İdarenin uyguladığı pasaport tahdidi, kişinin pasaportunu kullanma imkânının daraltılması, sınırlandırılması sonucunu doğurur. Yurt dışına çıkış yasağı ile pasaport tahdidi, başta seyahat hakkı olmak üzere bireyin temel hak ve özgürlükler alanını daraltan tasarruflardır. İdare bu işlemi 5682 sayılı Pasaport Kanunu'nun 22. maddesine dayandırmaktadır. Bir idari işlem niteliği taşıdığından, tahdidin ortadan kaldırılması için idare mahkemesinde iptal davası açılması mümkündür. İşlem, idari işlemin yetki, şekil, sebep, konu ya da amaç unsurlarından herhangi birine aykırı biçimde kurulmuşsa açılacak dava sonucunda iptal edilecektir.
Bu davalarda görev idare mahkemesine aittir; yetki ise işlemi tesis eden idarenin bulunduğu yer mahkemesindedir. Pasaport tahdidine özgü bir süre düzenlemesi bulunmadığından, genel dava açma süresi içinde yargı yoluna gidilebilir.
Aşağıda tahdit işleminin türlerini, anayasal haklarla kesişme noktalarını, idari işlem unsurları bakımından nasıl denetleneceğini ve iptal kararının ardından gündeme gelebilecek tazminat talebini sırasıyla ele alıyoruz.
Pasaport Tahdidinin Niteliği ve Türleri
Kişinin ülke dışına çıkışını önlemek ya da pasaport edinmesinin önüne geçmek amacıyla kurulan tahdit işlemi, hukuki niteliği itibarıyla idari bir işlemdir. Bu niteliğinin doğal sonucu olarak, hukuka aykırı olduğu öne sürülen bir tahdit, idare mahkemesinde açılacak iptal davasıyla yargı denetimine açılabilir. Yargılamanın sonunda işlemde gerçekten hukuka aykırılık saptanırsa tahdidin kaldırılmasına hükmedilir.
Burada önemli bir ayrımın altını çizmek gerekir. Yazı boyunca ele alınan tahdit, herhangi bir mahkeme kararı bulunmaksızın doğrudan idari makamlarca uygulanan tahdittir. Ceza mahkemelerinin adli kontrol kapsamında yurt dışına çıkışı engellemek üzere pasaporta tahdit koyması da mümkündür; ancak bu nitelikteki işlemler iptal davasına konu edilemez. Böyle bir durumda izlenmesi gereken yol, adli kontrol kararına itiraz prosedürüdür.
Tahdidin Anayasal Haklar Karşısındaki Konumu
Özünde bir idari işlem olduğu için pasaport tahdidinin, başta Anayasa olmak üzere mevzuatın tamamıyla uyumlu olması gerekir. Tahdit uygulandığında anayasal güvence altındaki bazı haklar zedelendiğinden, hakkı ihlale uğrayan kişilerin işlemin iptali istemiyle yargısal yollara başvurabilmesi mümkündür. Nitekim tahdit, kişiye yurt dışına çıkış yasağı getirdiğinden başta yerleşme ve seyahat özgürlüğü olmak üzere özgürlük alanına doğrudan bir müdahale oluşturur.
Seyahat Hürriyeti
Seyahat etme özgürlüğü herkese tanınmış bir haktır ve hem Anayasa'daki hem de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ndeki düzenlemelerle güvenceye kavuşturulmuştur. Bu koruma mutlak değildir; belirli koşulların varlığı halinde hakkın sınırlandırılması hukuken mümkündür. Anayasa'nın 23. maddesine göre seyahat hürriyeti yalnızca suç soruşturması ve kovuşturması sebebiyle ve suç işlenmesinin önlenmesi amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Vatandaşın ülke dışına çıkma özgürlüğü bakımından ise Anayasa daha da daraltıcıdır: bu özgürlük ancak suç soruşturması veya kovuşturması nedeniyle ve hâkim kararına bağlı olarak kısıtlanabilir.
Uygulamada ise kişi hakkında suç soruşturması ya da kovuşturması sebebiyle hâkim tarafından verilmiş bir çıkış yasağı kararı bulunmadığı halde idarenin pasaporta tahdit koyduğu hallere rastlanmaktadır. Anayasa'nın açık hükmüyle bağdaşmayan böyle bir işlem, aynı zamanda seyahat hürriyetine haksız bir müdahale niteliği taşır ve hukuka aykırı biçimde uygulanan tahdidin iptali gündeme gelebilir.
Adil Yargılanma Hakkı
Adil yargılanma hakkı da Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi tarafından güvenceye bağlanmış temel haklardandır. Bu hak, cezai alanda yöneltilen isnadın esası hakkında karar verecek merciin niteliğini belirler: yasayla kurulmuş, bağımsızlığı ve tarafsızlığı güvenceye alınmış bir mahkeme önünde yargılanmak herkesin hakkıdır. Yargılamanın adil biçimde yürütülmesi, aleniyet içinde sürdürülmesi ve makul bir süre içinde sonuçlandırılması da bu hakkın unsurları arasındadır.
Buna karşılık, herhangi bir adli soruşturma veya kovuşturma yürütülmeksizin, yasal, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde yargılanma ve kesin hüküm aşaması gerçekleşmeksizin idarece uygulanan tahdit, kişiye dolaylı olarak bir suç isnadında bulunmak anlamına gelir. Oysa adil yargılanma hakkının bileşenlerinden biri masumiyet karinesidir. Bu karine gereğince suçla itham edilen hiç kimse, suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar suçlu sayılamaz. Kesinleşmiş bir yargı kararı bulunmayan bir kişinin pasaportunun idarece tahdide bağlanması, hem bu karineyi hem de onun bağlı olduğu adil yargılanma hakkını açıkça zedelemektedir.
İdari İşlem Unsurları Bakımından Değerlendirme
Bir idari işlem olarak kurulan pasaport tahdidinin; yetki, şekil, sebep, konu ve amaç unsurlarının hepsi bakımından hukuka uygun olması gerekir. Bu unsurlardan birindeki sakatlık işlemin bütününe yayılır, onu hukuka aykırı hale getirir ve iptaline yol açabilir.
Yetki Unsuru
Yetki, idarenin işlem kurabilme ehliyetini ifade eder ve idareye tanınan yetki genel değil istisnai niteliktedir. Yukarıda ayrıntılı biçimde açıkladığımız üzere, yurt dışına çıkış yasağı koyarak kişinin seyahat hürriyetini kısıtlamak Anayasa'nın 23. maddesi uyarınca yargı organlarına bırakılmış bir yetkidir. Dolayısıyla idarenin mahkeme kararı olmaksızın uyguladığı tahdit, fonksiyon gaspı sonucunu doğurur.
Sebep Unsuru
İdarenin bir işlem kurarken kendisini buna yönelten hukuki ve fiili etkenlere sahip olması ve bunları ortaya koyması gerekir. İşleme dayanak gösterilen sebebin hukuka aykırı olması, işlemi sebep unsuru yönünden sakat hale getirir. Mahkeme kararı bulunmaksızın, Pasaport Kanunu'ndaki Anayasa'ya aykırı düzenlemeye dayandırılarak kurulan tahdit işlemi de bu yönüyle hukuka aykırıdır.
Konu Unsuru
Ayrıntılı biçimde belirttiğimiz gibi, yurt dışına çıkış yasağı koyma yetkisi Anayasa'nın 23. maddesiyle yargı organlarına tanınmıştır. İdarenin, yargı kararı olmadan bu alanda işlem kurma yetkisi bulunmadığından, aksi yönde tesis edilmiş bir tasarrufun konu unsuru yönünden sakat olduğu savunulabilecektir.
Amaç Unsuru
Kamu yararının ve kamu düzeninin gerçekleştirilmesi, idare hukukunda amaç unsurunun karşılığıdır. Bir idari işlemin amaç unsuru yönünden hukuka uygun sayılabilmesi için kamu yararı gütmesi, kamu düzeni bakımından gerekli olması ve bunu sağlamaya elverişli bulunması aranır. Yukarıda değinilen gerekçeler bir arada düşünüldüğünde; idarenin, Anayasa'nın yargı organına bıraktığı bir alanda fonksiyon gaspı yaparak ve hem Anayasa hem de AİHS güvencesindeki temel insan haklarını ihlal ederek kurduğu işlemin kamu yararıyla örtüşmediği ve kamu düzeniyle bağdaşmadığı savunulabilecektir.
Tahdit İşlemine Karşı İptal Davası
Özetlemek gerekirse, idari işlem biçiminde tesis edilen pasaport tahditlerinin idari işlemlerde aranan unsurları eksiksiz taşıması ve başta Anayasa olmak üzere hukuka uygun biçimde kurulması zorunludur. Mahkeme kararına dayanmaksızın idarece pasaporta tahdit konulması, yukarıda sıralanan gerekçelerle ve somut olayın kendine özgü başka nedenleriyle hukuka aykırı olabilir.
Hukuka aykırılığı öne sürülen tahdit, idare mahkemesinde açılacak iptal davasıyla ortadan kaldırılabilir. Davayı açma hak ve yetkisi, pasaportuna tahdit uygulanarak temel hak ve özgürlükleri hukuka aykırı biçimde kısıtlanan kişiye aittir. İdari işlemlere itiraz ve iptal davası konusundaki genel çerçeve, bu başlığa özgülenmiş ayrı bir çalışmada ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
İptal Davasında Süre
Dava açılmadan önce idareye başvurularak pasaporta tahdit uygulanıp uygulanmadığının sorulması, uygulanmışsa işlemin unsurları bakımından gerekçelerinin açıklanmasının istenmesi mümkündür. İdareden 30 gün içinde yanıt alınamazsa cevap süresinin dolduğu tarih; süresi içinde bir yanıt gelmişse cevabın tebliğ edildiği tarih esas alınarak 60 günlük dava açma süresi işlemeye başlar.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Tahdidin iptali istemiyle açılacak davada, işlemi uygulayan idarenin bulunduğu yerdeki idare mahkemeleri hem görevli hem yetkilidir.
İptalin Ardından Tam Yargı Davası
Yargılama sonunda tahdit işlemi iptal edilirse, kişi bu işlem nedeniyle uğradığı zararın giderilmesini tam yargı davası yoluyla isteyebilir. Zira hukuka aykırılığı yargı kararıyla ortaya konulan bir işlem nedeniyle özgürlük alanı daraltılan kişilerin maddi ve manevi kayıplar yaşaması muhtemeldir. Bunun en sık görülen örneği, mesleki faaliyeti gereği yurt dışına seyahat etmek durumunda olan kişilerin hukuka aykırı tahdit nedeniyle işlerinin aksamasıdır.
İptal kararının ardından açılacak tam yargı davalarının ayrıntıları, idari işlemin iptali sonrasında açılacak tazminat davası konusunu inceleyen ayrı bir çalışmada değerlendirilmektedir.
Sıkça Sorulan Sorular
İdare mahkemesinde avukatla temsil zorunlu mudur?
Türk hukuku, tarafların yargı önünde kendilerini bizzat savunmasına ve temsil etmesine olanak tanır; belirli istisnalar dışında avukatla temsil zorunluluğu yoktur. İdare mahkemeleri bakımından da idare hukuku alanında çalışan bir avukat tutma mecburiyeti bulunmamaktadır. Ancak idare hukuku mevzuatının karmaşık yapısı ile İdari Yargılama Usulü Kanunundaki sürelerin kesin ve kısa olması, sürecin hukukçu olmayan kişilerce yürütülmesi halinde usul ve esas yönünden telafisi güç hatalara neden olabilir. Ayrıntılı kurallar içeren idari yargı sürecinde hak kaybı yaşanmaması için, herhangi bir adım atılmadan önce idare hukuku alanında hizmet veren avukatlardan destek alınması yerinde olur.
Adli kontrol kapsamındaki tahdit için iptal davası açılabilir mi?
Tahdit, ceza mahkemesince adli kontrol koruma tedbiri olarak verilmiş bir karara dayanıyorsa idari yargıda bu işlemin iptali istenemez. Bu halde adli kontrol kararına itiraz prosedürünün işletilmesi gerekir.
İdarenin mahkeme kararı olmadan koyduğu tahdide karşı ne yapılabilir?
Tahdit, seyahat ve yerleşme özgürlüğünü daraltan bir işlem olduğundan, Anayasa'nın 23. maddesi uyarınca ancak bir mahkeme kararına dayandırılarak uygulanabilir. İdarece hukuka aykırı biçimde kurulan tahdidin ortadan kaldırılması için idari yargıda işlemin iptali davası açılmalıdır.
Tahdit iptal edilirse zarar tazmin edilebilir mi?
İptal davası sonucunda tahdit işlemi ortadan kaldırılırsa, kişi bu işlem nedeniyle uğradığı zararın tazminini tam yargı davasıyla talep edebilir.
Mahkeme kararı olmaksızın çıkışı yasaklanan kişinin başvurabileceği yollar nelerdir?
Hakkında herhangi bir mahkeme kararı bulunmadan pasaportuna tahdit konularak yurt dışına çıkışı engellenen kişiler, bu işlemin kaldırılması için idareye başvurabilir ve idare mahkemeleri nezdinde idari işlemin iptali davası açabilir.
Independent Legal Değerlendirmesi
Pasaport tahdidi uyuşmazlıklarında ilk yapılması gereken, tahdidin kaynağını doğru saptamaktır. İdari makamların doğrudan uyguladığı tahdit ile ceza mahkemesinin adli kontrol kararına bağlı tahdit birbirinden tamamen farklı yollara tabidir; kaynağın yanlış belirlenmesi, açılan davanın esasa girilmeden reddedilmesine yol açabilir. Bu nedenle dosyanın başında kayıt sorgusu yapılması ve tahdidin dayanağının belgeyle ortaya konulması gerekir.
İkinci belirleyici husus, işlemin yalnızca sonucu üzerinden değil, unsurları üzerinden tartışılmasıdır. Yargı organına ait bir yetkinin idarece kullanılması hem yetki hem konu unsurunu, Anayasa'ya aykırı bir dayanağa yaslanılması ise sebep unsurunu tartışmaya açar. İptal kararı elde edildiğinde tablo tamamlanmış olmaz; iş veya ticari faaliyeti sekteye uğrayan kişiler bakımından tam yargı davası ayrıca değerlendirilmelidir.
Somut bir dosyada şu başlıklar öncelikle ele alınmalıdır:
- Tahdidin idari mi yoksa adli kontrol kaynaklı mı olduğunun kesin biçimde belirlenmesi
- İşlemin ne zaman öğrenildiğinin kayıt altına alınması ve 60 günlük sürenin buna göre planlanması
- İdareye yapılacak ön başvurunun, 30 günlük cevap süresi de hesaba katılarak zamanlanması
- Dava dilekçesinde yetki, sebep, konu ve amaç unsurlarının ayrı ayrı tartışılması
- Seyahat engelinin doğurduğu maddi kayıpların, ileride açılacak tam yargı davası düşünülerek baştan belgelenmesi
Independent Legal, pasaport tahdidi ve yurt dışına çıkış yasağı işlemlerinin idari yargıda denetlenmesi ile iptal sonrası tazminat taleplerinin yürütülmesi konularında danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.