Tıbbi müdahalelerde yaşanan aksaklıklar, bugün hem hastanın beden bütünlüğü hem de doğurduğu hukuki neticeler bakımından ağırlıklı bir tartışma başlığı haline gelmiştir. Hekimin mesleki donanımındaki eksiklik, dikkatsizlik ya da göstermesi beklenen özenden uzaklaşması sebebiyle hastanın zarar gördüğü uygulamalar tıp literatüründe malpraktis başlığı altında toplanır. Halk arasında doktor hatası diye anılan bu olgunun görünüm biçimleri çeşitlidir: hastalığın yanlış teşhis edilmesi, gereksiz yere ya da usulüne aykırı biçimde gerçekleştirilen girişimler, tedavinin sürdürülmesi aşamasındaki savsaklamalar bu başlığa girer.
Bu tür olaylarda tehlikeye giren şey yalnızca hastanın sağlığı değildir; kimi vakalarda kişinin yaşam kalitesi, kimi vakalarda ise doğrudan hayatı söz konusu olur. Zarara uğrayan hasta ya da onun yakınları, sorumlu sağlık personeline yönelik olarak tazminat davası açabilecekleri gibi ceza davası yoluna da başvurabilirler. Aşağıda, malpraktis olarak nitelenen hekim hatalarının ceza hukukundaki karşılığını, soruşturmanın nasıl yürüdüğünü ve hasta haklarına ilişkin temel noktaları inceliyoruz.
Doktor Hatası (Malpraktis) Kavramı
Bir sağlık çalışanının bilgi yetersizliği, tedbirsizliği veya özen yükümlülüğünü yerine getirmemesi neticesinde hastada zarar meydana getiren hatalı tıbbi uygulamalara doktor hatası denir. Tıpta malpraktis terimiyle karşılanan bu olgu; teşhisin isabetsiz konulması, gereksiz ya da kusurlu girişimlerde bulunulması, tedavi boyunca yapılan savsaklamalar gibi farklı görünümlerde ortaya çıkabilir.
Malpraktis Nasıl Tanımlanır?
Malpraktis, hekimin mesleğini yürütürken tedavi sırasında sergilemesi beklenen dikkat ve özenden ayrılması halinde gündeme gelen kusurlu uygulamaları anlatan hukuki bir kavramdır. Hekimin mesleki bilgisindeki boşluk ya da alınması gereken önlemi almaması yüzünden hastanın zarar görmesi bu çerçevede ele alınır. Kavramın kapsamı yalnızca hatalı veya eksik tedaviyle sınırlı değildir; teşhis aşamasında düşülen yanılgılar, hastanın aydınlatılması ödevinin savsaklanması ve tedavi sürecinde gerekli tedbirlerin devreye sokulmaması da aynı başlık altında değerlendirilir.
Komplikasyon Ne Anlama Gelir?
Komplikasyon, tıbbi girişim sırasında ortaya çıkma ihtimali bulunan, hekimin iradesi ve denetimi dışında gelişen, tedavinin olağan akışının bir sonucu sayılan yan etkileri ifade eder. Tıpta bu tür sonuçlar müdahalenin kendi doğasında bulunan riskler arasında görülür; hekim gereken dikkat ve özeni eksiksiz gösterdiği sürece bu sonuçlardan ötürü hukuken sorumlu tutulmaz. Bir cerrahi girişim esnasında kanama yaşanması, enfeksiyon ihtimalinin doğması veya öngörülmeyen yan etkilerin belirmesi komplikasyona örnek gösterilebilir.
Komplikasyon ile Malpraktis Nerede Ayrılır?
İki kavram arasındaki sınır, hekimin müdahale sürecindeki yükümlülüklerinin saptanması bakımından belirleyicidir. Komplikasyon girişimden kaçınılamaz biçimde doğabilecek bir risk olarak görülürken, malpraktis hekimin kusuru ya da ihmalinden kaynaklanan neticeleri anlatır. Hekim ortaya çıkan komplikasyonu vaktinde teşhis edemez veya buna karşı alınması gereken tedbirleri devreye sokmazsa, başlangıçta komplikasyon niteliğindeki durum malpraktise dönüşür.
Örnek vermek gerekirse, ameliyat sırasında gelişen bir kanama kural olarak komplikasyon sayılır; buna karşılık hekim kanamayı zamanında görmez ve müdahalede bulunmazsa artık malpraktisten söz edilir. Bu sınır çizgisi, hem hekime yüklenecek hukuki sorumluluğun hem de hastanın tazminat talebinin belirlenmesinde önemli bir işlev görür.
Hekimin Cezai Sorumluluğu ve Dayandığı Hükümler
Kasten, İhmalen ve Taksirle Gerçekleşen Eylemler
Tıbbi uygulama hataları, fiilin taşıdığı niteliğe göre hekim bakımından cezai sorumluluk doğurabilir. Türk Ceza Kanunu bakımından hekim hatalarının değerlendirilmesi, eylemin kasten mi yoksa taksirle (ihmalen) mi işlendiğine göre farklı bir çizgi izler. Hekimin müdahale sırasında göstermesi gereken dikkat ve özeni savsakladığı hallerde taksirli suçlar gündeme gelirken, hastaya bilerek ve isteyerek zarar verdiği hallerde kasıtlı eylemden söz edilir.
- Taksirli (ihmalkâr) eylemler: Hekimin göstermesi gereken dikkat ve özenden uzaklaşması sonucunda hastanın istem dışı biçimde zarara uğraması bu kapsama girer. Bu tür fiiller taksirle işlenen suç olarak nitelenir ve kasten işlenenlere kıyasla daha hafif yaptırımlara bağlanır. Bununla birlikte ihmalin ağırlığı ve doğurduğu netice cezanın miktarını etkileyebilir. Ameliyat sırasında sterilizasyon kurallarına uyulmaması yüzünden hastada enfeksiyon gelişmesi bu türden bir örnektir.
- Kasten gerçekleştirilen davranışlar: Hekimin hastaya zarar verme yönünde bilerek ve isteyerek hareket etmesi halinde kasıt söz konusudur. Burada hekim, uygulamanın doğuracağı neticeyi öngörmesine karşın onu göze alarak davranır. Hastanın zarar görebileceğini bildiği halde belirli bir girişimi yine de yapması bu niteliktedir ve ceza hukuku bakımından çok daha ağır sonuçlara yol açar.
Taksir Kavramı ve Cezai Sorumluluğa Etkisi
Tıbbi uygulama hatalarından doğan ceza yargılamaları uygulamada büyük ölçüde TCK'nın 85. ve 89. maddeleri üzerinden yürütülür. Bunlardan TCK Madde 85 taksirle ölüme sebebiyet verme suçunu, TCK Madde 89 ise taksirle yaralama suçunu düzenler. Her iki suç tipinin paylaştığı ortak nokta, fiilin taksir ile gerçekleştirilmiş olmasıdır. Taksir, hekimin mesleki bilgisi ve becerisi bulunmasına rağmen gerekli dikkat ve özeni göstermemesi yüzünden hastaya zarar vermesi halini anlatır.
Bu sebeple hekim hatalarında cezai sorumluluğun kapsamı ve yargılamanın seyri, somut olayın kendine özgü koşulları çerçevesinde TCK'nın ilgili hükümlerine göre şekillenir.
Taksirle Ölüme Sebebiyet Verme Hali
Türk ceza hukukunda bir suçun varlığından söz edilebilmesi, o suça ait maddi ve manevi unsurların bir arada bulunmasına bağlıdır. Taksirle ölüme sebebiyet verme suçunda maddi unsur, ölüm neticesinin gerçekleşmiş olmasıdır. Bu netice hekimin gerekli dikkat ve özeni göstermemesinden kaynaklanmışsa manevi unsur da tamamlanmış kabul edilir. Böyle bir olayda, ölümün hekimin ihmali veya dikkatsizliği sonucunda meydana geldiğinin ortaya konulması gerekir.
TCK Madde 85: Taksirle Öldürme
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 85. maddesi taksirle öldürme suçunu düzenleyerek bu suçun sınırlarını belirler. Maddeye göre:
Türk Ceza Kanunu m. 85/1
"Taksirle bir insanın ölümüne neden olan kişi, iki yıldan altı yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır."
Hüküm uyarınca, hekimin ihmali veya dikkatsizliği nedeniyle hastanın yaşamını yitirmesi durumunda hekim hakkında iki yıldan altı yıla kadar hapis cezası öngörülen bir yargılama yürütülebilir. Taksirle işlenen bu suçlarda cezai sorumluluk, hekimin mesleki standartlara aykırı davranması ve bunun sonucunda hastanın ölmesi halinde doğar.
Sorumluluğun Doğması İçin Aranan Unsurlar
Taksirle öldürme suçundan hekime ceza verilebilmesi, ölüm olayının hekimin özen yükümlülüğünü yerine getirmemesinden kaynaklanmasına bağlıdır. Tıp mesleğinin gerektirdiği ölçütlere uygun davranılmaması ve bu ihmalin ölümle sonuçlanması, suçun manevi unsurunun oluştuğunu gösterir. Dolayısıyla mesleki yükümlülüklerini savsaklayan ya da alınması gereken tedbirleri almayan hekimler, ölümle neticelenen hatalar bakımından cezai yaptırımla karşı karşıya kalabilir.
Taksirle Yaralamaya Sebebiyet Verme Hali
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 89. maddesi taksirle yaralama suçunu ve bu suçun nitelikli görünümlerini düzenlemektedir. Taksirle yaralama, hekimin ihmali veya dikkatsizliği yüzünden hastanın bedensel ya da zihinsel bakımdan zarar görmesi halinde gündeme gelir. Madde, hekimin mesleki yükümlülüğünü savsaklaması ve tedavi boyunca gereken özeni göstermemesi sonucunda doğan yaralanmaları kapsamı içine alır.
TCK Madde 89: Taksirle Yaralama
Anılan maddeye göre taksirle başkasının bedenine zarar veren ya da sağlığını bozan fiiller cezai yaptırıma bağlanmıştır. Düzenlemenin içeriği şu şekildedir:
Türk Ceza Kanunu m. 89/1
"Taksirle başkasının vücuduna acı veren veya sağlığının ya da algılama yeteneğinin bozulmasına neden olan kişi, üç aydan bir yıla kadar hapis veya adlî para cezası ile cezalandırılır."
Fiilin nitelikli halleri, cezanın artırılmasını gerektiren özel durumları içerir:
TCK Madde 89/2: Yaralama; mağdurun duyularından ya da organlarından birinin işlevini sürekli olarak zayıflatmışsa, bir kemiğin kırılmasına yol açmışsa, konuşmayı güçleştirmişse, yüzde kalıcı bir iz bırakmışsa, yaşamı tehlikeye düşüren bir tabloya sebep olmuşsa veya hamile bir kadının çocuğunun erken doğmasına neden olmuşsa, birinci fıkradaki ceza yarı oranında artırılır.
TCK Madde 89/3: Yaralama; mağdurun şifa bulmayan bir hastalığa yakalanmasına ya da bitkisel hayata girmesine, duyularından veya organlarından birinin işlevini büsbütün yitirmesine, konuşma yahut çocuk sahibi olma yeteneğini kaybetmesine, yüzünün kalıcı biçimde değişmesine ya da hamile bir kadının çocuğunu düşürmesine sebep olmuşsa, ceza bir kat artırılır.
Suçun temel şekli için öngörülen yaptırım üç aydan bir yıla kadar hapis ya da adli para cezasıdır. Nitelikli hallerde ise ceza, yaralanmanın ağırlığına göre artırılmaktadır.
Şikâyet Koşulu ve Sorumluluğun Kapsamı
Taksirle yaralama suçunda maddi unsur, yaralanmanın gerçekleşmiş olmasıdır. Yaralanma, hekimin tıp mesleğinin gerektirdiği dikkat ve özen ödevini yerine getirmemesinden doğmuşsa manevi unsur da tamamlanır. TCK'nın 89. maddesi bu suçu, bilinçli taksir hali dışında şikâyete bağlı suç olarak düzenlemiştir. Buna göre yaralanan kişi ya da yakını şikâyet yoluna gitmezse soruşturma yürütülmez. Fiil bilinçli taksirle işlenmişse şikâyet koşulu aranmaz.
Ek Nitelikteki Cezai Yaptırımlar
Taksirle yaralamanın bilinçli taksirle gerçekleştirildiği hallerde cezayı artıran sebepler devreye girebilir. Bunun yanında Türk Ceza Kanunu'nun 53. maddesinin 6. fıkrası gereğince hekimin mesleğini icra etme yetkisi üç ay ile üç yıl arasında değişen bir süre boyunca kısıtlanabilir. Hükmün kesinleşmesiyle birlikte hekimin mesleki faaliyet yürütmesinin önüne geçilmesi mümkün hale gelir.
Malpraktis Nedeniyle Ceza Yargılamasının İşleyişi
Şikâyet Aşaması
Tıbbi müdahale hatası sonucu yaralanmaya yol açma fiili, bilinçli taksirle işlenmemişse şikâyete tabi bir suçtur. Yani soruşturma ve kovuşturmanın yürütülebilmesi, mağdurun ya da yakınlarının şikâyeti koşuluna bağlıdır. Buna karşılık yaralanma hekimin bilinçli taksirle hareket etmesinden doğmuşsa, savcılık şikâyet aranmaksızın kendiliğinden soruşturma başlatabilir.
Söz gelimi hekim, uygulayacağı girişimin barındırdığı riskleri ve doğurabileceği zararları öngördüğü halde bu riskleri azaltacak tedbirleri almadan müdahaleye devam ederse bilinçli taksirle davranmış sayılır. Burada netice istenmemekle birlikte, öngörülen bir tehlike dikkatsizce göze alınmaktadır.
Bu hal ceza hukuku bakımından daha ağır bir tabloya işaret eder; bilinçli taksirle işlenen suçlarda savcılık şikâyet olmaksızın doğrudan resen soruşturma yürütebilir.
Soruşturma Aşaması
Soruşturmanın nasıl yürütüleceği, hekimin kamu kurumunda mı yoksa özel sağlık kuruluşunda mı çalıştığına göre değişir.
Özel sektörde görev yapan hekimler bakımından:
Özel sağlık kuruluşlarında ya da kendi muayenehanesinde çalışan hekimler hakkında savcılık, şikâyet üzerine veya koşulları varsa resen doğrudan soruşturma yürütebilir. Bu halde herhangi bir izin koşulu aranmaz. Sürecin başlatılması tamamen savcılığın yetkisindedir ve öncesinde idari bir onay alınmasına gerek bulunmaz.
Özel sağlık kuruluşlarında çalışan hekimler hakkında şikâyet yoluna başvurulabileceği gibi ayrıca tazminat davası da açılabilir. Bu konuda ayrıntılı bilgi için Doktor Hatası (Malpraktis) Nedeniyle Tazminat Davası ile Özel Hastanelerde Yapılan Tıbbi Müdahale Hatalarında Tazminat Sorumluluğu başlıklı çalışmalarımıza bakılabilir.
Kamu hastanelerinde görev yapan hekimler bakımından:
Kamu görevlisi sıfatı taşıyan hekimler hakkında ceza soruşturması yürütülebilmesi idari izin koşuluna bağlanmıştır. Bu usul, 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun ile düzenlenmiştir. Kamu hastanesinde çalışan bir hekim hakkında soruşturma açılabilmesi için önce mülki amirin soruşturma izni vermesi gerekir. Mülki amir, ön inceleme raporlarını ve dosyadaki diğer belgeleri değerlendirir; suç şüphesini oluşturan unsurları tespit ederse izni verir.
Görüldüğü üzere özel sektörde çalışan hekimlerde savcılık resen ya da şikâyet üzerine doğrudan harekete geçebilirken, kamu hekimlerinde önce bir idari aşama işletilmekte ve izin alınması zorunlu tutulmaktadır.
Devlet hastanelerinde gerçekleşen hekim hatalarından doğan tazminat talepleri için Devlet Hastanelerinde Yapılan Tıbbi Müdahale Hatalarında Tazminat Sorumluluğu başlıklı çalışmamız incelenebilir.
İznin Verilmemesi Halinde Ne Olur?
Mülki amir soruşturma iznini vermezse kamu hekimi hakkında ceza soruşturması yürütülemez. Ancak mağdur ya da yakınları, izin verilmemesine ilişkin bu karara karşı itiraz yoluna başvurabilir. İtiraz, Danıştay veya ilgili idari yargı mercileri tarafından incelenir ve soruşturmanın sürdürülüp sürdürülmeyeceğine bu inceleme sonunda karar verilir.
Kovuşturma (Yargılama) Aşaması
Soruşturma sonunda yeterli delile ulaşılmışsa savcılık iddianame düzenleyerek dava açar ve dosya kovuşturma aşamasına, yani yargılama sürecine geçer. Bu evrede iddiaların yerinde olup olmadığı, hekimin kusurunun ağırlığı ve olayın hukuki yönleri mahkemece incelenir. Davanın hangi mahkemede görüleceği suçun niteliğine göre farklılaşır:
- Taksirle ölüme sebebiyet verme: Daha ağır bir suç tipi olduğundan bu davalar Ağır Ceza Mahkemesinde görülür.
- Taksirle yaralama: Görece hafif suçlar arasında yer aldığından bu davalara Asliye Ceza Mahkemesinde bakılır.
Mahkeme; toplanan delilleri, tanık beyanlarını ve bilirkişi raporlarını birlikte değerlendirerek olayın bütün yönlerini inceler, hekimin eyleminin suç teşkil edip etmediğini ve suç varsa uygulanacak ceza miktarını belirler.
Independent Legal Değerlendirmesi
Malpraktis dosyalarında ceza yargılaması ile tazminat yargılaması çoğu zaman eş zamanlı yürür ve iki süreç birbirini besler. Ceza dosyasında alınan bilirkişi raporları, kusurun varlığı ve derecesi bakımından hukuk mahkemesindeki tartışmayı da doğrudan etkilediğinden, sürecin en başında hangi yolun hangi sırayla işletileceğinin planlanması sonucu belirleyici hale gelir. Özellikle taksirle yaralama iddialarında şikâyet süresinin kaçırılması, esasa girilmeden dosyanın kapanmasına yol açabilmektedir.
Somut bir uyuşmazlıkta yol haritası kurulurken şu başlıklar öncelikle netleştirilmelidir:
- Ortaya çıkan neticenin komplikasyon mu yoksa kusurlu uygulama mı olduğunun tıbbi kayıtlar üzerinden ayrıştırılması
- Hekimin kamu görevlisi mi yoksa özel sektör çalışanı mı olduğunun saptanması ve buna göre izin usulünün işletilip işletilmeyeceğinin belirlenmesi
- Fiilin basit taksirle mi bilinçli taksirle mi işlendiğinin değerlendirilmesi, zira şikâyet koşulu bu ayrıma bağlıdır
- Aydınlatılmış onam belgesi, epikriz ve tüm hasta dosyasının gecikmeden temin edilerek muhafaza altına alınması
- Ceza dosyasındaki gelişmelerin tazminat talebine etkisinin sürekli olarak gözetilmesi
- Soruşturma izni verilmediği hallerde itiraz süresinin takip edilmesi
Independent Legal, sağlık hukukundan doğan uyuşmazlıklarda hem hekim ve sağlık kuruluşları hem de zarar gören hastalar bakımından soruşturma aşamasından kanun yollarına kadar sürecin bütününde danışmanlık ve dava takibi hizmeti vermektedir.