Bir işletmenin ticari faaliyetini sürdürebilmesi, hem mevzuatın öngördüğü niteliklere sahip olmasına hem de yürüttüğü iş koluna uygun ruhsatı elinde bulundurmasına bağlıdır. Aranan nitelikler ve ruhsatlandırma usulü, İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik'te ayrıntılı biçimde belirlenmiştir. Ölçütlerin tamamı bir arada karşılanmadan yapılan başvurularda ruhsat talebi olumsuz sonuçlanabilir. Faaliyetine devam eden bir işletmede sonradan mevzuata aykırılık saptanması halinde ise idare, öncelikle eksikliğin tamamlanması için süre tanır. Tanınan süre sonuçsuz kalırsa işletme geçici olarak faaliyetten men edilebileceği gibi, bazı hallerde ruhsatın tümüyle iptali de gündeme gelir.
İşin durdurulmasına ve işyerinin kapatılmasına yol açan sebepler İşyerlerinde İşin Durdurulmasına Dair Yönetmelik kapsamında düzenlenmiştir. Kendisine uygulanan faaliyetten men veya kapatma yaptırımını hukuka aykırı bulan işletmeler, işlemin niteliğine göre idari yargıda iptal davası açabilir; bunun yanında uğradıkları maddi ve manevi zararın karşılanması amacıyla tam yargı davası yoluna da gidebilir.
Mevzuat, işletmelerin karşılaması gereken ölçütleri bir sınıflandırma üzerinden belirlemiştir. Yönetmelikte üç grup öngörülmüştür: sıhhi müesseseler, gayrisıhhi müesseseler ile umuma açık istirahat ve eğlence yerleri. Bakkal, market, manav, şarküteri, kuruyemişçi, büfe, kantin, ekmek bayileri ve et ile balık ürünlerinin satıldığı yerler sıhhi müessese kategorisinde değerlendirilir. Faaliyeti nedeniyle çevreye biyolojik, kimyasal veya fiziksel açıdan az ya da çok zarar verme ihtimali taşıyan işletmeler ise gayrisıhhi müessese sayılır; fabrikalar, enerji santralleri ve organize sanayi bölgelerindeki tesisler bu gruba örnektir. Çevre ve insan sağlığı bakımından taşıdıkları risk daha yüksek olduğundan bu işletmeler çok daha sıkı bir denetim rejimine tabi tutulur. Üçüncü grubu ise otel ve pansiyon gibi konaklama tesisleri; gazino, bar ve içkili lokanta gibi içkili yerler ile lunapark ve internet kafeler oluşturur.
Sıhhi Müesseselerde Ruhsat İptali ve Kapatma
Market, bakkal ve büfe gibi işletmeler mevzuat sistematiğinde sıhhi müessese grubuna girer. Bu kavram, koku, gürültü ya da zararlı atık gibi etkilerle çevresine zarar vermeyen işyerlerini karşılar. Söz konusu işletmeler, yürüttükleri faaliyetin niteliği gereği yönetmeliklerde belirlenen hijyen kurallarına uymakla yükümlüdür. Ayrıca işyerinin faaliyet amacına uygun biçimde tasarlanması, temiz ve aydınlık tutulması gerekir.
Bakkal, market, büfe, kasap ve manav gibi bu sınıfta yer alan işletmelerin işyeri açma ve çalışma ruhsatı alabilmesi, mevzuatta aranan koşulların tamamını bir arada taşımalarına bağlıdır; aksi halde başvuru reddedilir. Öte yandan başlangıçta tüm şartları karşılayan bir işletme, zaman içinde bu niteliklerini yitirebilir. Sonradan yapılan denetimlerde mevzuata uymayan unsurların ve eksikliklerin belirlenmesi mümkündür. Böyle bir tespit yapıldığında işyeri sahibine, saptanan aksaklıkların giderilmesi için bir defaya özgü olmak üzere on beş günlük süre verilir. Bu süre içinde eksiklikler tamamlanmazsa ruhsat iptal edilir ve işyeri kapatılır.
Bunun yanında işletmedeki ilgili kişilerin aranan şartlara ilişkin gerçeğe aykırı ya da yalan beyanda bulunmaları halinde haklarında kanuni işlem başlatılması söz konusu olabilir.
Gayrisıhhi Müesseselerde Faaliyetin Durdurulması ve Kapatma
Fabrikalar, enerji santralleri ve organize sanayi bölgelerinde yer alan tesisler gayrisıhhi işletme sınıfındadır. Çevre ve insan sağlığı bakımından az ya da çok tehlike doğuran faaliyetleri nedeniyle mevzuat, bu işletmeler için oldukça sıkı önlemler öngörmüştür.
Gayrisıhhi müesseseler kendi içinde üçe ayrılır. Birinci sınıf gayrisıhhi müesseseler, ikamet alanlarından kesinlikle uzakta konumlandırılması gereken tesislerdir. İkinci sınıfta yer alanlar bakımından, açılıştan önce konutlara veya insanlara zarar verip vermeyeceğinin araştırılması gerekir. Üçüncü sınıf müesseseler ise konutların ve insanların bulunduğu alanlarda açılabilen, ancak düzenli denetime tabi tutulması gereken yerlerdir.
Örnek vermek gerekirse, sanayi ve endüstri bölgelerinin çevresinde sağlık koruma bandı oluşturulması mecburidir. Bir başka deyişle tehlike arz eden bu tesislerin bulunduğu bölgelerin çevresinde mesken veya insan ikametine ayrılmış yapılaşmaya izin verilmez.
Çimento fabrikası ya da elektrik santrali gibi birinci sınıf gayrisıhhi müesseselerde ayrıca sorumlu müdür çalıştırılması zorunludur. Bu yükümlülüğün karşılanmaması halinde eksikliğin tamamlanması için uygun bir süre tanınır; süre içinde giderilmezse işyeri ruhsatının iptali mümkün hale gelir. Bu sınıftaki bir tesiste yapılan denetim sonucunda toplum ve çevre sağlığı yönünden zararlı olduğu belirlenirse, noksanlıklar ve aykırılıklar giderilinceye kadar faaliyet durdurulabilir.
Akaryakıt ve oto gaz istasyonları ile enerji santralleri ve fabrikalar, ikinci ve üçüncü sınıf gayrisıhhi müessese kapsamında değerlendirilir. Bu tesislerde yürütülen denetimlerde insan sağlığının korunması, çevre kirliliğine yol açılmaması, yangın ve patlama riski ile iş güvenliği ve işçi sağlığına ilişkin düzenlemeler esas alınır. Genel güvenlik, trafik ve karayolları, imar, kat mülkiyeti ve doğanın korunmasına dair kurallar da denetimde gözetilen diğer ölçütler arasındadır.
Denetim sırasında mevzuata aykırılık saptanırsa işyerine, bir defaya mahsus olmak üzere on beş günlük süre tanınır. Aykırılıklar ve eksiklikler bu süre içinde tamamlanmadığı takdirde yetkili idare ruhsatı iptal ederek işyerini kapatır.
Umuma Açık İstirahat ve Eğlence Yerlerinde Faaliyetten Men
Otel, pansiyon, lokanta ve bar niteliğindeki işletmeler mevzuatımızda umuma açık istirahat ve eğlence yerleri arasında sayılır. Bu kavram, kişilerin tek tek veya toplu halde eğlenmesi ve konaklaması amacıyla açılan yerleri ifade eder. Söz konusu işletmelerin de Yönetmelik'te belirlenen şartları karşılaması zorunludur. Bunlara ek olarak bu yerler, Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu hükümleri çerçevesinde de denetlenir. Bu sınıftaki işletmelerde kumar oynatılması, uyuşturucu madde üretilmesi veya satılması, genel ahlaka aykırı oyun oynatılması ya da film izletilmesi gibi fiiller yasaktır. Bu yasakları ihlal ettiği belirlenen işletmeler hakkında otuz günü geçmemek üzere faaliyetten men kararı verilebilir.
Aynı yıl içinde üç defadan fazla faaliyetten men edilen işletmelerin ruhsatı iptal edilir. Bu işletmeler aleyhine ayrıca idari para cezası uygulanması da mümkündür.
İşyerinin Kapatılmasına Yol Açan Başlıca Haller
Kapatmaya yol açan durumlar tek bir hükümde toplu olarak sayılmamış, mevzuatın farklı bölümlerine dağıtılmıştır. İşyerinin kapatılmasına ve ruhsatın iptaline karar verilebilecek tipik hallere aşağıdaki örnekler verilebilir:
- Ruhsat alınmaksızın işyeri açılması doğrudan kapatma kararının konusunu oluşturur.
- Ruhsatın verildiği tarihten itibaren bir ay içinde gerçekleştirilen denetimlerde mevzuata aykırılık belirlenirse, işletme sahibine bunların giderilmesi için on beş günlük süre tanınır; süre sonunda aykırılık devam ediyorsa ruhsat iptal edilerek işyeri kapatılır.
- Birinci sınıf gayrisıhhi müesseselerde sorumlu müdür bulundurulmaması ya da sorumlu müdürün gerçeğe aykırı beyanda bulunması halinde de on beş günlük süre verilir; bu süre içinde durum düzeltilmezse işyeri ruhsatı iptal edilir.
- Ruhsatın yenilenmesi veya intibak işleminin gerektiği hallerde üç ay içinde yetkili idareye başvurulması zorunludur. Başvurunun yapılmaması durumunda idarece on beş günlük ek süre tanınır; bu süre içinde de yenileme ya da intibak gerçekleştirilmezse ruhsat iptal edilir.
- PVSK m. 8'de sayılan sebeplerle bir işyeri bir yıl içinde üç kez faaliyetten men edilmişse, aynı maddedeki fiillerin yeniden işlenmesi ruhsatın iptali sonucunu doğurur.
Kapatma ve Faaliyetten Men Halinde İzlenecek Hukuki Süreç
Ruhsat İptali ve Kapatma Kararına Karşı İtiraz ile Dava Yolu
Yukarıda açıklandığı üzere mevzuata aykırılık halinde ruhsatın iptali ve buna bağlı olarak işyerinin kapatılması mümkündür; işin durdurulması ya da işletmenin faaliyetten men edilmesi de gündeme gelebilir. Ne var ki uygulamada keyfi yaptırımlarla ve usule aykırı işlemlerle ruhsatın iptal edildiği örneklere de rastlanmaktadır. Ruhsatı iptal edilen işletme sahibi, bu işlemin hukuka aykırı olduğu kanaatindeyse işlemi tesis eden idareye karşı yargı yoluna gidebilir.
Doğrudan dava açmadan önce, kararın tebliğ edildiği tarihten itibaren 30 gün içinde itiraz yoluna başvurulması da mümkündür. İtiraz başvurusu dava açma süresini durdurur. İdarenin itirazı reddetmesi veya 30 gün içinde herhangi bir karşılık vermemesi halinde idari işlemin iptali davası açılabilir. Bununla birlikte dava öncesinde idareye itirazda bulunmak zorunlu bir aşama değildir; ilgililer tercihlerine göre doğrudan dava açma yolunu da seçebilir.
Faaliyetten Men Kararına Karşı İtiraz Yolu
İşyerinin faaliyetinin durdurulmasına ilişkin karara karşı, durdurma işleminin gerçekleştiği günden başlayarak 6 iş günü içinde işyerinin bulunduğu yerdeki İş Mahkemesi'ne itiraz edilebilir. İş Mahkemesi 6 iş günü içinde kararını verir ve bu karar kesindir.
Burada önemle vurgulanmalıdır ki idarenin bütün eylem ve işlemlerinin kamu yararı amacıyla tesis edilmesi, esas ve usul yönünden hukuka uygun olması gerekir. Buna karşın kimi hallerde idari işlem kurulurken usule ilişkin kurallar göz ardı edilmekte, bu da işlemi hukuka aykırı kılmaktadır. Örneğin faaliyetten men yetkisi mahallin en büyük mülki amirine ait olmasına rağmen işyerinin doğrudan kolluk tarafından kapatılması mevzuata aykırıdır. Böyle bir işleme karşı itiraz yoluna gidildiğinde, yetkisiz merci tarafından tesis edilen faaliyetten men kararı mahkemece iptal edilecektir.
Uğranılan Zararların Tazmini
Geçici olarak faaliyetten men edilen ya da ruhsatı iptal edilen bir işyeri hakkındaki işlem hukuka aykırıysa, işletme sahibinin haksız biçimde zarara uğratıldığından söz edilebilir. Bu durumda işyeri sahibi, işletmenin hukuka aykırı şekilde kapalı kaldığı dönemdeki gelir kaybının ve varsa diğer zararlarının karşılanmasını isteyebilir. Hukuka aykırı işlemler nedeniyle manevi bir zarar doğmuşsa, bunun tazmini de dava konusu yapılabilir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
İşyerinin kapatılması idarenin tesis ettiği bir idari işlem niteliği taşıdığından, bu işleme karşı açılacak davalarda görev idare mahkemelerine aittir. Yetki bakımından ise işlemi kuran idarenin bulunduğu yer idare mahkemesi belirleyicidir.
Sıkça Sorulan Sorular
İdare mahkemelerinde avukatla temsil zorunlu mudur?
Türk hukuku, tarafların yargı önünde kendilerini bizzat savunmasına ve temsil etmesine imkân tanır; sınırlı istisnalar dışında vekille temsil zorunluluğu bulunmaz. İdare mahkemelerinde görülen davalar bakımından da bir zorunluluk öngörülmemiştir.
Ancak idare hukuku mevzuatının karmaşık yapısı ve İdari Yargılama Usulü Kanunu'ndaki sürelerin kısa ve kesin oluşu, sürecin hukukçu olmayan kişilerce yürütülmesi durumunda hem şekil hem esas yönünden telafisi güç hatalara yol açabilir. Bu nedenle herhangi bir işlem yapılmadan önce idare hukuku alanında hizmet veren bir hukukçudan destek alınması tavsiye edilir.
Ruhsat talebi reddedilirse ne yapılabilir?
İşyeri açma ve çalışma ruhsatı, çalışmasında engel bulunmayan işyerine verilen izni ifade eder. Şartları taşımasına rağmen ruhsat talebi reddedilen ilgililer iptal davası açabilir. Bu davada görevli ve yetkili mahkeme, ret kararını veren idarenin bağlı bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir.
Kapatma kararına karşı hangi süreler işler?
Kararın tebliğinden itibaren 30 gün içinde idareye başvurma hakkı bulunmakla birlikte bu başvuru dava açmanın ön koşulu değildir. İtiraz yoluna gitmeksizin, tebliğ tarihinden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde idari işlemin iptali davası açılabilir.
İtiraza yanıt verilmezse süre nasıl hesaplanır?
Kapatma kararına itiraz edildiği halde idare tarafından herhangi bir dönüş yapılmazsa, itiraz tarihinden itibaren 30. günde başvurunun zımnen reddedildiği kabul edilir ve bu tarih esas alınarak idari işlemin iptali davası açılabilir.
Haksız kapatma nedeniyle tazminat istenebilir mi?
İşletme sahibi, işyerinin haksız olarak kapatıldığı ve bu yüzden zarara uğradığı gerekçesiyle kapatma kararını veren idareden tazminat talebinde bulunabilir.
Dava açılması işyerinin açılmasını sağlar mı?
İdari işlemler hukuka uygunluk karinesinden yararlandığından, dava açılması tek başına işlemin yürütmesini durdurmaz; işyeri faaliyetine devam edemez. Buna karşılık açılan iptal davasında yürütmenin durdurulması kararı verilirse işletme, yargılama sürerken faaliyetini sürdürebilir.
Faaliyetten men kararına nereye itiraz edilir?
Faaliyetin durdurulmasına ilişkin karara karşı, durdurma işleminin yapıldığı günden itibaren 6 iş günü içinde işyerinin bulunduğu yerdeki İş Mahkemesi'ne başvurulabilir.
Independent Legal Değerlendirmesi
İşyeri kapatma ve faaliyetten men uyuşmazlıklarında sonucu belirleyen ilk unsur, işlemin doğru nitelendirilmesidir. Ruhsatın iptaliyle sonuçlanan bir kapatma kararı ile iş güvenliği gerekçesiyle verilen bir durdurma kararı aynı hukuki rejime tabi değildir; birincisinde idari yargı, ikincisinde İş Mahkemesi devreye girer ve süreler birbirinden tamamen farklıdır. Uygulamada hak kayıplarının önemli bir bölümü, yanlış mercie yapılan başvurulardan ve bu sırada tüketilen kısa sürelerden doğmaktadır.
İkinci belirleyici unsur, idarenin tanıdığı düzeltme süresine ilişkin kayıtların titizlikle tutulmasıdır. On beş günlük sürenin verilip verilmediği, tebliğin usulüne uygun yapılıp yapılmadığı ve eksikliklerin bu süre içinde giderilip giderilmediği, iptal davasında en çok tartışılan konular arasında yer alır. Somut bir dosyada özellikle şu başlıklar önceliklendirilmelidir:
- İşletmenin hangi müessese sınıfına girdiğinin ve buna bağlı denetim rejiminin netleştirilmesi
- Kapatma ya da men kararını tesis eden makamın yetkili olup olmadığının denetlenmesi
- Tanınan düzeltme süresine ilişkin tebligat ve tutanakların baştan itibaren dosyalanması
- İtiraz yoluna başvurmak ile doğrudan dava açmak arasındaki tercihin süre etkisiyle birlikte değerlendirilmesi
- Yürütmenin durdurulması talebinin, gelir kaybının telafisi güç niteliği vurgulanarak gerekçelendirilmesi
- Kapalı kalınan döneme ait maddi zararın belgelendirilerek tam yargı davasına hazırlık yapılması
Independent Legal, ruhsat uyuşmazlıkları, işyeri kapatma ve faaliyetten men kararları ile bunlara bağlı tazminat taleplerinde idari başvuru aşamasından dava sürecinin sonuna kadar hukuki danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.