İşyeri açma ve çalışma ruhsatı, yetkili idarelerce, çalışmasında hukuken engel bulunmayan işyerine tanınan izni ifade eder. Mevzuat bu iznin verilebilmesini birtakım koşullara bağlamış; öngörülen nitelikleri karşılamayan işyerlerinin talepleri yetkili idarelerce reddedilmektedir. Ret kararında usule ya da esasa ilişkin hukuka aykırılık bulunduğu değerlendiriliyorsa, işlemin iptali idari yargı mercilerinden istenebilir. Uygulamada idarenin takdir yetkisini keyfi biçimde kullanması, gerekli inceleme ve araştırmayı yapmadan ya da somut bir sebep göstermeksizin karar vermesi gibi sakatlıklarla sık karşılaşılmaktadır.
Mevzuatın aradığı bütün koşullar sağlandığı halde ruhsat talebi reddedilmişse ilgililerin iptal davası açması mümkündür. Söz konusu ret kararı bir idari işlem niteliği taşıdığından açılacak dava, idari işlemin iptali davasıdır. Bu davada görev idare mahkemesine ait olup yetkili mahkeme, ret kararını veren idarenin bulunduğu yerdeki mahkemedir. Davanın, kararın ilgilisine tebliğinden itibaren altmış gün içinde açılması gerekir.
Yetkili idareden usulüne uygun biçimde ruhsat alınmadan bir işyerinin açılması ve faaliyet göstermesi mümkün değildir. Ruhsatın elde edilebilmesi, mevzuatta öngörülen tüm koşulların eksiksiz karşılanmasına bağlıdır. Bu noktada özellikle istenen belgelerin başvuru sırasında tam olarak idareye sunulması, olumlu bir karar alınabilmesi bakımından belirleyici önem taşır.
İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatı Kavramı
Bu ruhsat, konuya ilişkin yetkilendirilmiş idari birimlerce düzenlenen ve mevzuatta açıkça belirlenen nitelikleri taşıyan işyerlerinin açılıp faaliyet gösterebilmesini sağlayan bir izindir. Aranan şartların kapsamı, İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik'te ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir.
Bir işyerinin, yetkili idarelerden usulüne uygun alınmış ruhsat bulunmaksızın açılması ve çalıştırılması hiçbir şekilde kabul edilemez. Yönetmelikte sayılan yetkili idareler dışındaki meslek kuruluşlarından veya benzeri mercilerden temin edilen ruhsat ve belgeler, ilgilinin Yönetmelik kapsamındaki ruhsat alma yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Yani izin mutlaka idareden alınmalıdır. Ruhsatsız biçimde açılıp çalıştırılan işyerleri hakkında belediye ya da il özel idaresi gibi yetkili idarelerce kapatma kararı verilebilmektedir.
Ruhsat Başvurusunun Aşamaları
İşyeri Sınıfının Belirlenmesi
Ruhsat işlemlerinin doğru yürütülebilmesi için ilk adım, işyerinin hangi sınıfa dahil olduğunun saptanmasıdır. İşyerleri iki ana kolda toplanır: bir yanda gayrisıhhi müesseseler ve sıhhi müesseseler, diğer yanda umuma açık istirahat ve eğlence yerleri. Gayrisıhhi müessese kavramı, çevre ve insan sağlığı bakımından az ya da çok tehlike doğuran faaliyetler yürüten kuruluşları karşılar. Sıhhi müesseseler ise koku, gürültü veya zararlı atık gibi etkilerle çevresine zarar vermeyen işyerlerini anlatır. Umuma açık istirahat yerleri, kişilerin tek tek ya da toplu biçimde eğlenmesi ve konaklaması amacıyla açılan yerlerdir.
Gerekli Belgelerin Hazırlanması
Gerek sıhhi gerekse gayrisıhhi müesseselerin ruhsat sahibi olabilmesi, birtakım belgelerin tamamlanmasına bağlıdır. Bu belgeler her işyeri tipi bakımından farklılık gösterir ve oldukça ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir.
Belge listesi, ruhsatın alınacağı kuruma ve ilçeye göre de değişir. Tam listenin ilçe belediyelerinden öğrenilmesi mümkündür.
Ayrıca işyeri açılabilmesi için gereken koşullar, İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmeliğin 5. maddesinde kapsamlı şekilde açıklanmıştır. Başvurunun olumsuz sonuçlanmaması bakımından belgelerin eksiksiz olarak idareye ibrazı büyük önem taşır.
Başvurunun Yapılması
Ruhsat başvuruları, ruhsat ve denetim müdürlüğü ile ruhsat kontrol servislerinden temin edilebilen formların doldurulması ve gerekli belgelerin tamamlanmasının ardından yapılır. Sözgelimi yapı kullanma izin belgesi, işyeri ruhsatı başvurusu sırasında ibrazı istenebilen belgelerden biridir. Başvuru aşamasında hangi belgelerin talep edileceği, anılan Yönetmeliğin Ek Madde 1 hükmünde "İşyeri açma ve çalışma ruhsatlarının verilmesi sırasında istenecek belgelere ilişkin usûl ve esaslar" başlığı altında ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir.
Başvuruyu almaya yetkili idari makam, ilgilinin bağlı bulunduğu ilçe belediyesinin ruhsat ve denetim müdürlüğüne bağlı ruhsat kontrol servisidir. İşyerinin adresi belediye sınırlarının dışında kalıyorsa başvurunun il özel idaresine yapılması gerekecektir. Belgeler eksiksiz teslim alındığında görevli memur bir "alındı belgesi" düzenleyerek başvurana verir.
İşyerinin Denetlenmesi
Ruhsat kontrol servisi yetkilileri, başvuru sahibince sunulan belgeleri öncelikle bir ön incelemeye tabi tutar. Dosyasında sorun bulunmayan başvurular, ruhsat kontrol yetkililerince ruhsat kontrol komisyonuna aktarılır.
Komisyonun görevi, teslim aldığı belgeler üzerinden işyerinin ilgili mevzuata uygunluğunu denetlemektir. Bununla birlikte umuma açık istirahat ve eğlence yerlerinde, ruhsat ve denetim müdürlüğü komisyon incelemesinden önce ilgili emniyet müdürlüğünün görüşünü alır. Bu görüşü sormaya yetkili kişi, başvuruyu kabul eden ruhsat servisinin yetkilisidir. Emniyet müdürlüğünce yürütülen incelemeler sonucunda işyerinin asayiş ve güvenlik yönünden elverişli olduğu belirlenirse başvuru, ruhsat ve denetim müdürlüğüne bildirilir. Örneğin meyhane, bar, kahvehane, kıraathane, elektronik oyun merkezi, internet salonu ile açıkta alkollü içki satılan işyerlerinin okul, yurt, mabet bina ve tesislerine mevzuatın öngördüğü uzaklıkta bulunması aranır. Aynı şekilde umuma açık istirahat ve eğlence yerlerinin; patlayıcı, parlayıcı, yanıcı ve benzeri tehlikeli maddelerin üretildiği, satıldığı, kullanıldığı veya depolandığı yerler ile gaz dolum tesislerine mevzuatın belirlediği mesafede konumlanması gerekir.
Ruhsatın Kesinleşmesi
Komisyon denetiminden geçen işyerinde mevzuata aykırı bir durum saptanmazsa işyeri açma ve çalışma ruhsatı kesinleşir.
Ruhsat işlemi tamamlanan işletmeler faaliyete başlayabilir. İlerleyen dönemde işyerine yeni bir ortağın katılması ya da mevcut ortaklardan birinin ayrılması, yeniden ruhsat çıkarılmasını gerektirmez. Buna karşılık işyerinin başka bir adrese taşınması halinde yeniden ruhsatlandırma yapılması zorunludur. Faaliyet konusu ve adres değişmeksizin işyerinin devri söz konusuysa, devralanın başvurusu üzerine onun adına yeni bir ruhsat düzenlenir; bu sırada mevcut ruhsat dosyasındaki bilgi ve belgeler esas alınır. İşyeri sahibinin ölümü halinde ise mirasçılar, yeni ruhsat düzenlenmeksizin eski ruhsatı kullanmayı sürdürebilir.
Düzenlenen ruhsatların işyerinde herkesin görebileceği bir yere asılması gerekir.
Ret Kararına Karşı Dava Yolu
Gerekli belge ve evrakın tamamının sunulmasına, mevzuatta aranan koşulların karşılanmasına rağmen ruhsat başvurusunun idarece reddedildiği durumlarla karşılaşılabilmektedir. Böyle bir halde ret kararının usul veya esas yönünden çeşitli gerekçelerle hukuka aykırı olduğu ileri sürülerek iptali istenebilir. Takdir yetkisinin keyfi kullanımı ile gereken inceleme ve araştırma yapılmaksızın ret kararı verilmesi, uygulamada sıkça rastlanan sakatlıklardandır.
Ruhsat başvurusunun idarece reddine dair işlem, hukuki niteliği bakımından bir idari işlemdir. Bir idari işlemin hukuka uygunluğunun yargısal denetime tabi tutulması ancak iptal davası yoluyla gerçekleşebilir. Bu nedenle ret kararının ortadan kaldırılması için idare mahkemeleri nezdinde idari işlemin iptali davası açılması gerekir.
Açılacak davada ilgililerin, ruhsat başvurusuna ilişkin yazışmaları ve ellerindeki tüm bilgi ile belgeleri dosyaya eklemesi gerekir. Bu davada, hukuka aykırılık iddiasıyla dava konusu edilen idari işlem nedeniyle menfaatlerinin zedelendiğini ileri sürenler, ret kararının iptalini talep edebilir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
İdari işlem niteliğindeki ruhsat talebinin reddi işlemine karşı açılacak davalarda, ret kararını veren idarenin bağlı bulunduğu yerdeki idare mahkemeleri görevli ve yetkilidir.
Dava Açma Süresi
Ruhsat başvurusu reddedilen ve bu işlemin hukuka aykırı olduğunu ileri süren kişilerin, ret kararının tebliğinden itibaren altmış gün içinde dava açmaları gerekir.
İdari uyuşmazlıklarda dava açma süresi, idarece ilgiliye yazılı bildirimin yapıldığı, bir başka anlatımla işlemin muhatabına tebliğ edildiği tarihte işlemeye başlar.
İptal Davasının Muhtemel Sonuçları
Dava sonunda ret işleminin iptaline hükmedilirse, verilen karar geçmişe etkili sonuç doğurur. Bir başka deyişle ret işlemi hiç tesis edilmemiş sayılır ve tüm sonuçlarıyla birlikte ortadan kalkar. Böylece işyeri sahibi, mahkeme kararı doğrultusunda işyeri açma ruhsatını alabilecek ve faaliyet gösterebilecektir.
Bununla birlikte gözden kaçırılmamalıdır ki ilgili makamların; iskânı bulunmayan, mevzuatta belirlenen usul ve şartları yerine getirmeyen, mevzuata aykırı biçimde işyeri açmak isteyen ve yine mevzuata aykırı olarak faaliyet sürdüren işyerlerine ruhsat vermeme yetkisi mevcuttur.
Ruhsat Verilmemesi Nedeniyle Uğranılan Zararların Tazmini
Mevzuatın aradığı bütün koşulları sağlamasına karşın ruhsat talebi hukuka aykırı biçimde reddedilen kişiler, işyerinin faaliyete geçememesi sebebiyle maddi ve manevi zarara uğrayacaktır. Bu halde işletme sahibinin, hukuka aykırı idari işlem nedeniyle doğan zararının giderilmesini istemesi mümkündür. Zarara uğrayan kişinin bu talebi idare mahkemeleri nezdinde açacağı bir tam yargı davası ile ileri sürmesi gerekir. Burada önemle belirtmek gerekir ki tazmini istenen zararın "gerçek zarar" niteliği taşıması aranır. Örneğin işyeri sahibi ret kararı yüzünden söz konusu işletmeden gelir elde edememiş olsa bile, bu dönemde işletmeyi çalıştırmadığı için serbest kalan zaman ve iş gücü karşılığında başka bir kaynaktan gelir sağlamışsa, elde edilen bu tutarın zarardan mahsup edilmesi gerekir.
Danıştay 10. Dairesi'nin 11.10.1995 tarihli 1994/2455 E ve 1995/4327 K. sayılı kararının ilgili kısmı şu şekildedir:
"Davacı, Kahvehane olarak çalıştırmak istediği işyerini davalı Valiliğin hukuka aykırı olduğu belirlenen işlemi nedeniyle 1986-1990 döneminde çalıştıramadığını, 30.000.000 TL. gelir kaybına uğradığını öne sürmektedir. Davacının davalı Valilik işlemi nedeniyle gelir kaybına uğradığı iddiası karşısında, davacının kahvehane olarak işletmek istediği yeri ruhsat alamadığı dönemde başka bir şekilde çalıştırıp, çalıştırmadığı başka bir iş yapma olanağı olup olmadığı, yargı kararından sonra söz konusu yerin ne şekilde çalıştırıldığı hususlarının araştırılması, davacının olayda gelir kaybına uğrayıp, uğramadığının, uğramışsa ne miktarda gelir kaybı meydana geldiğinin belirlenmesi zorunlu bulunmaktadır.
Bu durumda, resen araştırma ilkesi gereğince davacının gerçek zararının tespiti suretiyle karar verilmesi gerekirken, davacının zararını belgelendiremediği, ihmali nitelik taşıyan istemin kabulünün mümkün bulunmadığı gerekçesiyle davayı reddeden temyize konu kararda hukuki isabet bulunmamaktadır."
Sıkça Sorulan Sorular
İdare mahkemelerinde avukatla temsil zorunlu mudur?
Türk hukuku, tarafların yargı önünde kendilerini bizzat savunmasına ve temsil etmesine imkân tanımakta olup sınırlı istisnalar dışında vekille temsil zorunlu değildir. İdare mahkemelerinde görülen davalar bakımından da böyle bir zorunluluk öngörülmemiştir.
Ancak idare hukuku mevzuatının karmaşık yapısı ile İdari Yargılama Usulü Kanunu'nda yer alan sürelerin kısa ve kesin oluşu, sürecin hukukçu olmayan kişilerce yürütülmesi halinde şekil ve esas yönünden telafisi güç hatalara yol açabilir. Bu nedenle herhangi bir adım atılmadan önce idare hukuku alanında hizmet veren bir hukukçudan destek alınması tavsiye edilir.
Aynı adreste birden çok faaliyet varsa kaç ruhsat düzenlenir?
Adresi ve işleticisi aynı olan, birden fazla faaliyet konusu bulunan işyerlerine ana faaliyet dalı esas alınarak tek ruhsat düzenlenir; talî faaliyet konuları ruhsatta ayrıca gösterilir. Buna karşılık aynı adreste bulunsa dahi ana faaliyet konusu veya işletmecisi farklı olan işyerleri için ayrı ayrı ruhsat verilir.
İçkili yer bölgesi nasıl belirlenir?
İçkili yer bölgesi, mülkî idare amirinin genel güvenlik ve asayiş durumuna ilişkin görüşü doğrultusunda; belediye sınırları ve mücavir alanlar içinde belediye meclisi, bu sınırların dışında ise il genel meclisi tarafından tespit edilir. Hangi bölgelerin içkili yer bölgesi olarak belirlenemeyeceği İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik m. 30'da düzenlenmiştir. Örneğin resmî ve özel okul binaları, ilk ve orta öğretim öğrencilerinin barındığı öğrenci yurtları ile anaokullarına yüz metreden yakın mesafede içkili işyeri açılamaz.
Ret kararı nedeniyle uğranılan zarar nasıl istenir?
İşletme sahibinin hukuka aykırı idari işlem sebebiyle uğradığı zararın tazminini talep etmesi mümkündür; bunun için idari yargıda tam yargı davası açılması gerekir.
Ret kararına karşı dava ne zamana kadar açılabilir?
Ruhsat başvurusunun idarece reddine ilişkin işlem bir idari işlem niteliği taşıdığından iptali için idari işlemin iptali davası açılabilir. Bu davanın, ret kararının ilgiliye tebliğinden itibaren 60 gün içinde açılması gerekir.
İşyeri sahibinin ölümü halinde ruhsat ne olur?
Mirasçılar, yeni bir ruhsat düzenlenmesine gerek kalmaksızın mevcut ruhsatı kullanmaya devam edebilir.
İşyeri devredilirse yeni ruhsat gerekir mi?
Devir halinde dosyadaki bilgi ve belgeler esas alınarak yeni işletmeci adına yeniden ruhsat düzenlenir. Yani devralınan işyeri için yeni ruhsat alınması gerekir. Önceki ruhsatın kullanımına devam edilemese de ruhsat dosyasındaki belgeler yeni ruhsat düzenlenirken göz önünde bulundurulur.
Independent Legal Değerlendirmesi
Ruhsat uyuşmazlıklarında davanın kaderi çoğu zaman idari başvuru dosyasının içeriğiyle belirlenir. Mahkeme, işlemin hukuka uygunluğunu kural olarak tesis edildiği andaki bilgi ve belgeler üzerinden denetlediğinden, başvuru aşamasında eksik bırakılan bir belgenin yargılama sırasında tamamlanması her zaman sonucu değiştirmez. Bu nedenle başvurunun, ret ihtimali baştan öngörülerek belgelendirilmesi ve idareyle yapılan tüm yazışmaların kayda geçirilmesi önerilir.
Ret kararının gerekçesi de ayrıca incelenmelidir. Somut bir sebep gösterilmeksizin ya da yerinde inceleme yapılmaksızın kurulan işlemler, sebep unsuru yönünden sakatlık taşır ve iptal talebinin en güçlü dayanağını oluşturur. Zararın tazmini yönünden ise Danıştay'ın gerçek zarar ölçütü belirleyicidir; mahsup edilebilecek gelirlerin baştan hesaba katılması gerekir. Bir dosyada özellikle şu başlıklar öne çıkar:
- Ruhsat başvurusunun hangi işyeri sınıfına göre değerlendirileceğinin baştan netleştirilmesi
- İstenen belgelerin ilgili idare ve ilçe bazında güncel listeye göre eksiksiz tamamlanması
- Alındı belgesinin temin edilerek başvuru tarihinin ispata elverişli biçimde kayıt altına alınması
- Ret kararının tebliğ tarihinin ve altmış günlük sürenin takvimlendirilmesi
- İptal talebiyle birlikte tam yargı davasına esas olacak zarar kalemlerinin belgelendirilmesi
- Mahsuba konu olabilecek gelirlerin önceden tespit edilerek talep tutarının gerçekçi belirlenmesi
Independent Legal, işyeri açma ve çalışma ruhsatı süreçlerinde başvuru dosyasının hazırlanmasından ret kararlarına karşı açılacak iptal ve tam yargı davalarının yürütülmesine kadar sürecin bütününde hukuki destek sağlamaktadır.