Yabancıların ülkeye giriş ve çıkışlarına, Türkiye'deki kalışlarına ve koruma talebinde bulunanlara sağlanacak korumanın kapsamı ile uygulanma biçimine ilişkin usul ve esaslar 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu ile belirlenmiştir. Aynı Kanun, yabancılar hakkında uygulanacak sınır dışı etme ve idari gözetim kararlarına ilişkin hükümleri de içermektedir. Bu düzenlemeler uyarınca Kanunun 56. maddesinde sayılan kişiler hakkında valilikçe sınır dışı etme kararı tesis edilebilir. Deport kararı verilenlerden kaçma veya kaybolma ihtimali taşıyanlar, kamu güvenliği ya da kamu sağlığı yönünden tehdit oluşturanlar ve kanunda belirtilen diğer kişiler bakımından ayrıca idari gözetim kararı da alınabilir. Haklarında idari gözetime hükmedilmeyenler için ise bu tedbirin yerine geçen alternatif yükümlülükler öngörülebilir. İdari gözetim kararının hukuka aykırı olduğu düşünülüyorsa, sulh ceza hâkimine başvurularak karara itiraz edilmesi mümkündür.
Devletlerin, vatandaşı olmayan kişilerin ülkeye giriş ve çıkışını denetlemesi ve yabancının ikameti konusunda bağımsız biçimde karar vermesi, egemenlik yetkisinin doğal bir görünümüdür. Aynı yetkinin bir uzantısı olarak, genel güvenlik ve kamu düzeni bakımından sakıncalı görülen yabancıların ülke dışına çıkarılması konusunda devlete sınır dışı etme yetkisi tanınmıştır. Bu yetkinin yanında, Kanunda sayılan hâllerin varlığında yabancının idari gözetim altında tutulması da mümkündür. Buna karşılık hukuka aykırı biçimde sınır dışı edilen ya da idari gözetim kararıyla karşılaşan kişi, bu işlemlere karşı kanun yoluna başvurabilir.
Sınır dışı etme kararının kendisine ve bu karara karşı işletilecek itiraz usulüne ilişkin ayrıntılar, Sınır Dışı (Deport) Kararına İtiraz başlıklı ayrı bir çalışmada ele alınmaktadır.
İdari Gözetim Kararı
6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun 54. maddesi, hakkında sınır dışı etme kararı alınabilecek kişileri belirlemiştir. Bu kişiler kolluk tarafından yakalandıklarında, haklarında karar verilmesi amacıyla gecikmeksizin valiliğe bildirilir. Deport kararı verilen yabancılardan bir kısmı bakımından ayrıca idari gözetim tedbirine hükmedilebilir. Söz konusu tedbir şu kişiler için gündeme gelir:
- Kaçma ya da kaybolma riski taşıyanlar
- Yasal giriş veya yasal çıkış kurallarını çiğneyenler
- Sahte ya da asılsız belge kullananlar
- Kamu güvenliği veya kamu sağlığı bakımından tehdit oluşturanlar
- Kabul edilebilir bir mazereti bulunmaksızın, ülkeden ayrılması için tanınan süre içinde Türkiye'yi terk etmeyenler
Bu kişiler hakkında valilik ya idari gözetim kararı alır ya da idari gözetimin yerini tutacak alternatif yükümlülükler getirir.
İdari Gözetimin Süresi ve Geri Gönderme Merkezine Sevk
Hakkında idari gözetim kararı bulunan kişiler, kolluk kuvvetlerince yakalandıktan sonra kırk sekiz saat içinde geri gönderme merkezlerine nakledilir.
Bu merkezlerde geçirilecek sürenin üst sınırı altı aydır. Ancak sınır dışı etme işlemlerinin, yabancının iş birliğinden kaçınması ya da ülkesine ilişkin doğru bilgi veya belgeleri sunmaması nedeniyle sonuçlandırılamaması hâlinde bu süre altı ay daha uzatılabilir.
Gözetimin sürdürülmesinin gerekli olup olmadığı valilik tarafından her ay düzenli biçimde gözden geçirilir. Gerekli görüldüğünde otuz günlük periyodun dolması beklenmez. Gözetimin devamında zorunluluk bulunmadığı sonucuna varılan yabancılar bakımından tedbir derhâl sona erdirilir. Bu kişiler için belirli bir adreste ikamet etme veya belirlenen şekil ve sürelerde bildirimde bulunma gibi alternatif yükümlülükler getirilmesi de mümkündür.
İdari gözetim kararı, sürenin uzatılmasına ilişkin işlem ve her ay yapılan değerlendirmelerin sonuçları, gerekçeleriyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir. Kişi bir avukat tarafından temsil edilmiyorsa, kendisine veya yasal temsilcisine kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgi verilir.
Geri Gönderme Merkezlerinde Sağlanan Hizmetler
Deport kararının ardından idari gözetime tabi tutulan yabancılar geri gönderme merkezlerinde barındırılır. Bu merkezlerde aşağıdaki imkânların sağlanması öngörülmüştür:
- Bedelini karşılayamayan yabancılar için acil ve temel sağlık hizmetleri ücretsiz sunulur.
- Yabancıya; yakınlarıyla, noterle, yasal temsilcisiyle ve avukatıyla iletişim kurma ve görüşme olanağı ile telefon hizmetlerinden yararlanma imkânı tanınır.
- Yabancının ziyaretçileriyle, vatandaşı olduğu ülkenin konsolosluk yetkilisiyle ve Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği görevlisiyle görüşebilmesi sağlanır.
- Çocukların üstün yararı gözetilir ve aileler ayrı bölümlerde barındırılır.
- Çocukların eğitim ve öğretim imkânlarından yararlandırılması için Millî Eğitim Bakanlığınca gerekli tedbirler alınır.
İdari Gözetime Alternatif Yükümlülükler
Haklarında sınır dışı etme ve idari gözetim kararı verilebilecek yabancılar ile gözetimi sonlandırılmış kişiler bakımından, gözetimin yerine geçmek üzere birtakım yükümlülükler öngörülebilir.
6458 sayılı Kanuna göre bu alternatif yükümlülükler yedi başlık altında toplanmıştır: belirli bir adreste ikamet etme, bildirimde bulunma, aile temelli geri dönüş, geri dönüş danışmanlığı, kamu yararına hizmetlerde gönüllülük esasıyla görev alma, teminat gösterme ve elektronik izleme.
Yabancıya bu yükümlülüklerden biri ya da birkaçı yüklenmişse, tedbirin uygulanacağı süre yirmi dört ayı aşamaz.
Burada önemli bir ayrıntıya işaret etmek gerekir. Hakkında deport kararı bulunan ve Kanunun 57. maddesi uyarınca idari gözetim altına alınabilecek olan kişi, bu tedbire tabi tutulmayabilir. Böyle bir durumda ilgili hakkında alternatif yükümlülüklerden en az birinin mutlaka uygulanması gerekir.
Alternatif yükümlülüklere tabi tutulduğu, gerekçeleriyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir. Yabancı bir avukatla temsil edilmiyorsa kendisi ya da yasal temsilcisi; kararın sonucu, itiraz yolları ve süreleri konusunda bilgilendirilir.
Alternatif Tedbir Kararına İtiraz
Elektronik izleme yükümlülüğü altına alınan yabancı, yasal temsilcisi ya da avukatı bu karara karşı sulh ceza hâkimine başvurarak tedbirin kaldırılmasını talep edebilir. Ancak bu başvuru, kişinin tabi tutulduğu idari yükümlülüğü askıya almaz. Sulh ceza hâkimi incelemesini beş gün içinde tamamlar ve verdiği karar kesindir.
İdari gözetim yerine alternatif yükümlülüklere tabi tutulan yabancıların bu yükümlülüklere uymaması hâlinde, haklarında idari gözetim tedbiri uygulanabilir.
Kanunda, elektronik izleme dışında kalan tedbirler bakımından yargı yoluna başvurulup başvurulamayacağı hükme bağlanmamıştır. Kanun koyucunun bu noktayı düzenlemesiz bırakmış olmasına karşın, diğer tedbirler yönünden de yargısal denetim yolunun açık olduğu kanaatindeyiz.
İdari Gözetim Kararına İtiraz
Hakkında deport kararı alınan kişinin öncelikle idare mahkemesine başvurarak bu işleme itiraz etmesi gerekir. Aynı kişi bakımından hem sınır dışı etme hem de idari gözetim kararı tesis edilmişse, idari gözetim kararına yönelik itirazın sulh ceza hâkimliğine yöneltilmesi gerekir. Görüldüğü üzere iki karar için öngörülen merciler birbirinden ayrıdır. Bu nedenle yalnızca idare mahkemesine ya da yalnızca sulh ceza hâkimliğine başvurulması hak kayıplarına yol açabilir. Deport kararının yanında idari gözetime de tabi tutulan kişilerin her iki mercie birden müracaat etmesi gerekir.
Sulh ceza hâkimliğine yapılan başvuru gözetimin uygulanmasını durdurmaz. İdari gözetime itiraz dilekçesi idareye verilmişse, dilekçe gecikmeksizin yetkili sulh ceza hâkimine iletilir. Hâkim incelemesini beş gün içinde sonuçlandırır ve kararı kesindir. Gözetim altındaki kişi, yasal temsilcisi ya da avukatı; gözetim koşullarının ortadan kalktığı veya değiştiği iddiasıyla tedbirin kaldırılması için sulh ceza hâkimine yeniden başvurabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
İdare mahkemesindeki davada avukatla temsil zorunlu mudur?
Türk hukukunda taraflar kural olarak kendilerini bizzat savunabilir ve temsil edebilir; sınırlı istisnalar dışında vekille temsil zorunluluğu bulunmaz. İdare mahkemelerinde de idare hukuku avukatıyla temsil şartı aranmaz. Bununla birlikte idare hukuku mevzuatının çok katmanlı yapısı ile İdari Yargılama Usulü Kanunu'ndaki sürelerin kısa ve kesin niteliği, süreci hukukçu olmayan kişilerin yürütmesi hâlinde usul ve esas yönünden telafisi güç hatalara yol açabilir. Bu nedenle herhangi bir adım atılmadan önce idare hukuku alanında çalışan avukatlardan destek alınması önerilir.
Geri gönderme merkezi nedir?
Sınır dışı edilecek yabancılardan haklarında ayrıca idari gözetim kararı verilenlerin, ülkelerine ya da güvenli bir üçüncü ülkeye gönderilinceye kadar barındırıldıkları yerlere geri gönderme merkezi adı verilir.
Yabancı ne kadar sürede geri gönderme merkezine götürülür?
Hakkında idari gözetim kararı bulunan yabancılar, yakalandıkları kolluk birimlerince 48 saat içinde geri gönderme merkezlerine nakledilir.
İdari gözetimin devam edip etmeyeceği nasıl denetlenir?
Gözetimin sürdürülmesinde zorunluluk bulunup bulunmadığı valilik tarafından her ay değerlendirilir. Zorunluluk kalmadığı sonucuna varılırsa karar kaldırılır. Valilikçe bu yönde bir karar alınmazsa gözetim, yabancı sınır dışı edilinceye kadar en fazla 6 ay boyunca sürer.
Geri gönderme merkezinde kalınabilecek azami süre nedir?
İdari gözetim kural olarak 6 ayı aşamaz; dolayısıyla yabancı bu merkezlerde en çok 6 ay tutulabilir. Ancak deport işlemlerinin, yabancının iş birliği yapmaması ya da ülkesine ilişkin doğru bilgi veya belge sunmaması nedeniyle tamamlanamaması hâlinde süre en fazla 6 (altı) ay daha uzatılabilir.
İdari gözetim kararının kaldırılması nasıl istenir?
Gözetim altına alınan yabancı; bizzat kendisi, yasal temsilcisi veya avukatı aracılığıyla kararın kaldırılması için sulh ceza hâkimliğine başvurabilir. Bu başvuru gözetimi durdurmaz. Sulh ceza hâkimi incelemesini 5 gün içinde sonuçlandırır.
Her sınır dışı kararı geri gönderme merkezine sevki gerektirir mi?
Hayır. Yalnızca haklarında idari gözetim kararı da verilmiş olan yabancılar bu merkezlere gönderilir. Kişi hakkında sadece sınır dışı etme kararı tesis edilmiş, idari gözetim kararı alınmamışsa geri gönderme merkezine sevk söz konusu olmaz.
Independent Legal Değerlendirmesi
İdari gözetim, sınır dışı etme sürecinin yürütülmesine hizmet eden bir tedbir olmakla birlikte sonuçları itibarıyla kişi özgürlüğünü doğrudan sınırlandırır. Bu nedenle tedbirin süresi, aylık denetimi ve alternatif yükümlülüklerle ikame edilebilirliği, uygulamada esasa ilişkin tartışmalar kadar önem taşır. Ölçülülük denetimi yapılırken, gözetim yerine belirli adreste ikamet veya bildirim gibi daha hafif bir tedbirin yeterli olup olmadığı ayrıca sorgulanmalıdır.
Uygulamada en sık karşılaşılan hata, iki ayrı işlem için tek bir başvuru yapılmasıdır. Sınır dışı etme kararı idari yargının, idari gözetim kararı ise sulh ceza hâkimliğinin denetimine tabidir; birine karşı başvurulması diğerini kendiliğinden kapsamaz.
Somut bir dosyada öncelik verilmesi gereken başlıklar şunlardır:
- Deport ve gözetim kararlarının ayrı ayrı tespit edilerek her biri için doğru merciye başvurulması
- Gözetimin başlangıç tarihinin ve altı aylık azami sürenin takvimlenmesi, uzatma kararlarının gerekçesinin denetlenmesi
- Valiliğin her ay yapması gereken değerlendirmenin fiilen yapılıp yapılmadığının araştırılması
- Alternatif yükümlülüklerin uygulanabilirliğinin somut delillerle ortaya konarak gözetime son verilmesinin talep edilmesi
- Gözetim koşullarındaki değişikliğe dayanarak sulh ceza hâkimliğine yeniden başvuru imkânının izlenmesi
- Geri gönderme merkezinde avukata erişim, sağlık hizmeti ve konsolosluk görüşmesi gibi hakların fiilen kullandırılıp kullandırılmadığının denetlenmesi
Independent Legal, yabancılar hukuku ve idari yargı alanında; idari gözetim kararlarına karşı sulh ceza hâkimliğine yapılacak itirazlar ile sınır dışı etme işlemlerine yönelik iptal davalarının yürütülmesinde danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.