruplarından farklı bir rejime tabidir ve bu farklılık alacak tahsili bakımından da kendini gösterir.
Uygulamada oyuncunun karşısına çıkan tablo genellikle şudur: sözleşme yürürlüktedir, hak ediş doğmuştur, ancak ödeme aylarca ertelenir. Bu noktada hangi mercie ne zaman başvurulacağı, alacağın niteliğine ve kulübün hukuki yapısına göre değişir. Yanlış seçilen bir yol yalnızca zaman kaybına değil, federasyon nezdinde uygulanabilecek yaptırımların da devre dışı kalmasına yol açabilir.
Bu bilgi notunda futbolcu alacaklarının hangi kalemlerden oluştuğunu, ne zaman talep edilebilir hale geldiğini, Uyuşmazlık Çözüm Kurulu ile genel mahkemeler arasındaki iş bölümünü, icra ve haciz aşamasını ve ödememe halinde kulübe uygulanabilecek transfer yasağını ele alıyoruz.
Futbolcu Alacaklarının Kapsamı
Kulüp ile oyuncu arasında imzalanan profesyonel futbolcu sözleşmeleri, kendine özgü birtakım nitelikler taşımakla birlikte esasen hizmet sözleşmesi kategorisindedir. Sözleşmeyle futbolcu, kulüp bünyesinde futbolculuk faaliyetini sürekli ve bağımlı biçimde yürütmeyi taahhüt eder; kulüp ise bunun karşılığında ücret ödeme borcu altına girer.
Talimatın 21. maddesi, futbolcuya yapılacak ödemenin aylık asgari ücret tutarının altında kalamayacağını hükme bağlamıştır. Bununla birlikte futbol ekonomisinin büyümesi, oyuncuların hak ettiği kalemleri hem sayıca hem de tutar bakımından genişletmiştir. Bugün futbolcular, performanstan tümüyle bağımsız olarak Aylık Ücret, Garanti Ücret ve İmza Ücreti (Peşinat) türünden ödemelere hak kazanabilmektedir. Bunların yanında Maçbaşı Ücreti ve Primler gibi, kendi performanslarına ya da takımın aldığı sonuçlara bağlı kalemler de gündeme gelmektedir.
Burada gözden kaçırılmaması gereken bir sınır vardır: asgari ücret tutarının altına inmemek kaydıyla belirlenen aylık ücret dışındaki kalemlerin talep edilebilmesi, bu ödemelere ilişkin düzenlemenin sözleşme metnine yazılmış olmasına bağlıdır.
Alacağın Muaccel Hale Gelmesi
Sözleşmeden doğan bir hak edişin istenebilmesi için önce muacceliyetin doğması, yani ödeme zamanının gelmiş olması gerekir. 6098 sayılı Borçlar Kanunu madde 117 uyarınca muacceliyetin doğması ya sözleşmede bir ödeme tarihinin kararlaştırılmış olmasına ya da alacaklının borçluyu ihtar etmesine bağlıdır.
Yukarıda sayılan kalemler arasında asgari ücret, garanti ücret ve peşinat bakımından ödeme tarihi çoğunlukla sözleşmede gösterilir. Buna karşılık maç başı ücretleri ile primlerin ne zaman ödeneceği genellikle belirsiz kalır. Bu nedenle vade dolar dolmaz borçlu kulübe ihtarname gönderilmesi, muaccel hale gelen borcun ödenmesinin ihtar edilmesi ve ardından tahsil sürecinin başlatılması yerinde olur.
Ayrıca bazı dosyalarda kulübün futbolcuya para cezası uyguladığı ve bu cezayı oyuncunun kulüpten olan alacağından düştüğü görülmektedir. Koşulları varsa futbolcunun bu para cezasını iptal ettirmesi mümkün olabilmektedir. Konu, "Futbolcuya Kulüp Tarafından Kesilen Para Cezasının İptali" başlıklı çalışmada ayrıntılı biçimde incelenmiştir.
Uyuşmazlık Çözüm Kurulu Önünde Çözüm
Türkiye Futbol Federasyonu Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki 5894 Sayılı Kanunun 5. maddesinin ikinci fıkrası, Anayasa Mahkemesi'nin 2017/136 esas ve 2018/7 karar sayılı, 18.01.2018 günlü kararıyla iptal edilmiştir. Federasyon bu karardan sonra talimatlarını yenilemiş; sözleşme kaynaklı ihtilaflarda Uyuşmazlık Çözüm Kurulu'na tanınan yetki münhasır olma niteliğini kaybetmiştir.
Bugün UÇK'nın sözleşme kaynaklı bir ihtilafı inceleyebilmesi için tarafların bu kurulun yargı yetkisini ve görevini kabul ettiklerine dair sözleşmede bir hükmün yer alması gerekir. Sözleşme dışında bu yönde yazılı bir mutabakatın bulunması ya da tarafların uyuşmazlık bakımından birlikte başvuruda bulunması da aynı sonucu doğurur.
Kurula başvuru, talimatta öngörülen zorunlu unsurları içeren bir dilekçe ve ekleriyle yapılır. Dilekçe bu unsurları taşıyorsa TFF eliyle karşı tarafa tebliğ edilir. Taraflardan biri yargılamanın duruşmalı yürütülmesini isterse duruşma açılması zorunludur. UÇK yargılaması genel mahkemelerdeki sürece kıyasla belirgin biçimde hızlı sonuç verir; ancak kurul kararları ilamlı icra takibine dayanak yapılamaz. Buna karşılık kararın gereğinin yerine getirilmesi için TFF'ye başvurulabilir ve federasyon, karara uymayan taraf hakkında idari yaptırım uygulayabilir.
Genel Mahkemelerde Dava Açılması
Anayasa Mahkemesi kararıyla UÇK'nın münhasır yetkisi ortadan kalktığından, kurulun yargılama yapabilmesi artık her iki tarafın da rızasına bağlıdır. Başka bir ifadeyle futbolcu alacaklarından doğan ihtilafların zorunlu olarak UÇK önünde görülmesi gerekliliği sona ermiştir. Sportif cezalar ile yetiştirme tazminatından kaynaklanan uyuşmazlıklar bir yana bırakılırsa, diğer ihtilaflar bakımından genel mahkemelere başvurmanın önü açılmıştır.
Oyuncu ile kulüp arasındaki bağ hizmet sözleşmesi sayılsa da, 4857 Sayılı İş Kanunu sporcuları kendi kapsamı dışında tutmuştur. Bu nedenle görevli mahkeme belirlenirken kulübün hukuki yapısına bakılır: kulüp şirket olarak örgütlenmişse Asliye Ticaret Mahkemesi, dernek statüsündeyse Asliye Hukuk Mahkemesi görevlidir.
Görevli mahkemeden alınacak karar iki ayrı imkân doğurur. Bu kararla borçlu kulüp aleyhine ilamlı icra takibi başlatılabileceği gibi, mahkeme ilamı Türkiye Futbol Federasyonu'na sunularak federasyon nezdinde de işlem yapılabilir.
Alacağın Doğrudan İcra Takibine Konu Edilmesi
İcra ve İflas Kanunu, elinde bir belge bulunmasa dahi alacaklıya borçlu aleyhine ilamsız takip başlatma ve alacağını icra daireleri eliyle tahsil etme imkânı tanır. Bununla birlikte belgesiz başlatılan takibe itiraz gelmesi halinde açılacak itirazın iptali davasında bir dayanak belgenin sunulabilmesi önem taşır. İlamsız takibin ön koşulu, alacağın vadesinin gelmiş olmasıdır. Dolayısıyla vadesi dolmuş bir alacak için futbolcu doğrudan bu yola gidebilirken, vadesi kararlaştırılmamış kalemlerde önce kulübe ihtar çekmesi ve ihtarın karşılıksız kalmasını beklemesi gerekir.
İlamsız takipte borçlu kulübe ödeme emri tebliğ edilir; kulüp itiraz etmezse takip kesinleşir. Uygulamada kulüplerin büyük çoğunluğu takibe itiraz ederek süreci durdurmaktadır. Bu durumda alacaklının takibi sürdürebilmesi için, elindeki belgenin niteliğine göre itirazın iptali davası açması ya da itirazın kaldırılması yoluna gitmesi gerekir. İtirazın iptali davası genel mahkemelerde görülür ve yukarıda genel mahkemelere ilişkin yaptığımız açıklamalar bu dava bakımından da aynen geçerlidir. Mahkeme, kulübün itirazını haksız ve kötü niyetli bulursa icra inkâr tazminatına hükmedebilir; bu tazminat alacağın %20'sinden az olamaz. Takibe hiç itiraz edilmemesi ya da itirazın mahkemece kaldırılması veya iptal edilmesi halinde takip kesinleşir ve bu aşamadan sonra haciz işlemlerine geçilir.
Takip Kesinleştikten Sonra Haciz Aşaması
Takibin ilamlı ya da ilamsız olması, kesinleşmeden sonra yürütülecek icra ve haciz işlemleri bakımından bir farklılık yaratmaz. Diğer alacak takiplerinde başvurulan taşınmaz ve araç haczi, banka hesaplarının bloke edilmesi ve hacizli malların satışı gibi işlemler futbolcu alacakları için de uygulanabilir. Bunun ötesinde futbolun kendine özgü ekonomik yapısı, alışılmışın dışında bazı haciz kanallarını da gündeme getirir:
- Kulübün Türk Patent ve Marka Kurumu nezdindeki fikri ve sınai hakları, kuruma yazı yazılarak haciz altına alınabilir.
- Kulübe sponsorluk desteği veren şirketlere haciz müzekkeresi gönderilebilir.
- Kulübün Spor Toto Genel Müdürlüğü ile Türkiye Futbol Federasyonu nezdinde doğmuş hak ve alacakları, bu kurumlara haciz ihbarnamesi tebliğ edilmek suretiyle haczedilebilir.
- Hasılat haczi için Passolig'e ya da kulübün iştiraki konumundaki şirketlere müzekkere yazılabilir.
- Kulübün mülkiyetindeki taşınmazlarda oturan kiracılara müzekkere gönderilebilir.
- Kulüp bir futbolcusunu bonservis bedeli karşılığında devretmişse, bonservisi devralan kulübe haciz müzekkeresi yöneltilebilir.
Ödememe Halinde Kulübe Transfer Yasağı
Kulüpten alacaklı olan futbolcu, TFF'ye yazılı başvuruda bulunarak borçlu kulüp hakkında federasyon eliyle yaptırım uygulanmasını da sağlayabilir. Federasyonun elindeki en etkili idari yaptırım, kamuoyunda transfer yasağı olarak bilinen uygulamadır; bu yaptırımla kulübün transfer ettiği oyuncularla imzaladığı sözleşmelerin tescili engellenir.
Ancak bu yaptırımın işletilebilmesi için alacaklı futbolcunun icra takibi başlatmamış olması aranır. İcra takibi başlatılmış ve borçlu kulüp bunu TFF nezdinde ispatlayabilmişse, kulüp hakkında transfer yasağı uygulanamaz. Buna karşılık kulüp takibin varlığını federasyona bildirmemişse, TFF bu hususu kendiliğinden araştırma yoluna gitmez.
Yasağın süresi olayın özelliğine ve tekerrür sayısına göre değişkenlik gösterir. Federasyonun elinde ihtar, kınama ve para cezası gibi başka idari yaptırımlar da bulunmaktadır. Öte yandan futbolcular zaman zaman, kulüple karşılıklı sona erdirme belgesi imzalayabilmek için bazı alacaklarından vazgeçmeye zorlanabilmektedir. Bu şekilde feragat edilen kalemlerin tahsili "Futbolcuların Vazgeçmek Zorunda Kaldıkları Alacaklarının Tahsili" başlıklı çalışmada ele alınmıştır.
Independent Legal Değerlendirmesi
Futbolcu alacaklarında sonucu belirleyen unsur çoğu zaman alacağın varlığı değil, hangi yolun hangi sırayla işletildiğidir. Özellikle icra takibi ile transfer yasağı arasındaki ilişki gözden kaçırıldığında, hızlı sonuç almak amacıyla başlatılan bir takip federasyon nezdindeki en güçlü baskı aracını devre dışı bırakabilmektedir. Aynı şekilde vadesi sözleşmede gösterilmemiş prim ve maç başı ücretlerinde ihtar aşaması atlandığında, alacağın muaccel olmadığı savunmasıyla karşılaşılması olağandır.
Kulübün hukuki yapısı, sözleşmedeki tahkim kaydı ve elde bulunan belgelerin niteliği de izlenecek rotayı doğrudan etkiler. Somut bir dosyada şu başlıkların baştan netleştirilmesini öneriyoruz:
- Talep edilen her kalemin sözleşmede yazılı bir dayanağının bulunup bulunmadığının kontrolü
- Vadesi belirsiz alacaklar için ihtarname gönderilerek muacceliyetin belgeye bağlanması
- Sözleşmedeki UÇK yetki kaydının incelenerek kurul ile genel mahkeme arasında bilinçli bir tercih yapılması
- Kulübün şirket mi dernek mi olduğuna göre Asliye Ticaret veya Asliye Hukuk Mahkemesinin belirlenmesi
- Transfer yasağı talebi ile icra takibi arasındaki sıralamanın strateji gözetilerek kurgulanması
- Federasyon, Spor Toto, sponsor ve hasılat kaynakları gibi tahsil kabiliyeti yüksek haciz kanallarının önceden tespiti
Independent Legal, sporcu ve kulüp uyuşmazlıklarında alacağın tespitinden icra yoluyla tahsiline ve federasyon nezdindeki başvurulara kadar sürecin bütününde danışmanlık ve dava takibi hizmeti vermektedir.