Hasta hakları, kişilerin sağlık hizmetinden yararlandıkları süreçte sahip oldukları temel hak ve özgürlüklerin bütününü anlatan bir üst kavramdır. Bu haklar sayesinde birey; insan onuruyla bağdaşır biçimde hizmet alır, kişisel verileri korunur, süreç hakkında doğru şekilde bilgilendirilir, tedaviye ilişkin kararlara katılabilir ve hizmet sunucularına karşı konumu güvenceye kavuşur.
Kavramın işlevi, hasta ile sağlık hizmeti sunanlar arasındaki ilişkiyi düzenlemek ve tarafların konumu arasındaki dengesizliği gidermektir. Bu amaçla hasta haklarını tek bir metin altında toplayan Hasta Hakları Yönetmeliği 1998 yılında yürürlüğe konulmuştur. Yönetmelikte hastanın bilgilendirilmesinden tıbbi muayeneye vereceği rızaya, uyması beklenen kurallardan başvuru usullerine kadar çeşitli konular hükme bağlanmıştır.
Hasta Hakları Kavramı
Hasta hakları, bireyin sağlık hizmeti aldığı süreç boyunca sahip olduğu hakların tümünü ve bu hakların korunmasına hizmet eden ilkeleri anlatır. Sağlık hizmetinden yararlanan kişi, yalnızca tedavi edilen bir özne değil; sürecin bilinçli ve etkin bir katılımcısıdır. Bu yaklaşımın özü, bireyi edilgen bir hizmet alıcısı konumundan çıkarıp kendi sağlığına ilişkin kararlarda söz sahibi kılmaktır. Söz konusu haklar, sağlık hizmetlerinin etik ve hukuki bir zemine oturtulmasını ve böylece hizmet kalitesinin yükseltilmesini hedefler.
1998 yılında yürürlüğe giren Hasta Hakları Yönetmeliği, hasta haklarını şu şekilde tanımlamaktadır:
Hasta Hakları Yönetmeliği
"Sağlık hizmetlerinden faydalanma ihtiyacı bulunan fertlerin, sırf insan olmaları sebebiyle sahip bulundukları ve T.C. Anayasası, Milletlerarası Anlaşmalar, Kanunlar ve diğer mevzuat ile teminat altına alınmış bulunan haklarını ifade eder."
Tanımdan anlaşılacağı üzere bu haklar, yalnızca fiilen sağlık hizmetine ihtiyaç duyanlara özgülenmiş değildir; insan olma niteliğine bağlanan evrensel bir hak kategorisi olarak kabul edilmektedir. Anayasa, milletlerarası anlaşmalar ve diğer mevzuat hükümleriyle koruma altına alınan bu haklar, sağlık hizmeti sunan bütün kuruluşlar ve çalışanları bakımından gözetilmesi zorunlu bir çerçeve oluşturur.
Yönetmelikte Düzenlenen Başlıca Haklar
Hasta hakları, sağlık hizmetinden yararlanma sürecine ilişkin geniş bir hak demetini kapsar. Ülkemizde bu alan, 1998 tarihli Hasta Hakları Yönetmeliği ile düzenlenmiş; hastanın hizmet alırken sahip olduğu haklar ayrıntılı biçimde ortaya konulmuştur. Yönetmelikte yer verilen temel haklar aşağıda ele alınmaktadır.
Sağlık Hizmetlerinden Faydalanma Hakkı
Yönetmeliğin 6 ila 14. maddeleri arasında düzenlenen bu hak, sağlık hizmetine erişimi güvence altına alır ve şu alt başlıkları içerir:
- Adalet ve hakkaniyet ölçüsünde yararlanma: Hizmete erişimde hiç kimseye ayrım gözetilemez; herkes eşit ölçüde yararlanma hakkına sahiptir.
- Hizmet hakkında bilgi talep etme: Hasta, kendisine sunulacak sağlık hizmetine ilişkin bilgi isteyebilir.
- Kuruluş tercihi ve değişikliği: Tedavinin yürütüleceği sağlık kuruluşunu ve hekimi belirleme, gerektiğinde değiştirme imkânı bulunur.
- Personeli tanıma ve değiştirme: Hasta, hizmeti sunacak sağlık personelinin kim olduğunu öğrenebilir, seçebilir ve değiştirilmesini isteyebilir.
- Öncelik sırasının saptanmasını isteme: Hizmetten yararlanırken öncelik sırasının belirlenmesi talep edilebilir.
- Tıbbi gerekliliklere uygun teşhis, tedavi ve bakım: Hastanın teşhis ve tedavi süreci tıbbın gereklerine uygun biçimde yürütülmelidir.
- Tıbbi özen talebi: Tedavi boyunca gereken özenin gösterilmesi istenebilir.
Sağlık Durumu Hakkında Bilgi Edinme Hakkı
Yönetmeliğin 15 ila 20. maddelerinde yer alan bu hak, hastanın kendi sağlık durumuna ilişkin bilgiye ulaşmasını kapsar. Bu çerçevede hasta, kendisine ait tıbbi kayıtları inceleyebilir ve bu kayıtlarda düzeltme yapılmasını isteyebilir. Ayrıca üçüncü kişilere bilgi aktarılmasını yasaklama yetkisi bulunmaktadır. Bilgilendirmenin ise hastanın kavrayabileceği bir dille, yalın, açık ve tereddüde yer bırakmayacak biçimde yapılması gerekir.
Mahremiyete Saygı Gösterilmesi Hakkı
Yönetmeliğin 21. maddesinde düzenlenen bu hak, hastanın sağlık durumunun ve tedavisinin gizlilik içinde yürütülmesini sağlar. Kapsamına giren başlıca hususlar şunlardır:
- Muayene, teşhis ve tedaviye ilişkin işlemler gizlilik içinde gerçekleştirilir.
- Hastanın sağlık durumuna ilişkin değerlendirmeler gizli tutulur.
- Kişinin şahsi ve ailevi yaşamına müdahale edilmemesi esastır.
- Sağlık harcamalarına ilişkin bilgiler gizli kalır.
- Tedavi esnasında hasta yakınının hazır bulunmasına izin verilebilir.
Rıza Bulunmaksızın Tıbbi Muayeneye Tabi Tutulmama Hakkı
Yönetmeliğin 22. maddesinde yer alan bu hak, hastanın onayı olmadan tıbbi müdahalede bulunulamayacağını ifade eder. Kişinin bedenine yönelen her işlem için rızasının alınması aranır. Bununla birlikte istisnai bir hal öngörülmüştür:
- Vücutta suç delillerinin bulunması ihtimalinde, hâkim kararına dayanılarak; gecikmesinde sakınca bulunan hallerde ise savcının talebiyle müdahale yapılabilir.
Bilgilerin Gizli Tutulmasını İsteme Hakkı
Yönetmeliğin 23. maddesindeki bu hak, hastaya ait bilgilerin saklı kalmasını güvence altına alır. Sağlık hizmetinin sunulması sırasında edinilen bilgiler, kanunun zorunlu kıldığı haller dışında üçüncü kişilere açıklanamaz.
Güvenliğin Sağlanmasını İsteme Hakkı
Yönetmeliğin 37. maddesinde düzenlenen bu hak, sağlık hizmetinin verildiği yerlerde hastaların ve yakınlarının güvenliğinin temin edilmesini amaçlar. Hizmeti sunan kuruluşlar, hastaların emniyetini sağlama yükümlülüğü altındadır.
Dini Vecibeleri Yerine Getirme ve Dini Hizmetlerden Yararlanma Hakkı
Yönetmeliğin 38. maddesi, hastanın dini gereklerini yerine getirebilmesini ve dini hizmetlerden yararlanabilmesini kapsar. Sağlık kuruluşları, imkânları ölçüsünde bu ihtiyaçların karşılanmasına yönelik hizmet sunmakla yükümlüdür.
İnsani Değerlere Saygı Gösterilmesini İsteme Hakkı
Yönetmeliğin 39. maddesi, hastanın insan onuruna yaraşır koşullarda ve kişilik değerleriyle bağdaşır biçimde sağlık hizmeti almasını güvenceye bağlar. Bu hak, sağlık personelinin tümüne hastalara ve yakınlarına karşı nazik ve saygılı davranma yükümlülüğü yükler.
Müracaat, Şikâyet ve Dava Hakkı
Yönetmeliğin 42. maddesinde yer alan bu hak, hasta haklarının ihlal edilmesi durumunda başvurulabilecek yolları düzenler. İhlal halinde hasta şikâyette bulunabileceği gibi dava açma imkânına da sahiptir.
Bu haklar bütünü, hasta ile hizmet sunucuları arasındaki dengeyi kurmayı ve bireyin güvenli, etkili ve insan onuruna uygun bir sağlık hizmeti almasını temin etmeyi amaçlar.
Hasta Haklarına Uyulmadığında İzlenecek Yol
Hasta haklarının hiç uygulanmaması ya da hatalı uygulanması durumunda hastanın veya yakınının başvurabileceği belirli mekanizmalar mevcuttur. Süreç, hastane içindeki başvuruyla başlar ve gerektiğinde yargı mercilerine taşınacak şekilde kademeli olarak ilerler. Aşağıda bu adımlar sırasıyla açıklanmaktadır.
Hasta İletişim Birimine Başvuru
Hasta Hakları Yönetmeliği'nin 42. maddesi uyarınca her sağlık kuruluşu bünyesinde, hasta haklarının korunması amacıyla Hasta İletişim Birimleri oluşturulmuştur. Hakların ihlal edildiği kanaatine varan hasta ya da yakınının ilk başvuru mercii bu birimdir.
Başvuru adımları:
- Önce ilgili sağlık personeline yönelme: Hakkının ihlal edildiğini düşünen kişi, öncelikle durumu ilgili sağlık personeline aktarmalı ve yönetmelikte tanınan hakların uygulanmasını istemelidir.
- Dilekçeyle birime başvurma: Personelden sonuç alınamaması durumunda, yazılı dilekçeyle ya da elektronik ortamda kurumun Hasta İletişim Birimi'ne başvurulmalıdır.
Birimin yürüttüğü süreç:
Kendisine ulaşan başvurular üzerine Hasta İletişim Birimi şu işlemleri yapar:
- İhlale yol açabilecek uygulamaları inceler.
- Gerekli gördüğünde düzeltici işlem yapılmasını önerir.
- Bu işlemlerin hayata geçirilmesi için ilgili sağlık kuruluşuna süre tanır ve yapılan işlemleri İl Sağlık Müdürlüğü'ne bildirir.
- Başvurunun kendisine ulaştığı tarihi izleyen 30 gün içinde kararını verir ve kararı hem hastaya hem de ilgili sağlık personeline bildirir.
İl Sağlık Müdürlüğü ve Hasta Hakları Kurulu Aşaması
Hasta İletişim Birimi nezdinde sonuç alınamadığı takdirde dosya, İl Sağlık Müdürlüğü bünyesinde faaliyet gösteren Hasta Hakları Kurulu'na aktarılır. Kurulun işleyişi şu esaslara tabidir:
- Dosyanın kendisine intikal ettiği tarihten itibaren 30 gün içinde karara varır.
- Verilen karar hem başvurucuya hem de ilgili sağlık kuruluşuna tebliğ edilir.
- Karar özetleri, isim belirtilmeksizin il sağlık müdürlüğünün internet sayfasında yayımlanır.
- İhlal yönünde karar çıkması halinde, ilgili sağlık personeline ve kuruma yazılı tebligat yapılır.
Son altı aylık dönemde iki veya daha fazla ihlal kararı verilmiş olması durumunda, ilgili sağlık personeline ait dosya Sağlık Meslekleri Kurulu'na gönderilir.
Yargı Yoluna Başvurulması
Kimi olaylarda hasta hakları ihlali, daha ağır nitelikte tıbbi hatalarla iç içe geçmiş olabilir. Böyle durumlarda hasta, malpraktisten doğan tazminat talebiyle hukuk yoluna gidebilir. Hatalı bir müdahaleye maruz kalan kişinin hem hukuki hem cezai yaptırım talep etmesi mümkündür. İzlenebilecek yollar şunlardır:
- Tazminat davası açmak: Hatalı tıbbi müdahale hallerinde malpraktis nedeniyle maddi ve manevi tazminat istenebilir. Bu süreçte hukuki danışmanlık alınması yerinde olur.
- Cezai yaptırım talep etmek: Hekimin ağır ihmali ya da kasıtlı davranışı cezai sorumluluk doğuruyorsa ceza davası yoluna başvurulabilir.
Gizlilik ve Yetki Sınırı
- Hasta İletişim Birimi ile Hasta Hakları Kurulu'nda ele alınan dosyalar gizli tutulur; üçüncü kişilere bilgi aktarılamaz.
- Tıbbi hata iddiasına dayanan başvurular Hasta İletişim Birimi veya Hasta Hakları Kurulu tarafından değil, yargı organlarınca değerlendirilir.
Hak ihlali halinde gerekli başvuruların usulüne uygun biçimde yapılması, sağlık hizmeti sunucularının hukuki ve etik yükümlülüklerini yerine getirmesini sağlayan başlıca araçtır.
Hasta haklarının ihlali halinde izlenebilecek adımlar ve başvuru süreçlerine ilişkin ayrıntılı bilgi için şu başlıklı çalışmalarımız incelenebilir:
- Doktor Hatası (Malpraktis) Nedeniyle Tazminat Davası
- Doktor Hatası (Malpraktis) Nedeniyle Ceza Davası
- Estetik Ameliyat Hatası Nedeniyle Tazminat Davası
- Özel Hastanelerde Yapılan Tıbbi Müdahale Hatalarında Tazminat Sorumluluğu
- Devlet Hastanelerinde Yapılan Tıbbi Müdahale Hatalarında Tazminat Sorumluluğu
- Üniversite Hastanelerinde Yapılan Tıbbi Müdahale Hatalarında Tazminat Sorumluluğu
Independent Legal Değerlendirmesi
Hasta hakları uygulamasında en sık karşılaşılan sorun, hakların varlığından değil bunların nasıl işletileceğinden kaynaklanmaktadır. İdari başvuru yolu ile yargısal yol birbirinin alternatifi değildir; Hasta Hakları Kurulu bir ihlal saptaması yapabilir, ancak tazminat hükmetme yetkisi bulunmaz. Buna karşılık kurul dosyasında oluşan kayıtlar, sonradan açılacak bir tazminat davasında delil değeri taşıyabilmektedir. Bu nedenle idari başvurunun, dava düşünülüyor olsa dahi ihmal edilmemesi önerilir.
İkinci kritik nokta belgelendirmedir. Aydınlatmanın yapılıp yapılmadığı, rızanın kapsamı ve tıbbi kayıtlara erişim talebinin ne zaman iletildiği gibi hususlar, sonraki aşamalarda tartışmanın merkezine yerleşmektedir.
Somut bir başvuru hazırlanırken şu başlıklara dikkat edilmesini öneriyoruz:
- İhlal iddiasının hangi yönetmelik hükmüne dayandığının başvuruda açıkça gösterilmesi
- Tıbbi kayıt ve raporların, henüz idari aşama başlamadan usulüne uygun biçimde temin edilmesi
- Hasta İletişim Birimi ve Hasta Hakları Kurulu için öngörülen otuz günlük karar sürelerinin takip edilmesi
- Olayın salt bir hak ihlali mi yoksa aynı zamanda malpraktis niteliğinde mi olduğunun baştan ayrıştırılması
- Tazminat talebi düşünülüyorsa zamanaşımı sürelerinin idari süreçten bağımsız olarak izlenmesi
Independent Legal, hasta hakları ihlallerine ilişkin idari başvurulardan tıbbi uygulama hatalarından doğan tazminat davalarına kadar sağlık hukuku alanında danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.
Bu metin genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Hak kaybı yaşanmaması bakımından, herhangi bir işlem yapılmadan önce sağlık hukuku alanında hukuki destek alınması tavsiye edilir.