Bir işletmenin sunduğu mal ve hizmetleri diğerlerininkinden ayırmaya elverişli olmak kaydıyla; kişi adları, sözcükler, şekiller, harfler, sayılar, malın biçimi veya ambalajı gibi çizimle görüntülenebilen bütün işaretler marka olarak kabul edilir. Bunların yanında ses, renk, hareket ve üç boyutlu şekil markaları gibi geleneksel sayılmayan türler de mevzuatta yerini almıştır. Marka tescile elverişli bir haktır ve sicile kaydedilmesi sahibine önemli yetkiler ile koruma imkânları kazandırır.
Ne var ki tescil, hakkın süresiz ve koşulsuz biçimde korunacağı anlamına gelmez. Tescilden sonra ortaya çıkan bazı hukuka aykırı durumlar markanın iptalini gündeme getirebilir. İptal talebi bakımından kanunda herhangi bir hak düşürücü süre öngörülmemiş; talep hakkı ilgili kişilere, cumhuriyet savcılarına ve kamu kurum ve kuruluşlarına tanınmıştır. 10.01.2024 tarihine kadar bu talep mahkeme önünde dava yoluyla ileri sürülmüş, bu tarihten itibaren ise Türk Patent ve Marka Kurumu (TPMK) nezdinde yapılacak iptal başvurusuna bağlanmıştır. İptal sebeplerinin varlığı saptandığında marka sona erer ve karar kural olarak geleceğe etkili sonuç doğurur.
Tescilli marka, sahibine yalnızca hak bahşetmez; aynı zamanda bir dizi yükümlülük de yükler. Markanın fiilen kullanılması bu yükümlülüklerin başında gelir; kullanmama hali iptal riskini doğrudan doğurur. Benzer şekilde markanın tescilli olduğu mal veya hizmet kategorisinde yaygın bir adlandırmaya dönüşmesi ya da bazı özellikler bakımından tüketiciyi yanıltır hale gelmesi de aynı sonuca yol açabilir.
Marka Kavramı
Kavramın hukuki tanımı 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'nun 4. maddesinde yer alır. Anılan düzenlemeye göre marka, bir teşebbüsün ürün ve hizmetlerini başka bir teşebbüsün ürün ve hizmetlerinden ayırt etmeye yarayan her türlü işarettir. Kanuni tanımın teknik bir dille kurulmuş olması nedeniyle, marka kavramını daha yalın biçimde ayırt edici nitelikteki her tür işaret olarak ifade etmek de mümkündür.
Yaygın kanaat, markayı yalnızca ürünlerin üzerine yerleştirilen basit simgelerle özdeşleştirir. Oysa gerekli koşulların karşılanması şartıyla hizmetler de tanımın kapsamındadır; marka niteliğinin kazanılması için mutlaka bir malın üretilmiş olması gerekmez. Havayolu taşımacılığı gibi hizmet sunan teşebbüsler de faaliyetlerini markalaştırarak sicile kaydettirebilir. Sınai mülkiyet hukukunda önemli bir yer tutan marka kavramı ve tescil süreci hakkındaki ayrıntılı değerlendirmemiz Marka Seçimi ve Marka Tescili başlıklı yazımızda bulunmaktadır.
Markanın İptali Sebepleri
Markanın iptaliyle sonuçlanabilecek haller, Sınai Mülkiyet Kanunu'nun 26. maddesinde ayrı bir düzenlemeye kavuşturulmuştur. Kanunda öngörülen sebepler şunlardır:
- Tescilli markanın, tescil tarihini izleyen beş yıllık dönem içinde haklı bir gerekçe bulunmaksızın Türkiye'de ciddi biçimde kullanılmaması iptal sebebidir. Kullanımın marka sahibince ya da onun izin verdiği kişilerce gerçekleştirilmesi arasında fark yoktur. Markanın kullanımına kesintisiz olarak beş yıl süreyle ara verilmesi halinde de iptale hükmedilir.
- Markanın, tescil kapsamındaki mal veya hizmet kategorisinde yaygın bir adlandırma haline gelmesi de iptali gerektirebilir. Bu sonuç, marka sahibinin kendi eylemlerinden doğabileceği gibi, jenerikleşmeyi engelleyecek gerekli ve yeterli tedbirleri almamış olmasından da kaynaklanabilir.
- Marka sahibi tarafından ya da onun rızasıyla üçüncü kişilerce yapılan kullanımın, tescile konu mal veya hizmetlerin kimi özellikleri bakımından halkı yanılgıya düşürmesi halinde marka iptal edilebilir.
- Ortak markanın veya garanti markasının teknik şartnamesine sürekli biçimde aykırı düşen bir kullanım tespit edilirse, bu kullanıma konu markanın iptali mümkündür. Garanti markası, marka sahibinin denetimi altındaki çok sayıda işletmenin ortak özelliklerini, üretim yöntemlerini, coğrafi kökenini ve kalitesini güvence altına alan işareti; ortak marka ise üretim, ticaret veya hizmet işletmelerinden oluşan bir grubun birlikte kullandığı işareti ifade eder.
Öte yandan Marka Olarak Tescil Edilemeyecek Kelime ve İşaretler başlıklı çalışmamızda açıkladığımız üzere, bazı başvuruların mutlak ya da nispi ret nedenlerine dayanılarak henüz tescil aşamasında reddedilmesi gerekebilir.
İptal Talebi ve İptal Davası
Kanun koyucu iptale ilişkin hükümleri Sınai Mülkiyet Kanunu'nun 26. maddesinde toplamıştır. Maddenin ilk fıkrası "Aşağıdaki hallerde talep üzerine Kurum tarafından markanın iptaline karar verilebilir…" biçiminde kaleme alınmış olup, burada geçen "Kurum" ibaresinin uygulamadaki karşılığı Türk Patent ve Marka Kurumu'dur.
Aynı Kanunun 192. maddesi, 26. maddenin "yayımı tarihinden itibaren yedi yıl sonra" yürürlük kazanacağını hükme bağlamıştır. Sınai Mülkiyet Kanunu 10.01.2017 tarihinde yürürlüğe girdiğinden, bu geçiş kuralı uyarınca 10.01.2024 tarihine kadar iptal talepleri markanın iptali davası yoluyla ileri sürülmüştür. Anılan tarihten itibaren ise 26. madde uygulanmaya başlamış ve iptal talebi, TPMK'ye yapılacak markanın iptali talebi başvurusuna dönüşmüştür.
İptal Talebinde Yetkili Makam
Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşılacağı üzere iptal yetkisi, 10.01.2024 tarihine kadar mahkemelerce, bu tarihten sonra ise TPMK tarafından kullanılmaktadır.
Anılan tarihe kadar açılabilen iptal davalarında görev Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemelerine aitti; bu ihtisas mahkemelerinin kurulmadığı yargı çevrelerinde ise asliye hukuk mahkemesi görevliydi. Yetkili mahkeme bakımından ölçüt, iptali istenen markanın sahibinin yerleşim yeriydi. 10.01.2024 tarihinden sonra yapılan iptal talepleri ise idari bir süreç içinde TPMK tarafından değerlendirilmektedir.
İptal Talebinde Süre
Sınai Mülkiyet Kanunu, iptal talebinin ileri sürülebileceği bir süre belirlememiştir. Bununla birlikte talebin niteliği gereği, markanın koruma süresi devam ettiği sürece iptal isteminde bulunulabilir.
İptali Kimler Talep Edebilir?
İptal talebi, kararın verilmesinde menfaati bulunan ilgili kişilerce ileri sürülebilir. Bunun yanında, halkı yanıltıcı hale gelmiş markalar ile ortak ve garanti markalarının teknik şartnamesine aykırı kullanımına ilişkin iptal sebepleri kamu düzenini ilgilendirir. Bu hallerde markanın sicilden silinmesinde kamusal bir yarar bulunduğundan, cumhuriyet savcısının da iptal talebinde bulunması mümkündür.
İptal Kararının Sonuçları ve Etkisi
Kanunun 26. maddesinde sayılan sebeplerden birinin gerçekleşmesi halinde markanın iptaline hükmedilebilir. Verilen iptal kararı, tıpkı hükümsüzlük kararında olduğu gibi bozucu yenilik doğuran, inşai nitelikte bir karardır; kararın konusunu oluşturan marka hakkı son bulur. Buna karşılık Markanın Tescili ve Markanın Sağladığı Haklar başlıklı yazımızda örneklendirdiğimiz bazı durumlarda marka hakkı, herhangi bir iptal kararına gerek kalmaksızın kendiliğinden sona erer. İptal kurumuyla birçok yönden benzeşen hükümsüzlük konusunu ise Markanın Hükümsüzlüğü başlıklı çalışmamızda ayrıca ele aldık.
10.01.2024 tarihine kadar mahkemece, sonrasında ise TPMK tarafından verilen iptal kararı kural olarak geleceğe etkili biçimde hüküm doğurur. Kanun koyucu bu kuralın istisnalarını da öngörmüştür; belirli hallerde kararın geçmişe etkili sonuç doğurması mümkündür. Kamu düzeniyle ilgili bir iptal hali olan, markanın halkı yanıltan bir işarete dönüşmesi durumunda iptal kararı geçmişe etkili olarak sonuç doğurabilir.
Independent Legal Değerlendirmesi
Marka portföyü yöneten işletmelerin karşılaştığı en sık sorun, tescili tamamlandıktan sonra markanın idari bir kayıt olarak görülmesi ve kullanım disiplinin ihmal edilmesidir. Oysa beş yıllık kullanmama süresi, itiraz ve tecavüz süreçlerinde karşı tarafın en kolay başvurduğu savunma aracıdır; kullanımın belgelenememesi, esasen haklı bir marka sahibini de savunmasız bırakabilir.
Jenerikleşme riski ise özellikle pazarında öncü konumdaki markalarda görülür. Markanın ürün adı gibi kullanılmasına ses çıkarılmaması, zamanla ayırt ediciliğin yitirilmesine ve iptale zemin hazırlar. Bir marka portföyünün korunmasında öncelikli başlıklar şunlardır:
- Kullanımın fatura, katalog, tanıtım materyali ve reklam kayıtlarıyla düzenli biçimde arşivlenmesi
- Tescil kapsamındaki her sınıf yönünden fiili kullanımın ayrı ayrı denetlenmesi
- Markanın jenerik bir adlandırmaya dönüşmesini engelleyecek kullanım ve uyarı politikalarının belirlenmesi
- Lisans alanların ve bayilerin kullanımlarının sözleşme çerçevesinde izlenmesi
- Ortak ve garanti markalarında teknik şartnameye uygunluğun periyodik olarak kontrol edilmesi
- Tüketiciyi yanıltıcı sonuç doğurabilecek tanıtım uygulamalarından kaçınılması
Independent Legal, marka iptal başvurularının hazırlanması ve bu taleplere karşı savunma yürütülmesi dahil olmak üzere sınai mülkiyet süreçlerinin tamamında danışmanlık sunmaktadır.