İdare hukuku, temelini Anayasa'dan alan; kamuya tanınan üstünlük ve ayrıcalıklar ile bireyin hak ve özgürlükleri arasında denge kuran bir hukuk dalıdır. İdarenin işlem ve eylemlerinden doğan uyuşmazlıkların çözümü ise idari yargının alanına girer. Ne var ki yargıya taşınan dosya sayısının sürekli artması mahkemelerin iş yükünü ağırlaştırmakta, en yalın uyuşmazlıkların sonuçlanması dahi yıllar alabilmektedir. Öyle ki uzun bir süre sonunda kurulan hüküm, beklenen adaleti sağlamakta yetersiz kalabilmektedir. Kanun koyucu bu soruna karşılık, acele kamulaştırma veya ihale işlemleri gibi belirli uyuşmazlıklar bakımından geçerli olacak ivedi yargılama usulü adında özel bir rejim getirmiştir. Bu usulde dava açma süresi 30 gün, ilk inceleme süresi 7 gün, savunma süresi ise tebliğden itibaren 15 gündür. Replik ve düplik olarak da anılan savunmaya cevap ile ikinci savunma aşamaları bu usulde bulunmaz; dosya tekemmül ettikten sonra uyuşmazlık 1 ay içinde karara bağlanır.
Rejimin bir diğer belirgin özelliği, yürütmenin durdurulması kararına itiraz edilememesidir. Ayrıca ivedi yargılama sonunda kurulan hükme karşı istinaf yolu kapalı olup yalnızca temyiz başvurusu yapılabilir. Bunların yanında merkezî ve ortak sınavlara ilişkin yargılama usulü de mevzuatta ivedi yargılama başlığı altında düzenlenmiştir.
Ülkemizde neredeyse her yargı merciinin iş yükünün yoğun olması, uyuşmazlıkların çözümünü yıllara yayabilmektedir. Kanun koyucu bu tabloyu değiştirmek için mevzuatta güncel ihtiyaçlara uygun düzenlemeler yapmakta olup ivedi yargılama usulü de bu çözüm arayışlarından biridir.
İvedi Yargılama Nedir?
Yargı mercilerinin iş yükünü hafifletmek ve uyuşmazlıkları daha kısa sürede sonuçlandırmak amacıyla idari yargı alanında verimli düzenlemeler yapılmıştır. Çözüm süresini kısaltmayı hedefleyen ve uygulamada etkili sonuçlar doğuran bu değişikliklerden biri de ivedi yargılama usulüdür.
"İvedi" sözcüğü sözlükte "acele, çabuk davranma zorunluluğu" anlamına gelir. Usul olarak ivedi yargılama ise uyuşmazlığın bir an önce sonuca bağlanmasını, kimsenin hak veya menfaat kaybına uğramamasını amaçlar. Bu rejimin hedefi yalnızca çözüm süresini kısaltmakla sınırlı değildir; yargılama prosedürünün sadeleştirilmesi de amaçlanır.
İvedi Yargılamanın Kapsamı
Bu usulün hangi uyuşmazlıklarda işletileceği 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 20/A'da gösterilmiştir; rejim yalnızca kanunda belirtilen hallerde uygulanabilir.
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 20/A (Ek: 18/6/2014-6545/18 md.)
"1. İvedi yargılama usulü aşağıda sayılan işlemlerden doğan uyuşmazlıklar hakkında uygulanır:
a) İhaleden yasaklama kararları hariç ihale işlemleri.
b) Acele kamulaştırma işlemleri.
c) Özelleştirme Yüksek Kurulu kararları.
d) 12/3/1982 tarihli ve 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu uyarınca yapılan satış, tahsis ve kiralama işlemleri.
e) 9/8/1983 tarihli ve 2872 sayılı Çevre Kanunu uyarınca, idari yaptırım kararları hariç çevresel etki değerlendirmesi sonucu alınan kararlar.
f) 16/5/2012 tarihli ve 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun uyarınca alınan Cumhurbaşkanı kararları."
Görüldüğü üzere ivedi yargılamanın uygulanabileceği alanlar kanunda tahdidi olarak sayılmıştır. Bu nedenle listede yer almayan işlem ve kararlardan doğan uyuşmazlıkların bu usulle çözülmesi hukuken mümkün değildir.
İvedi Yargılamanın Ayırt Edici Özellikleri
- Dava açma süresi. Rejimin en dikkat çeken yönü, sürelerin genel usule kıyasla belirgin biçimde kısaltılmış olmasıdır. İvedi yargılamada dava açma süresi 30 gündür.
- İlk inceleme süresi. Genel usulde 15 gün olan ilk inceleme, ivedi yargılamada 7 güne indirilmiştir. Bu, iki rejim arasındaki en somut farklardan biridir.
- Savunma süresi. Olağan usulde dava dilekçesinin tebliğinden itibaren 30 gün olan savunma süresi, ivedi yargılamada 15 gün olarak uygulanır.
- Karara bağlanma süresi. Genel usulde bu süre bazı hallerde uzayabilmekte; kural olarak dosya tekemmülünden itibaren en geç altı ay içinde hüküm kurulmaktadır. İvedi yargılamanın niteliği hızlı sonuç almayı gerektirdiğinden burada süre, dosyanın tekemmülünden itibaren en geç bir aydır.
- Replik ve düplik. Savunmaya cevap ile ikinci savunma aşamaları bu usulde işletilmez.
- Yürütmenin durdurulması. Bu yöndeki karara itiraz yolu kapalıdır; mahkemenin kararı nihai niteliktedir.
- Heyet veya tek hâkim. Davanın tek hâkimle mi yoksa heyetle mi görüleceği bakımından ivedi yargılama, genel usulden ayrılmaz. Zira bu husus tamamen uyuşmazlığın miktarına göre belirlenir.
İvedi Yargılamada İstinaf ve Temyiz Kanun Yolu
Bu usulde bölge idare mahkemesine başvurma imkânı tanınmamış, buna karşılık temyiz yolu açık tutulmuştur. Temyiz başvurusunun süresi ile sürecin işleyişi İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 20/A'da hükme bağlanmıştır.
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 20/A
"Verilen nihai kararlara karşı tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içinde temyiz yoluna başvurulabilir.
h) Temyiz dilekçeleri üç gün içinde incelenir ve tebliğe çıkarılır. Bu Kanunun 48 inci maddesinin bu maddeye aykırı olmayan hükümleri kıyasen uygulanır.
ı) Temyiz dilekçelerine cevap verme süresi on beş gündür.
i) Danıştay evrak üzerinde yaptığı inceleme sonunda, maddi vakıalar hakkında edinilen bilgiyi yeterli görürse veya temyiz sadece hukuki noktalara ilişkin ise yahut temyiz olunan karardaki maddi yanlışlıkların düzeltilmesi mümkün ise işin esası hakkında karar verir. Aksi hâlde gerekli inceleme ve tahkikatı kendisi yaparak esas hakkında yeniden karar verir. Ancak, ilk inceleme üzerine verilen kararlara karşı yapılan temyizi haklı bulduğu hâllerde kararı bozmakla birlikte dosyayı geri gönderir. Temyiz üzerine verilen kararlar kesindir.
j) Temyiz istemi en geç iki ay içinde karara bağlanır. Karar en geç bir ay içinde tebliğe çıkarılır."
Merkezî ve Ortak Sınavlara İlişkin Yargılama Usulü
İdari Yargılama Usulü Kanunu, hızlandırılmış yargılamayı 20/A ve 20/B maddeleri olmak üzere iki başlıkta düzenlemiştir. Yukarıda ele aldığımız uyuşmazlıklar 20/A kapsamına girerken, 20/B maddesi merkezî ve ortak sınavlara ilişkin yargılama usulünü düzenler.
Merkezî ve ortak sınavlar idare eliyle yapılmakta olup bu alan, hak kaybının hiç yaşanmaması gereken ve hızlı yargılamaya ihtiyaç duyulan bir alandır. Maddenin başlığında "ivedi" ibaresi bulunmasa da içeriği itibarıyla bu usul, genel yargılama rejimine göre oldukça hızlıdır. Nitekim sınav uyuşmazlıklarında verilecek kararların gecikmesi, sonraki sınav hakkının yitirilmesi gibi telafisi imkânsız sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle sınavlara ilişkin uyuşmazlıkların bir an önce hukuki çözüme kavuşturulması, sınava giren kişi bakımından büyük önem taşır. Buna istinaden İdari Yargılama Usulü Kanunu'nda şu düzenlemeye yer verilmiştir:
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 20/B — Merkezî ve ortak sınavlara ilişkin yargılama usulü (Ek: 10/9/2014-6552/96 md.)
"1. Millî Eğitim Bakanlığı ile Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi tarafından yapılan merkezî ve ortak sınavlar, bu sınavlara ilişkin iş ve işlemler ile sınav sonuçları hakkında açılan davalara ilişkin yargılama usulünde:
a) Dava açma süresi on gündür.
b) Bu Kanunun 11 inci maddesi hükümleri uygulanmaz.
c) Yedi gün içinde ilk inceleme yapılır ve dava dilekçesi ile ekleri tebliğe çıkarılır.
ç) Savunma süresi dava dilekçesinin tebliğinden itibaren üç gün olup, bu süre bir defaya mahsus olmak üzere en fazla üç gün uzatılabilir. Savunmanın verilmesi veya savunma verme süresinin geçmesiyle dosya tekemmül etmiş sayılır.
d) Yürütmenin durdurulması talebine ilişkin olarak verilecek kararlara itiraz edilemez.
e) Bu davalar dosyanın tekemmülünden itibaren en geç on beş gün içinde karara bağlanır. Ara kararı verilmesi, keşif, bilirkişi incelemesi ya da duruşma yapılması gibi işlemler ivedilikle sonuçlandırılır.
f) Verilen nihai kararlara karşı tebliğ tarihinden itibaren beş gün içinde temyiz yoluna başvurulabilir.
g) Temyiz dilekçeleri üç gün içinde incelenir ve tebliğe çıkarılır. Bu Kanunun 48 inci maddesinin bu maddeye aykırı olmayan hükümleri kıyasen uygulanır.
ğ) Temyiz dilekçelerine cevap verme süresi beş gündür.
h) Danıştay evrak üzerinde yaptığı inceleme sonunda, maddi vakalar hakkında edinilen bilgiyi yeterli görürse veya temyiz sadece hukuki noktalara ilişkin ise yahut temyiz olunan karardaki maddi yanlışlıkların düzeltilmesi mümkün ise işin esası hakkında karar verir. Aksi hâlde gerekli inceleme ve tahkikatı kendisi yaparak esas hakkında yeniden karar verir. Ancak, ilk inceleme üzerine verilen kararlara karşı yapılan temyizi haklı bulduğu hâllerde kararı bozmakla birlikte dosyayı geri gönderir. Temyiz üzerine verilen kararlar kesindir.
ı) Temyiz istemi en geç on beş gün içinde karara bağlanır. Karar en geç yedi gün içinde tebliğe çıkarılır.
2. Millî Eğitim Bakanlığı ile Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi tarafından yapılan merkezî ve ortak sınavlar, bu sınavlara ilişkin iş ve işlemler ile sınav sonuçları hakkında açılan davalarda verilen yürütmenin durdurulması ve iptal kararları, söz konusu sınava katılan kişilerin lehine sonuç doğuracak şekilde uygulanır."
Merkezî ve ortak sınavlardan doğan uyuşmazlıklarda tabi olunan sürelerin bu denli kısa tutulması, hak kayıplarının azaltılmasına katkı sağlamaktadır.
Independent Legal Değerlendirmesi
İvedi yargılama, hak arama süresini kısaltan bir kolaylık gibi görünse de pratikte tarafların hata payını ciddi biçimde daraltan bir rejimdir. Otuz günlük dava süresi, on beş günlük savunma süresi ve on beş günlük temyiz süresi birlikte değerlendirildiğinde, hazırlık için ayrılabilecek zaman genel usule kıyasla oldukça sınırlıdır. Bu nedenle sürecin, uyuşmazlığın doğduğu andan itibaren planlanması gerekir.
Rejimin kapsamının kanunla sınırlandırılmış olması da ayrıca önem taşır. Bir uyuşmazlığın 20/A kapsamına girip girmediğinin yanlış değerlendirilmesi, hem sürenin hem de kanun yolunun hatalı belirlenmesine yol açar. Somut dosyalarda şu başlıkların öne alınmasını öneriyoruz:
- Uyuşmazlığın kanunda sayılan işlem türlerinden birine girip girmediğinin baştan denetlenmesi
- Dava, savunma ve temyiz sürelerinin takvimlendirilerek son günlerin kayda geçirilmesi
- Replik ve düplik bulunmadığından, tüm iddia ve delillerin ilk dilekçede eksiksiz ortaya konulması
- Yürütmenin durdurulması kararına itiraz edilemeyeceği gözetilerek bu istemin en güçlü biçimde gerekçelendirilmesi
- İstinaf yolunun kapalı olduğu dikkate alınarak, hukuki sebeplerin doğrudan temyiz denetimine uygun kurgulanması
- Merkezî sınav uyuşmazlıklarında on günlük dava ve üç günlük savunma süreleri nedeniyle belge toplamanın öne çekilmesi
Independent Legal, ihale, acele kamulaştırma, çevresel etki değerlendirmesi ve merkezî sınav uyuşmazlıkları başta olmak üzere ivedi yargılama usulüne tabi dosyalarda danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.