Bir işletmenin mal ve hizmetlerini diğer işletmelerinkinden ayırt etme işlevi görmesi kaydıyla; kişi adları başta olmak üzere sözcükler, şekiller, harfler, sayılar, malın biçimi ya da ambalajı gibi çizimle görüntülenebilen tüm işaretler marka niteliği taşır. Ayırt ediciliği sağlayacak biçimde ifade edilebilen, baskı yoluyla yayımlanabilen ve çoğaltılabilen diğer işaretler de aynı kapsamda değerlendirilir. Konuya ilişkin yürürlükteki düzenleme 6769 sayılı Sınai Haklar Kanunu (SHK) ile getirilmiştir. Koruma elde etmek isteyen kişilerin Türk Patent ve Marka Kurumu'na başvurması gerekir; mutlak ret sebebi taşıyan işaretlerin sicile alınamayacağı ise tartışmasızdır.
Küresel ölçekte bir şirketi rakiplerinden ayıran ve ona değer kazandıran unsurlar, artık istihdam ettiği personel sayısı veya sahip olduğu maddi varlıklar değildir. Marka değeri, patent portföyü ve endüstriyel tasarım hakları bu sıralamanın üst basamaklarına yerleşmiştir. Buna paralel olarak markanın tescil edilmesi ve korunması, her geçen gün daha fazla önem taşıyan bir başlık haline gelmektedir. Marka aynı zamanda sahibinin ticari çevresinde farklılaşmasına ve itibar kazanmasına da katkı sunar.
Marka Kavramı
Marka, bir işletmenin ürettiği ya da sattığı malların yahut sunduğu hizmetlerin diğer bütün işletmelerinkinden ayrılmasını mümkün kılan her türlü işarettir. 6769 sayılı Sınai Haklar Kanunu'ndaki teknik tanımı, ayırt edici nitelikteki her tür işaret biçiminde sadeleştirmek mümkündür. Ticaret unvanı tacirleri, işletme adı işletmeleri birbirinden nasıl ayırıyorsa; marka da mal ve hizmetleri birbirinden ayırma işlevi görür.
Burada üzerinde durulması gereken ifade "mal ve hizmet"tir. Kanunun özellikle vurguladığı üzere marka, bir ürünün üzerine iliştirilmiş basit bir simgeden ibaret sayılmamalıdır. Sunulan hizmetin de diğer hizmetlerden ayırt edilmesini sağlayan geniş bir kavramla karşı karşıyayız. Marka sahibi olabilmek için mal üretmek zorunlu değildir. Örneğin havayolu şirketleri bir ürün imal etmez, hizmet sunar; bu şekilde hizmet üretimine dayanan markalara hizmet markaları adı verilir.
Markalar İçin Mutlak Ret Nedenleri
Marka tescilinde mutlak ret nedenleri Sınai Mülkiyet Kanunu'nun 5. maddesinde düzenlenmiştir. Bu sebeplerin işlevi, adından da anlaşılacağı gibi kamu düzenine, genel ahlaka veya dini değerlere aykırılık taşıyan ve tüketiciyi yanıltma potansiyeli bulunan işaretlerin sicile girmesini önlemektir. Taşıdıkları kamusal nitelik gereği bu sebepler Türkiye Patent ve Marka Kurumu (TPMK) tarafından titizlikle araştırılır ve re'sen dikkate alınır.
Mutlak ret sebeplerinin kapsamına ilişkin ayrıntılı incelememize Hangi Marka veya İşaretler Marka Olarak Tescil Edilemez? başlıklı çalışmamızdan ulaşılabilir.
Garanti Markası
Garanti markası, marka sahibinin denetimi altında faaliyet gösteren çok sayıda işletmenin ortak özelliklerini, üretim yöntemlerini, coğrafi kökenini ve kalite düzeyini güvence altına almaya yarayan işarettir.
Somutlaştıracak olursak: garanti markasının sahibi olan kişi ya da kurum, markayı kullanmasına izin verdiği işletmelerin mal ve hizmetlerini çeşitli yönlerden güvence altına almış sayılır. Böyle bir markanın taşınması, ilgili mal ve hizmetlerin belirli kalite ölçütlerini karşıladığını ortaya koyar. Bu durum yalnızca sektördeki rekabet açısından değil, alıcıların tercihini yönlendirmesi bakımından da belirleyici olur. Ülkemizdeki en bilinen örnek, Türk Standartları Enstitüsü'nün koyduğu ölçütlere uygunluğu gösteren TSE markasıdır. Kimi ürünlerin üzerinde rastlanan CE işareti de, ürünün Avrupa standartlarını karşıladığını belgeleyen bir başka garanti markası örneğidir. Klasik marka tanımından farklı olarak garanti markası ayırt ediciliği değil, ortak özelliği veya kaliteyi yansıtır.
Garanti markasının, marka sahibinin ya da ona iktisaden bağlı bulunan bir işletmenin mal veya hizmetlerinde kullanılması yasaklanmıştır.
Ortak Marka
Üretim, ticaret veya hizmet işletmelerinden meydana gelen bir grubun birlikte kullandığı işaret ortak marka olarak adlandırılır. Bu marka, gruba dahil işletmelerin mal ve hizmetlerinin diğer işletmelerinkinden ayrılmasını sağlar.
Ortak marka, tek başına markalaşması güç ve getirisi sınırlı kalacak küçük ölçekli işletmelerin bir araya gelerek ürünlerini geniş kitlelere tanıtma amacıyla kurdukları birlikteliğin ürünüdür. 4572 sayılı Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Hakkında Kanun çerçevesinde kurulan kooperatif birlikleri bu yapının en belirgin görünümüdür. Pamuk, incir, üzüm ve zeytin üreticilerinin oluşturduğu kooperatifler ortak bir marka altında birleşebilir.
Gerek garanti markasının gerekse ortak markanın tesciline yönelik başvurularda, markanın kullanımına ilişkin usul ve esasları ortaya koyan teknik şartnamenin başvuru evrakıyla birlikte sunulması zorunludur.
Marka Üzerindeki Haklar
Marka hakkının doğumunda, diğer fikri ve sınai haklardan farklı olarak özgünlük koşulu aranmaz. Herkesin bildiği bir kelimenin, şeklin, harfin, ezginin ve hatta kokunun marka olarak belirlenmesinde kural olarak bir engel bulunmasa da, tescile konu edilen işaretin mutlaka ayırt edici olması gerekir. Seçilen işaretin koruma altına girmesi ise tescile bağlıdır. Marka hakkı soyut nitelikte olmakla birlikte ekonomik değer taşıyan, herkese karşı ileri sürülebilen ve malvarlığına dahil bir haktır; korunması sicile kayıt yoluyla sağlanır. Tescilli bir marka satış yoluyla devredilebileceği gibi mirasla intikal edebilir, lisans yani kullanım izni konusu yapılabilir ve işletmeden bağımsız olarak rehnedilebilir.
Patent, faydalı model, endüstriyel model ve tasarım gibi haklar yalnızca belirli bir süre korunabilirken; marka, TPMK nezdinde yapılacak tescille süresiz biçimde korunabilir. Ancak bu korumanın sürdürülebilmesi için marka sahibinin tescile ve sürelere özen göstermesi, tescili 10 yılda bir yenilemesi gerekir. Yenileme talebi, koruma süresinin dolduğu tarihten önceki altı aylık dönem içinde marka sahibince yapılmalı ve yenileme ücretinin ödendiğine dair bilgi Kuruma iletilmelidir. Ortak markanın yenilenmesinde ise gruba dahil işletmelerden yalnızca birinin talebi yeterlidir.
Tescilden doğan yetkiler münhasıran marka sahibine aittir. Marka sahibi, izni olmaksızın gerçekleştirilmesi halinde belirli fiillerin önlenmesini isteyebilir. Bununla birlikte, üçüncü kişilerin dürüstlük kuralına ve ticari hayatın olağan işleyişine uygun biçimde yaptığı hukuka uygun kullanımlar engellenemez.
Marka hakkına tecavüzün hangi davranışlarla gerçekleştiği, doğurduğu sonuçlar ve uygulanabilecek yaptırımlar Marka Hakkına Tecavüz başlıklı yazımızda ayrıntılı olarak incelenmiştir.
Marka Tescil Süreci
Tescil almak isteyen gerçek kişiler ya da şirketler, süreci TPMK'ye yapacakları başvuruyla başlatmak zorundadır. Gerekli belgelerin eksiksiz biçimde hazırlanmasının ardından evrak Kuruma teslim edilir. Sınai Mülkiyet Kanunu'nun "Başvuru şartları, sınıflandırma ve bölünme" kenar başlıklı 11. maddesi, başvuru sırasında sunulması gereken belgeleri tek tek göstermektedir. Başvuruyu teslim alan TPMK, talebe konu mal ya da hizmetin, Kurumun resmi internet sitesinde yayımlanan güncel Nice Sınıflandırma Listesine göre hangi sınıfta yer aldığını belirler.
İnceleme sırasında başvurunun yetkili kişilerce yapılıp yapılmadığı da denetlenir; mevzuata uygun kişilerce yapılan başvurular SMK m. 11 uyarınca şekli uygunluk incelemesinden geçirilir. Anılan hüküm gereğince eksiği bulunmayan başvuru, alındığı tarih, saat ve dakika itibarıyla kesinleşir. Şekli bir eksiklik saptanması halinde başvurana 2 aylık ek süre tanınarak eksikleri gidermesi beklenir. Bu süre içinde belgeler tamamlanmazsa TPMK başvuruyu iptal edebilir. Sonraki aşamada evrakın tümü incelemeye alınarak başvurunun usule uygunluğu değerlendirilir.
Kesinleşen başvuru bakımından Kurum, SMK m. 5'te sayılan mutlak ret sebeplerinin ya da varsa nispi ret sebeplerinin bulunup bulunmadığını araştırır. Başvuru kapsamındaki mal veya hizmetlerin bir bölümü ya da tamamı yönünden hukuka aykırılık tespit edilirse, başvuru bu mal ve hizmetler bakımından reddedilir ve tescil gerçekleşmez.
Usule uygun bulunan markalar TPMK Resmi Marka Bülteninde yayımlanır; tescil sürecinin bir sonraki halkasını bu yayım oluşturur. Son aşamada ise sicil kaydı oluşturularak Marka Tescil Belgesi ve marka sicili hak sahibine teslim edilir.
Tescilin koşulları, sağladığı hak ve imkânlar ile markanın sona ermesine ilişkin ayrıntılara Markanın Tescili ve Markanın Sağladığı Haklar başlıklı çalışmamızdan ulaşılabilir.
Marka Tescili Başvurusunda Bulunabilecek Kişiler
Aşağıda sayılanlar Türkiye'de marka başvurusunda bulunma hakkına sahiptir:
- Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları.
- Ülke sınırları içinde yerleşim yeri bulunan ya da sınai veya ticari faaliyet yürüten gerçek ve tüzel kişiler.
- Paris Sözleşmesi ile Dünya Ticaret Örgütü Kuruluş Anlaşması hükümleri çerçevesinde başvuru hakkı tanınan kişiler.
- Karşılıklılık ilkesi gereğince, Türkiye Cumhuriyeti uyruğundakilere sınai mülkiyet koruması tanıyan devletlerin uyruğunda bulunan kişiler.
Öte yandan Eser Sahibinin Hakları, Hakkın Korunması ve Devri başlıklı yazımızda incelendiği üzere, mevzuatımız uygun nitelikteki eserlerde de sahibine birtakım haklar ve koruma imkânları tanımaktadır. Hangi fikir ve sanat ürünlerinin "eser" sayılacağı ve eser sahibine hangi hakların verildiği 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) ile düzenlenmiştir. Mali ve manevi hakları ihlal edilen eser sahibinin başvurabileceği hukuki yollar hakkındaki değerlendirmemiz ise FSEK Kapsamında Eser Sahibi Tarafından Açılabilecek Davalar başlıklı makalede yer almaktadır.
Independent Legal Değerlendirmesi
Marka yatırımının hukuki değeri çoğu zaman tescil belgesinin alınmasıyla değil, seçim aşamasında verilen kararlarla belirlenir. Sektörü doğrudan çağrıştıran tanımlayıcı isimler pazarlama açısından kolaylık sağlasa da, ayırt edicilik eşiğini karşılamadıkları için ya reddedilir ya da tescil edilseler bile zayıf koruma sunar.
Garanti ve ortak marka türlerinde ise asıl belirleyici unsur teknik şartnamedir; şartnamenin özensiz hazırlanması ilerleyen dönemde denetim boşluklarına ve iptal riskine zemin hazırlar. Bir marka dosyasında gözetilmesi gereken başlıklar şunlardır:
- İşaretin ayırt edicilik düzeyinin, hedeflenen sınıflar özelinde başvuru öncesinde değerlendirilmesi
- Mal ve hizmet listesinin Nice sınıflandırması esas alınarak gerçek faaliyet alanıyla uyumlu kurgulanması
- Şekli eksikliklere tanınan iki aylık ek sürenin takip edilerek başvurunun iptal edilmesinin önlenmesi
- Bülten yayımının izlenmesi ve üçüncü kişi itirazlarına karşı savunma hazırlığı yapılması
- On yıllık yenileme tarihlerinin ve altı aylık başvuru penceresinin kayıt altına alınması
- Garanti ve ortak markalarda teknik şartnamenin denetim mekanizmasıyla birlikte tasarlanması
Independent Legal, marka seçiminden başvurunun hazırlanmasına ve tescil sonrası koruma stratejisinin yürütülmesine kadar sınai mülkiyet süreçlerinin tamamında danışmanlık hizmeti vermektedir.