Vatandaşlık bağının kurulmasına ilişkin temel esaslar 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nda (TVK) yer alır. Bu düzenleme uyarınca Türkiye'de aralıksız biçimde en az beş yıl ikamet eden yabancı uyruklu kişiler, mevzuatın aradığı diğer koşulları da yerine getirdiklerinde vatandaşlığa kabul edilebilir. Ancak burada önemli bir sınır bulunur: sayılan koşulların karşılanması kişiye doğrudan vatandaş olma hakkı vermez; idari makamların başvuruyu olumlu değerlendirmesi gerekir. Vatandaşlığa geçmek isteyen kişi, ikamet ettiği yerin İl Valiliğine bizzat veya vekili aracılığıyla başvurabilir. Valilik önce beş yıllık süre boyunca ikamet iznine dayalı bir ikametin bulunup bulunmadığını inceler, ardından kanunda sayılan diğer şartların karşılanıp karşılanmadığını değerlendirir. Söz gelimi başvurudan geriye doğru beş yıldır Türkiye'de yaşayan bir kişi, bu dönem içinde toplam on iki ayı aşan bir süre yurt dışında bulunmuşsa talebi reddedilecektir. Ayrıca Türk Vatandaşlığı Kanunu, bütün koşullar sağlansa dahi vatandaşlığa alınıp alınmaması bakımından idari makamlara takdir hakkı tanımıştır.
Uzun süreli ikamet izni yoluyla, diğer adıyla genel yöntemle vatandaşlık kazanmanın koşulları 5901 sayılı Kanun'un 11. maddesinde düzenlenmiştir.
Uzun Süreli İkamet İzni ile Vatandaşlık Kavramı
Başvuru sahibinin, başvuru tarihinden geriye doğru beş yıl boyunca Türkiye'de kesintisiz biçimde ikamet etmesi halinde vatandaşlığı kazanması mümkündür. Bu yola uzun süreli ikamet izni ile Türk vatandaşlığının kazanılması ya da genel yöntemle vatandaşlık kazanılması adı verilir.
Buradaki "beş yıl kesintisiz ikamet" ölçütünün karşılanabilmesi için yabancının uzun dönem ikamet izni veya aile ikamet izni ile ülkede bulunması gerekir. Herhangi bir ikamet izni bulunmaksızın beş yıl ya da daha uzun süre ülkede kalmış olmak vatandaşlık hakkı doğurmaz. Zira diğer izin türleri, Türkiye'de yerleşme iradesini ortaya koyan izinler olarak kabul edilmemektedir. Nitekim Türk Vatandaşlığı Kanunu Yönetmeliği ikameti ikiye ayırmakta; Türkiye'de yerleşme niyetini gösteren ikamet ile bu niyeti göstermeyen ikamet ayrımı yapmaktadır. Bu çerçevede yerleşme iradesini yansıtmadığı varsayılan bazı ikamet türleri, genel yoldan vatandaşlık kazanmaya esas alınabilecek ikamet sayılmaz.
Kanun, bu ikametin beş yıl süreyle kesintisiz olmasını aramaktadır. Kesintisizlik ölçütüyle anlatılmak istenen ise şudur: yabancı, söz konusu beş yıllık dilimde toplamda on iki ayı aşacak biçimde ülke dışında kalmamış olmalıdır. Bir başka ifadeyle bu süre içinde yurt dışında geçirilen günlerin toplamı on iki ayı geçmemelidir. Aksi halde beş yıllık kesintisiz ikamet şartı gerçekleşmediğinden başvurunun reddi gündeme gelebilir.
İkamet izni başvurularına ilişkin genel çerçeve için Oturma İzni Başvurusu Nasıl Yapılır? Başvuru Şartları Nelerdir? başlıklı makalemiz incelenebilir.
Başvuruda Aranan Şartlar
Genel yöntemle vatandaşlık kazanmanın koşulları 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 11. maddesinde düzenlenmiştir. Yabancının karşılaması gereken ölçütler aşağıda ayrı ayrı açıklanmıştır.
Ergin ve Ayırt Etme Gücüne Sahip Olmak
Başvuru sahibi yabancının, kendi millî kanununa göre ergin olması ve ayırt etme gücünü haiz bulunması gerekir. Türkiye'de olduğu gibi pek çok ülkede erginlik yaşı on sekizdir. Buna karşılık Kazakistan, Pakistan ve Vietnam gibi bazı devletlerde bu yaş on altı olarak belirlenmiştir. Dolayısıyla Vietnam vatandaşı bir kişi, ayırt etme gücüne sahip olmak kaydıyla on altı yaşını doldurduğunda Türk vatandaşlığına başvurabilir. Öte yandan Birleşik Arap Emirlikleri, Nijerya, Kuveyt, Mississippi ve Porto Riko gibi yerlerde erginlik yaşı yirmi birdir. Bu ülkelerden birinin vatandaşı olan kişi on sekiz yaşını doldurmuş olsa bile kendi ülkesinin kanununa göre henüz ergin sayılmadığından başvuruda bulunamayacaktır. Yabancının vatansız olması halinde ise erginlik ve ayırt etme gücü Türk kanunlarına göre değerlendirilir.
Türkiye'ye Yerleşme İradesi Taşımak
Bu yoldan vatandaşlık kazanmak isteyen kişinin, Türkiye'de yerleşmeye karar verdiğini davranışlarıyla ortaya koyması beklenir. Yani başvuru sahibinin ülkede yaşamını sürdürme niyetini göstermesi gerekir; salt vatandaşlık elde etmek amacıyla yapılan başvurular kabul görmez.
Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik'in 15. maddesi, yerleşme iradesine delalet eden halleri saymıştır. Buna göre yabancının Türkiye'de taşınmaz mal edinmesi, iş kurup yatırım yapması, ticaret ve iş merkezini Türkiye'ye taşıması, çalışma iznine tabi olarak bir iş yerinde çalışması, bir Türk vatandaşıyla evli olması, ailece müracaatta bulunması, daha önce Türk vatandaşlığını kazanmış anası, babası, kardeşi veya çocuğunun bulunması ve eğitimini Türkiye'de tamamlaması, ülkede yaşama niyetini gösteren haller arasında sayılmıştır.
Genel Sağlık Bakımından Tehlike Oluşturmamak
Bu yoldan vatandaşlık edinmek isteyen yabancının, genel sağlık açısından tehlike arz eden bir hastalık taşımaması gerekir. Tüberküloz ve AIDS gibi bulaşıcı hastalıklar bu kapsamda örnek gösterilebilir.
İyi Ahlak Sahibi Olmak
TVK'nın 11. maddesi, başvuru sahibinin iyi ahlak sahibi olmasını aramaktadır. Buradaki ölçüt, yabancının Türk toplumunun değer yargıları çerçevesinde güzel ahlaklı sayılması; hırsızlık, dolandırıcılık ve sahtekârlık gibi toplumca hoş karşılanmayan faaliyetleri meslek edinmemiş olmasıdır.
Yeterli Düzeyde Türkçe Konuşabilmek
Genel yöntemle vatandaşlık talebinde bulunan yabancının Türkçeyi yeterli derecede bilmesi gerekir. Bu koşulun getirilmesindeki temel amaç, kişinin ülkede yaşamını sürdürebilmesi ve topluma uyum sağlayabilmesidir. Nitekim Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik bu şartı toplumsal yaşama uyum sağlayabilecek düzeyde Türkçe konuşabilmek biçiminde ifade etmiştir. Yeterliliğin bulunup bulunmadığı Müracaat İnceleme Komisyonunca değerlendirilir.
Yeterli Gelir veya Mesleğe Sahip Olmak
Yabancının, Türkiye'de kendisinin ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerin geçimini sağlayacak bir gelire ya da mesleğe sahip olması gerekir. Hiçbir geliri ve çalıştığı bir işi bulunmayan kişinin başvurusu reddedilebilecektir. Zira yaşamın ülkede sürdürülebilmesi, yeterli düzeyde gelirin veya bir mesleğin varlığına bağlıdır.
Millî Güvenlik ve Kamu Düzeni Bakımından Engel Bulunmaması
Başvuru sahibinin millî güvenlik ve kamu düzeni yönünden engel oluşturacak bir durumunun bulunmaması aranır. Bu şartla, uyuşturucu ve silah kaçakçılığı gibi kamu düzenini bozmaya yönelik faaliyetlerde bulunan kişilerin vatandaşlık kazanmasının önüne geçilmek istenmiştir.
Başvuru Nasıl Yapılır?
Uzun süreli ikamet izni yoluyla vatandaşlık kazanılmasında başvuru sahibinin bir form doldurması ve talep edilen evrakı hazırlaması gerekir. Süreçte T.C. yabancı kimlik numarası esas alınır. Dolayısıyla yabancı kimlik numarası bulunmayan ve Türkiye'de ikameti olmayan kişi başvuruda bulunamayacaktır. Başvuru, yabancının ikametgâhının bulunduğu yer valiliğine bizzat veya vekil aracılığıyla yapılabilir.
Ret Kararına Karşı İtiraz ve İptal Davası
Yukarıda sayılan koşulları taşıyan yabancıların talepleri idarece incelenerek karara bağlanır. İdare kimi hallerde farklı gerekçelerle ret kararı verebilmektedir. Bu gerekçe, mevzuattaki şartların karşılanamaması ya da eksik veya hatalı evrakla başvurulması olabileceği gibi; karar idarenin takdir yetkisi kapsamında da tesis edilebilir.
Hangi ihtimalde olursa olsun, başvurusu reddedilen yabancı bu kararı hukuka aykırı görüyorsa iptali istemiyle dava açabilir. Zira ret kararı bir idari işlem niteliğinde olduğundan yargı denetimine tabidir. Talebi reddedilen yabancının önündeki seçenekler şu şekilde özetlenebilir:
- Ret kararının tebliğinden başlayarak 60 gün içinde doğrudan idari yargıda iptal davası açabilir.
- Dava yoluna gitmeden önce, kararın kaldırılması istemiyle yine 60 gün içinde idari başvuruda bulunabilir.
- Bu başvuru işlemeye başlamış olan dava açma süresini durdurur; 30 gün içinde yanıt verilmezse talep reddedilmiş sayılır ve bu halde de iptal davası açılabilir.
- Görev bakımından yetkili yargı yeri, 2577 Sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 1. maddesi uyarınca idare mahkemesidir.
- Yetki bakımından ise dava, başvuruyu reddeden idarenin bulunduğu yer idare mahkemesinde açılır.
- Belirtildiği üzere dava, ret kararının ilgilisine tebliğ edildiği tarihten itibaren 60 gün içinde açılmalıdır; bu süre içinde açılmayan davalar hâkim tarafından re'sen reddedilir.
İdari işlemlere itiraz ve iptal süreçlerine ilişkin ayrıntılar için İdari İşlemlere İtiraz ve İptal Davası başlıklı makalemiz incelenebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu süreçte avukatla temsil zorunlu mudur?
Türk hukuku, tarafların yargı önünde kendilerini bizzat savunmasına ve temsil etmesine olanak tanır; sınırlı istisnalar dışında vekille temsil zorunlu değildir. İdare Mahkemelerinde de idare hukuku avukatı bulundurma yükümlülüğü yoktur. Bununla birlikte idare hukuku mevzuatının karmaşık yapısı ve İdari Yargılama Usulü Kanunu'ndaki sürelerin kısa ve kesin olması, hukukçu olmayan kişilerce yürütülen süreçlerde şekil veya esas bakımından telafisi mümkün olmayan hatalara yol açabilir. Bu nedenle herhangi bir işlem yapılmadan önce İdare Hukuku alanında hizmet veren avukatlardan destek alınmasını tavsiye ederiz.
Reddedilen başvuru yenilenebilir mi?
Daha önce başvurusu reddedilmiş olsa dahi, mevzuatta aranan şartların karşılanması halinde ikamet edilen yer valiliğine müracaat edilerek vatandaşlık durumunun yeniden değerlendirilmesi talep edilebilir.
Vatandaşlığın kazanılması eşi ve çocukları etkiler mi?
Türk vatandaşlığının kazanılmış olması eşin vatandaşlığına tesir etmez. Sonucun çocuğa sirayet edebilmesi için velayeti elinde bulunduran diğer ebeveynin muvafakati gerekir. Ana ve babanın her ikisi de Türk vatandaşlığını kazanmışsa çocukları da vatandaşlığı kazanacaktır.
Kesintisizlik nasıl ölçülür?
Bu yoldan vatandaşlık kazanılabilmesi için başvuru tarihinden geriye doğru beş yıl boyunca Türkiye'de kesintisiz ikamet edilmiş olması gerekir. Beş yıllık dilimde toplam on iki ayı aşmamak kaydıyla yurt dışında bulunulabilir. Sürenin on iki ayı geçmesi halinde kesinti gerçekleşmiş sayılır; ikamet şartı sağlanmadığından bu yoldan başvuru yapılamaz.
Kazanılan vatandaşlık sonradan iptal edilebilir mi?
Türk Vatandaşlığı Kanunu uyarınca, vatandaşlığın kazanılmasına ilişkin karar ilgilinin yalan beyanı veya kazanmaya esas teşkil eden önemli hususları gizlemesi sonucunda ortaya çıkmışsa, kararı veren makam tarafından iptal edilebilir.
Başvuru mercii neresidir?
Vatandaşlık başvuruları kişinin Türkiye'deki yerleşim yerinin bağlı bulunduğu valiliklere yapılır. Yurt dışında bulunanlar bakımından ise başvurunun dış temsilciliklere yapılması mümkündür.
Başvuru vekil aracılığıyla yapılabilir mi?
Başvuru, özel vekâletname ile yetkilendirilen kişilerce de yapılabilir; dolayısıyla başvuru sahibinin Türkiye'de bulunma zorunluluğu yoktur. Ancak idari makam başvurucuyu yüz yüze mülakata çağırdığında bu mülakata katılmak zorunlu olduğundan, en azından bu aşama için ülkede bulunmak gerekir.
Türk kanunlarına göre de ergin olmak gerekir mi?
Vatandaşlığın kazanılması için aranan şartlardan biri, başvuru sahibinin kendi millî kanununa göre ergin olmasıdır. Kişi kendi millî kanununa göre erginse, ayrıca Türk kanunlarına göre de ergin olması aranmaz.
Independent Legal Değerlendirmesi
Genel yoldan yapılan vatandaşlık başvurularında dosyaların büyük bölümü esasa girilmeden, ikamet şartının sağlanmadığı gerekçesiyle olumsuz sonuçlanmaktadır. Bunun iki tipik sebebi vardır: beş yıllık dönemde yurt dışında geçirilen sürenin on iki ayı aşması ve ikametin, yerleşme iradesini yansıtmadığı kabul edilen bir izin türüne dayanması. Bu iki nokta başvuru öncesinde denetlenmediğinde, diğer koşullar eksiksiz karşılansa bile sonuç değişmemektedir.
Somut bir dosyada aşağıdaki hususların önden ele alınmasını öneriyoruz:
- İkametin dayandığı izin türünün, genel yola esas alınabilir nitelikte olup olmadığının belirlenmesi
- Giriş çıkış kayıtları üzerinden yurt dışı sürelerinin toplanarak on iki aylık sınırın test edilmesi
- Yerleşme iradesini destekleyen taşınmaz, yatırım, çalışma veya eğitim belgelerinin dosyaya eklenmesi
- Erginliğin, başvurucunun millî hukukuna göre değerlendirilmesi ve gerekirse yabancı hukuk belgesiyle desteklenmesi
- Mülakat aşamasına Türkçe yeterliliği ve uyum ölçütleri gözetilerek hazırlanılması
- İtiraz yolunun tercih edilmesi halinde 60 günlük sürenin duraklama ve yeniden işleme anlarının takvimlenmesi
Independent Legal, ikamet izni ve vatandaşlık başvurularının yapılandırılması ile ret kararlarına karşı idari yargıda yürütülecek süreçlerde danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.