Profesyonel futbolcu sözleşmelerinin sonlanmasına ve bunun doğurduğu sonuçlara ilişkin kurallar, Profesyonel Futbolcuların Statüsü ve Transferleri Talimatı'nın "Sözleşmenin Sona Ermesi ve Sonuçları" başlığını taşıyan VI. numaralı bölümünde toplanmıştır. Bu bölüm; sözleşmenin kendiliğinden ortadan kalkmasını, futbolcunun ve kulübün haklı fesih sebeplerini, fesihte izlenecek usul ile süreleri ve haklı feshin sonuçlarını bir arada düzenlemektedir.
Genel bir tasnif yapılacak olursa, profesyonel futbolcu sözleşmeleri üç ayrı yoldan sonlanır: sözleşmede öngörülen sürenin dolması ya da metne konulan özel bir şartın gerçekleşmesi; tarafların uzlaşarak ilişkiye son vermesi; taraflardan birinin tek taraflı iradesiyle sözleşmeyi ortadan kaldırması.
Sözleşmenin Niteliği ve Sonlanma Biçimleri
Futbolcu ile kulüp arasında kurulan ilişki, iki tarafa da borç yükleyen bir sözleşmedir. Bu ilişkide futbolcunun asli edimi müsabakalarda kulüp adına futbol oynamak, kulübün asli edimi ise bu hizmetin karşılığını ödemektir. Ancak taraflar yalnızca asli edimlerle bağlı değildir; Türkiye Futbol Federasyonu (TFF) Talimatlarının zorunlu olarak yüklediği ve tarafların sözleşmede serbest iradeleriyle kararlaştırdığı yan edim yükümlülükleri de mevcuttur. Sözleşmeden kaynaklanan borçlar sürekli niteliktedir ve taraflar bunları sözleşme yürürlükte kaldığı sürece yerine getirmekle yükümlüdür.
Sürekli borç doğuran sözleşmeler, ölüm veya sürenin dolması gibi belirli olguların gerçekleşmesiyle kendiliğinden sonlanabilir. Bunun yanında tarafların anlaşarak ilişkiyi bitirmesi ya da taraflardan birinin hukuki işlemle sözleşmeyi sona erdirmesi de mümkündür. Aradaki fark şudur: kendiliğinden sona erme sebeplerinde tarafların herhangi bir hukuki işlem yapmasına gerek kalmadan ilişki sona ererken, diğer yollarda en az bir tarafın bu yönde irade beyanında bulunması aranır.
Sözleşmenin Kendiliğinden Sona Ermesi
Profesyonel futbolcu sözleşmeleri bakımından kendiliğinden sona erme, şu olguların gerçekleşmesiyle ve bozucu şartın meydana gelmesiyle ortaya çıkar:
- Sözleşmede kararlaştırılan sürenin dolması
- İfanın imkânsız hale gelmesi
- Kulübün tüzel kişiliğini yitirmesi ya da iflası
- Ölüm
Sürenin Dolması
Uygulamada en sık rastlanan kendiliğinden sona erme hali, sözleşme süresinin tamamlanmasıdır. Profesyonel Futbolcuların Statüsü ve Transferleri Talimatı'nın 19. maddesi, sözleşme süresine bir üst sınır getirmiştir: 18 yaşını doldurmamış futbolcularla en fazla üç yıllık, diğer futbolcularla ise en fazla beş yıllık sözleşme yapılabilir. Ayrıca sözleşmelerin bitiş tarihinin 31 Mayıs olarak belirlenmesi zorunludur; bu tarihten sonra resmi müsabakalar sürüyorsa sözleşme süresi müsabakaların bitimine kadar uzamış sayılır.
Buradan çıkan sonuç şudur: kural olarak süre dolduğunda sözleşme başkaca bir işleme gerek kalmadan sonlanır. Resmi müsabakaların devam ettiği hallerde ise süre müsabakaların sonuna kadar uzamış kabul edilir ve sözleşme, müsabakaların bittiği tarihte kendiliğinden ortadan kalkar.
Bozucu Şartın Gerçekleşmesi
İleride gerçekleşip gerçekleşmeyeceği belirsiz bir olayın meydana gelmesiyle bir hukuki işlemin hüküm ve sonuçlarının ortadan kalkması halinde bozucu şarttan söz edilir. Futbol uygulamasında bu tekniğe sıkça başvurulmakta; kulübün alt kümeye düşmesi ya da üst lige yükselmesi durumunda sözleşmenin sona ereceği yönünde bozucu şart taşıyan profesyonel futbolcu sözleşmeleri yaygın biçimde düzenlenmektedir.
İfa İmkânsızlığı, Ölüm ve Kulübün Sona Ermesi
Kararlaştırılan borçların ifasının imkânsızlaşması bakımından uygulamada en çok karşılaşılan durum futbolcunun sakatlanmasıdır. Burada sakatlığın süresi belirleyici olur; sakatlık futbolcunun bir daha futbol oynamasına engel teşkil ediyorsa sözleşme sona erer.
Futbolcunun ölümü de sözleşmeyi kendiliğinden sonlandıran bir olgudur. Kulüpler tüzel kişi olduğundan bakımlarından ölümden söz edilemez; onlar için tüzel kişiliğin kaybedilmesi ve iflas halleri gerçekleştiğinde sözleşme ortadan kalkar.
Sona erme tarihiyle birlikte tarafların karşılıklı hak ve yükümlülükleri son bulur. Böylece serbest futbolcu statüsüne kavuşan futbolcu, bonservis bedeli ödenmeksizin başka bir kulüple sözleşme imzalayabilir. Buna karşılık sona ermeden önceki döneme ait hak ve alacaklar varlığını sürdürür ve zamanaşımı süresi içinde talep edilebilir.
Sözleşmenin Karşılıklı Anlaşma ile Sonlandırılması
Yukarıda belirtildiği üzere sürekli borç ilişkileri, dolayısıyla profesyonel futbolcu sözleşmeleri, kendiliğinden sonlanabileceği gibi fesihle ya da tarafların uzlaşmasıyla da bitirilebilir. Bu yolu düzenleyen hüküm Talimat'ın 26. maddesidir; sonuca uygulamada, taraflarca akdedilen bir ikale sözleşmesi aracılığıyla ulaşılmaktadır.
Anılan 26. madde, karşılıklı sona erdirmenin TFF kayıtlarına geçirilebilmesini birtakım belgelerin ibrazı şartına bağlamıştır. Sona erdirme sözleşmesiyle birlikte TFF'ye sunulması gereken belgeler şunlardır:
- Sona erdirme metnini imzalayacak kulüp yetkililerini gösteren, noter tasdikli imza sirküleri
- Futbolcuya ait ve imza tarihinden geriye doğru en geç otuz gün içinde düzenlenmiş imza beyannamesi
Bu belgeler tamamlanmadığı takdirde karşılıklı sona erdirme TFF kayıtlarına işlenemez; bunun doğrudan sonucu ise futbolcunun yeni kulübüyle imzaladığı sözleşmenin tescil edilememesidir.
Uygulamada karşılaşılan bir başka sorun, futbolcuların karşılıklı sona erdirme metnini imzalayabilmek için birtakım alacaklarından feragat etmeye zorlanmasıdır. Bu şekilde vazgeçilmek zorunda kalınan alacakların tahsiline ilişkin ayrıntılı değerlendirme, Futbolcuların Vazgeçmek Zorunda Kaldıkları Alacaklarının Tahsili başlıklı çalışmada yer almaktadır.
Sözleşmenin Futbolcu Tarafından Feshi
Futbolcunun haklı nedenle fesih yetkisi Talimat'ın 28. maddesinde düzenlenmiştir. Hüküm, belirli durumlara özgü olmak üzere futbolcuya sözleşmesini hiçbir yaptırımla karşılaşmadan tek taraflı olarak sonlandırma hak ve yetkisi tanımaktadır. Ancak feshin haklı sayılabilmesi, işlemin belirli kurallar çerçevesinde gerçekleştirilmesine bağlıdır. Bu kurallara ilişkin ayrıntılı inceleme, Profesyonel Futbolcu Sözleşmesinin Futbolcu Tarafından Feshi başlıklı çalışmada yapılmıştır.
Bunun karşısında yer alan ihtimalde ise futbolcunun sözleşmeyi haksız biçimde feshettiği sonucuna varılır ve sporcu aleyhine hem parasal hem de sportif nitelikte yaptırımlar devreye girer. Sözleşmesini haksız olarak sona erdiren futbolcunun karşılaşabileceği hukuki yaptırımların tek tek ele alındığı değerlendirme için Profesyonel Futbolcunun Sözleşmeyi Haksız Feshi başlıklı çalışmaya bakılabilir.
Sözleşmenin Kulüp Tarafından Feshi
Talimat'ın 27. maddesinde sayılan haklı fesih hallerinden en az birinin gerçekleşmesi durumunda kulüp, sözleşmeyi haklı nedene dayanarak sonlandırabilir. Bununla birlikte, somut olayın kendine özgü koşulları dikkate alınarak, Talimat'ta yer verilmeyen başka bir durumda dahi kulübün feshinin haklı bir nedene dayandığı sonucuna ulaşılması mümkündür.
Bazı hallerde futbolcunun birtakım yükümlülüklerine aykırı davranması, kulübe haklı nedenle fesih imkânı verir. Futbolcunun söz konusu yükümlülükleri Talimat'ın 25. maddesinde açık biçimde sayılmıştır.
FIFA ve CAS uygulamasındaki haklı fesih düzenlemelerine bakıldığında farklı bir teknik görülür: burada sebepler tek tek sıralanmamış, kuralın uygulamada karşılaşılan olayın özelliklerine göre yorumlanacağı öngörülmüştür. Ayrıca futbolcular bakımından olduğu gibi kulüpler bakımından da feshin haklı kabul edilebilmesi için uyulması zorunlu birtakım kurallar bulunmaktadır. Bu usuli işlemler, Profesyonel Futbolcu Sözleşmesinin Kulüp Tarafından Feshi başlıklı çalışmada ayrıntılı biçimde incelenmiştir.
Independent Legal Değerlendirmesi
Sözleşmenin hangi yolla sonlandığının doğru nitelendirilmesi, tarafların sonraki hak ve yükümlülüklerinin tamamını belirler. Sürenin dolmasıyla sonlanan bir ilişkide taraflar bakımından tazminat veya sportif ceza gündeme gelmezken, tek taraflı fesihte haklılık tartışması hem parasal hem sportif sonuçlar doğurur. Bu nedenle uygulamada ilk yapılması gereken, sona ermenin kendiliğinden mi, anlaşmayla mı yoksa fesihle mi gerçekleştiğinin belgeye dayalı biçimde ortaya konmasıdır.
İkale metinleri özel bir dikkat gerektirir. TFF kayıtlarına işlenmesi belgelerin eksiksiz sunulmasına bağlı olduğundan, imza sirküleri veya süresi geçmiş bir imza beyannamesi gibi teknik bir eksiklik, futbolcunun yeni kulübündeki tescilini engelleyerek fiilen sezon kaybına yol açabilir. Metne konulan feragat kayıtlarının kapsamı da imza öncesinde ayrıca değerlendirilmelidir.
Sona erme süreçlerinde öne çıkarılması gereken başlıklar şunlardır:
- Sözleşme süresinin Talimat m. 19'daki üst sınırlara ve 31 Mayıs bitiş tarihi kuralına uygun kurgulanması
- Bozucu şart kayıtlarının, lig durumuna bağlı sonuçları bakımından açık ve tartışmaya kapalı biçimde yazılması
- Sakatlık hallerinde ifa imkânsızlığının süre ve sağlık raporlarıyla desteklenmesi
- İkalede noter tasdikli imza sirküleri ile otuz gün içinde düzenlenmiş imza beyannamesinin hazır bulundurulması
- Feragat içeren sona erdirme metinlerinde alacak kayıplarının önceden hesaplanması
- Sona ermeden önceki döneme ait alacakların zamanaşımı süresi içinde takibe alınması
Independent Legal, profesyonel futbolcu sözleşmelerinin kurulmasından sona ermesine kadar tüm aşamalarda kulüplere ve sporculara danışmanlık vermekte, sona ermeden doğan uyuşmazlıkların takibini üstlenmektedir.