Yabancıların Türkiye'de oturma hakkını düzenleyen sistemde ikamet izinleri kural olarak belirli bir kalış amacına bağlanmıştır. İnsani ikamet izni ise bu şemanın dışında konumlanır. Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun 46. maddesinde yer bulan bu izin türü, kanun koyucu tarafından bir istisna olarak kurgulanmış; yalnızca maddede sayılan sınırlı durumlarda tanınabileceği hükme bağlanmıştır. Olağan olan, yabancının kalış amacına karşılık gelen diğer izin türlerinden birine başvurmasıdır.
İznin adı işlevini de açıklar. Burada gözetilen menfaat, kişinin Türkiye'de bulunmasını insani gerekçelerle zorunlu kılan bir tablonun mevcut olmasıdır. Sözgelimi uluslararası koruma talebinde bulunan kişinin ilk iltica ülkesine ya da güvenli üçüncü ülkeye gönderilmesine ilişkin işlemler sürerken ülkede kalmaya devam etmesi gerekiyorsa, bu süre boyunca kendisine insani ikamet izni tanınması gündeme gelir. Buna karşılık her talebin olumlu sonuçlanacağı söylenemez; idarenin başvuruyu reddetmesi de mümkündür.
Bu izinle ülkede bulunan yabancının statüsü kalıcı biçimde kilitlenmiş değildir; koşulları oluştuğunda başka bir izin türüne geçiş yapabilir. Türk vatandaşıyla evlenen ve kanunun aradığı diğer ölçütleri de karşılayan kişi aile ikamet iznine geçebilir. Ancak bu serbestinin bir sınırı vardır: insani ikamet izniyle geçirilen süre, uzun dönem oturma iznine hak kazandırmaz. Aşağıda iznin verilebileceği halleri, başvurunun yürütülmesini, geçiş rejimini ve olumsuz kararlara karşı işletilecek hukuki yolları ele alıyoruz.
İnsani İkamet İzni Hangi Hallerde Verilebilir?
Kanunun 46. maddesi, iznin tanınabileceği durumları sınırlı sayıda belirlemiştir. Maddede öngörülen haller şu başlıklar altında toplanabilir:
- Acil bir gereklilik ya da ülke menfaatlerinin, kamu düzeninin ve kamu güvenliğinin korunması, yabancının ülkeye girişini ve burada kalmasını zorunlu kılıyorsa izin düzenlenebilir. Bu ihtimalde ayrıca bir ön koşul aranır: ikamet izni verilmesini engelleyen durumlar nedeniyle kişinin diğer izin türlerinden birini elde etme imkânının bulunmaması gerekir. Burada kastedilenler kısa dönem oturma izni, öğrenci oturma izni, aile ikamet izni ve insan ticareti mağduru ikamet iznidir.
- Çocuğun yüksek yararının gerektirdiği hallerde izin yalnızca çocuk bakımından değil, anne ve/veya babası bakımından da birlikte düzenlenebilir.
- Hakkında sınır dışı etme veya Türkiye'ye giriş yasağı kararı bulunan yabancının ülkeden çıkışı fiilen sağlanamıyor yahut ayrılması mümkün görülmüyorsa bu kişiye izin tanınabilir.
- Kanunun 55. maddesi kapsamında haklarında sınır dışı etme kararı verilemeyecek olan yabancılar da bu izinden yararlanabilir.
- Sınır dışı etme kararlarına, uluslararası koruma statüsü başvurusunun kabul edilmemesine ya da başvurunun geri çekilmesine veya geri çekilmiş sayılmasına dair kararlara karşı yargı yoluna gidilebilmektedir. Bu yola başvuran yabancı, süreç sonuçlanıncaya kadar insani ikamet izniyle ülkede kalabilir.
- Uluslararası koruma başvurusu sahibinin ilk iltica ülkesine veya güvenli üçüncü ülkeye gönderilmesine yönelik işlemler devam ettiği sürece kişinin bu izinle oturum hakkı elde etmesi mümkündür.
- Kanun, olağanüstü durumlarda da insani ikamet izni verilebileceğini öngörmüştür. Ne var ki olağanüstü durumdan ne anlaşılması gerektiği açıklanmamıştır; bu nedenle değerlendirme her uyuşmazlığın kendi koşulları çerçevesinde yapılacaktır.
Başvuru Hangi Makama Yapılır?
Kanunun 46. maddesi uyarınca insani ikamet izni talepleri, valilikler bünyesinde faaliyet gösteren il göç idaresi müdürlüklerine iletilir. Kararın oluşumunda müdürlük tek başına yetkili değildir; izin, İçişleri Bakanlığı'nın onayı alındıktan sonra düzenlenir.
Aynı onay şartı iznin sona erdirilmesinde de geçerlidir. İzin verilmesini zorunlu kılan koşullar ortadan kalktığında, Bakanlık onayı alınmak suretiyle valilikler izni iptal eder ve uzatma yoluna gitmez.
İkamet İzinleri Arasında Geçiş
Yabancının ülkede bulunma gerekçesi zaman içinde değişebilir. Mevcut iznin dayandığı sebep ortadan kalkar ya da yeni bir gerekçe doğarsa, kişi yeni kalış amacına uygun düşen izin türüne geçebilir. Öğrenci ikamet iznine sahip bir yabancının mezuniyetin ardından aile izniyle ikamet etmesi, sonraki aşamada da uzun dönem ikamet izni alması bu geçişlere örnek gösterilebilir.
Benzer biçimde insani ikamet izniyle ülkede bulunan bir yabancı, Türk vatandaşı ile evlenmesi ve diğer şartları da karşılaması halinde aile ikamet iznine geçebilir. Türk vatandaşıyla evlilik yalnızca aile ikamet izni bakımından değil, kanuni koşullar oluştuğunda evlilik yoluyla Türk vatandaşlığı kazanılması bakımından da sonuç doğurabilir. Buna karşılık kanun insani ikamet izni yönünden özel bir kısıt getirmiştir: 42. madde uyarınca bu izinle ülkede kalanlara uzun dönem ikamet iznine geçiş hakkı tanınmamaktadır.
Adres Kayıt Sistemine Kayıt Yükümlülüğü
İnsani ikamet izni elde eden yabancılar bakımından kanunda birtakım yükümlülükler öngörülmüştür. Bunların başında Adres Kayıt Sistemine (AKS) kaydolma zorunluluğu gelir. İzin sahibinin, iznin veriliş tarihinden itibaren en geç yirmi iş günü içinde bu kaydı tamamlaması gerekir.
İznin Verilmesi, Uzatılması ve İptali
İnsani ikamet iznine ilişkin işlemler Genel Müdürlüğün ya da valiliğin talebiyle başlatılır. Valilik, iznin geçerlilik süresi boyunca, izne dayanak oluşturan koşulların varlığını sürdürüp sürdürmediğini kendiliğinden, yani resen değerlendirmekle yükümlüdür.
İzni zorunlu kılan şartlar ortadan kalktığında, Bakanlık onayı doğrultusunda valilik izni iptal eder veya uzatmaz. Valiliğin, iptal ya da uzatmama yönündeki bu kararı ikamet izni süresi dolmadan en geç on beş gün önce yabancıya bildirmesi gerekir.
Ret ve İptal Kararlarına Karşı Başvuru Yolları
Valiliğin insani ikamet izni talebini reddetmesi veya mevcut izni iptal etmesi, hukuki niteliği itibarıyla bir idari işlemdir. Bu niteleme, söz konusu işleme karşı iptal davası açılabilmesinin de dayanağını oluşturur.
Dava yoluna gitmeden önce işlemi tesis eden idareye başvurularak ret veya iptal kararına itiraz edilmesi mümkündür. İdarenin bu başvuru karşısında sessiz kalması halinde ise otuz gün içerisinde yetkili idare mahkemesi nezdinde iptal davası açılabilecektir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
İnsani ikamet izni başvurusunun veya uzatma talebinin reddine ya da iznin iptaline ilişkin kararlar aleyhine açılacak davalarda görev idare mahkemelerine aittir. Yetki bakımından belirleyici olan ise kararı veren idari merciin bulunduğu yerdir. Dolayısıyla bu tür uyuşmazlıklarda dava, işlemi tesis eden valiliğin bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde açılmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
İdari yargıda avukatla temsil zorunlu mudur?
Türk hukukunda kural, tarafların yargı önünde kendilerini bizzat savunabilmesi ve temsil edebilmesidir; sınırlı istisnalar dışında vekille temsil zorunluluğu öngörülmemiştir. İdare mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklar da bu kuralın kapsamındadır.
Bununla birlikte idare hukuku mevzuatının dağınık ve teknik yapısı ile İdari Yargılama Usulü Kanunu'nda öngörülen sürelerin kısa ve kesin oluşu, sürecin hukukçu olmayan kişilerce yürütülmesi halinde hem şekil hem de esas bakımından telafisi güç sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle herhangi bir adım atılmadan önce idare hukuku alanında çalışan bir hukukçudan görüş alınması yerinde olur.
İnsani ikamet izni tam olarak nedir?
Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nda sayılan insani gerekçelerle Türkiye'de bulunması zorunlu hale gelen yabancı uyruklu kişilere tanınan ikamet izni türüdür.
İzin ne kadar süreyle düzenlenir ve uzatılabilir mi?
Her defasında en çok bir yıllık sürelerle düzenlenir; uzatma sayısı bakımından bir üst sınır öngörülmemiştir.
Ukrayna vatandaşları bakımından özel bir uygulama var mıdır?
2022 yılında Rusya ile Ukrayna arasında savaş çıkması sonucunda binlerce Ukrayna vatandaşı Türkiye'ye gelmiştir. Bu gelişmenin ardından ülkeye gelen tüm Ukrayna vatandaşlarına insani ikamet izni verilmesi yönünde bir uygulama benimsenmiştir. Bakanlık, il göç idaresine yazı göndererek savaş nedeniyle ülkesine dönemeyen Ukrayna vatandaşlarına kolaylık sağlanmasını kararlaştırmıştır.
Independent Legal Değerlendirmesi
İnsani ikamet izni, adının çağrıştırdığının aksine geniş bir koruma mekanizması değil, kanunun dar biçimde çerçevelediği bir istisnadır. Uygulamada karşılaşılan sorunların önemli bölümü, başvurunun bu istisnai niteliğe uygun biçimde gerekçelendirilmemesinden kaynaklanır. Talebin hangi hale dayandırıldığının başvuru dilekçesinde açıkça ortaya konulması, idarenin takdir alanını daraltan en etkili adımdır. Ayrıca izin verilirken esas alınan koşulların valilikçe resen izlendiği ve şartlar ortadan kalktığında iznin sona erdirilebildiği göz ardı edilmemelidir.
Ret ya da iptal kararlarıyla karşılaşıldığında ise süre yönetimi belirleyici hale gelir. İtiraz yoluna başvurmak ile doğrudan dava açmak arasındaki tercih, somut olayın niteliğine ve elde bulunan belgelere göre yapılmalıdır. Bir uyuşmazlıkta yol haritası çizilirken özellikle şu başlıklar öne çıkar:
- Talebin kanunun 46. maddesindeki hangi hale dayandığının başvuruda somut biçimde belirtilmesi
- İnsani gerekçeyi destekleyen belge ve kayıtların başvuru anında dosyaya eksiksiz eklenmesi
- Adres Kayıt Sistemine yirmi iş günü içinde kaydolma yükümlülüğünün takvimlendirilmesi
- Uzun dönem ikamet iznine geçiş yasağı dikkate alınarak orta vadeli statü planlaması yapılması
- İtiraz ve dava sürelerinin tebliğ tarihi esas alınarak ayrı ayrı hesaplanması
- Kararı veren valiliğin bulunduğu yer idare mahkemesinin yetkili olduğunun gözetilmesi
Independent Legal, yabancılar hukuku ve idari yargı alanında ikamet izni başvurularının hazırlanmasından ret kararlarına karşı açılacak iptal davalarının yürütülmesine kadar sürecin tamamında danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.