Teknolojinin ulaştığı düzey sayesinde bugün Türkiye'nin küçük bir ilçesinde oynanan amatör bir maç ya da bir güreş müsabakası dünyanın her köşesinden izlenebilmektedir. Görünürlüğün artması sporun ekonomik hacmini de büyütmüş, büyüyen bu hacim ise sahadaki adaletin ve hakkaniyetin korunmasını giderek güçleştirmiştir.
Yerli ve yabancı bahis şirketlerinin hemen her karşılaşmaya bahis açması, eşitliğin sağlanmasını daha da zorlaştıran bir başka etken olmuştur. Spor müsabakalarının eşit ve adil koşullarda oynanabilmesi için şike ile teşvik primini engellemeye yönelik hukuki düzenlemelerin yapılması bu tabloda kaçınılmaz hale gelmiştir.
Bu bilgi notunda şike ve teşvik primi kavramlarının hukuki çerçevesini, bu suçun failinin ve mağdurunun kimler olduğunu ve suçun oluşması için aranan unsurları ele alıyoruz.
Şike ve Teşvik Primi Kavramları
Sporda Şiddet ve Düzensizliğin Önlenmesine Dair 6222 sayılı Kanun 14.04.2011 tarihinde yürürlüğe girmiş ve 11. maddesiyle şikeyi ve şikeye teşviki suç haline getirmiştir. Düzenlemenin amacı, spor alanında yaygınlaşan şike ve teşvik primi pratiklerinin önüne geçmektir. Kanunun ilk metninde bu fiillere bağlanan cezalar ise 6250 Sayılı Kanun'la yapılan ve 15.12.2011 tarihinde yürürlüğe giren değişiklikle hafifletilmiştir.
Konu yalnızca ceza mevzuatıyla sınırlı değildir. Türkiye Futbol Federasyonu Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun'da federasyona yüklenen amaçlar arasında şu ifadeye yer verilmiştir:
"Şiddet, şike, teşvik primi, ırkçılık, doping ve her türlü ayrımcılıkla mücadele etmek"
TFF'nin çıkardığı Futbol Disiplin Talimatı'nın 55. maddesi ile Futbol Müsabaka Talimatı'nın 25. maddesi de aynı konuya ilişkin düzenlemeler içermektedir. Futbol dışındaki federasyonlar da kendi mevzuatlarıyla şike ve teşvik primine karşı önlem almış durumdadır.
TDK, şikeyi şu biçimde tanımlamaktadır:
"Bir spor karşılaşmasının sonucunu değiştirmek için maddi veya manevi bir çıkar karşılığı varılan anlaşma"
Şike, spor alanına özgü bir terim olduğundan sözlük anlamı ile spor hukukundaki karşılığı örtüşmektedir. Nitekim 6222 Sayılı Kanun da fiili, "belirli bir spor müsabakasının sonucunu etkilemek amacıyla bir başkasına kazanç veya sair menfaat temin…" edilmesi olarak tanımlamıştır.
Teşvik ya da teşvik primi ise TDK'da şöyle tanımlanmıştır:
"Belirli bir iktisadi veya sosyal amaca ulaşabilmek için maddi destek ve hukuki kolaylıklar biçiminde verilen ödül"
Bu tanımdan hareketle spor hukuku bakımından bir teşvik primi tarifi yapmak gerekirse kavram şunu ifade eder: üçüncü takımların çıkarına hizmet edecek biçimde performans göstermeleri ya da çıkacakları karşılaşmayı kazanmaları için başka bir takımın oyuncularına yöneltilen motivasyon girişiminin karşılığında sağlanan, kayıt dışı nitelikteki para veya menfaatler.
6222 Sayılı Kanun'un kendi ifadesiyle teşvik, "bir müsabakada bir takımın başarılı olmasını sağlamak amacıyla teşvik primi verilmesi veya vaat edilmesi" olarak tanımlanmaktadır.
Suçun Faili ve Mağduru
Kanun'un 11. maddesi, failin taşıması gereken herhangi bir sıfat ya da nitelik aramamıştır; dolayısıyla bu suç herkes tarafından işlenebilir. Bununla birlikte kanun, belirli sıfatları taşıyan kişiler bakımından cezayı ağırlaştırmıştır.
Failin kamu görevlisi olması ve fiili, kamu görevinin sağladığı güveni ya da nüfuzu kötüye kullanarak işlemesi daha ağır bir cezayı gerektirir. Aynı ağırlaştırma; spor kulüpleri, federasyonlar ve spor alanında faaliyet yürüten tüzel kişilerin genel kurul ile yönetim kurulu başkanları ve üyeleri, teknik ya da idari yöneticiler, kulüp ve sporcu menajerleri ile temsilcileri bakımından da geçerlidir. Ayrıca kendisine menfaat sağlanan kişi ile şike anlaşmasının varlığından haberdar olarak müsabakanın anlaşma doğrultusunda sonuçlanmasına katkı sunan kişiler de bu suçtan sorumlu tutulur.
Şike ve teşvik primi, topluma karşı işlenen suçlar arasında yer aldığından mağduru da bu kategorideki diğer suçlarda olduğu gibi toplumun kendisidir. Fiillerden zarar gören kişiler, kulüpler ve federasyonlar ise açılan kamu davasına katılma imkânına sahiptir.
Suçun Unsurları
Suçun maddi unsuru kanunda, müsabakanın sonucuna etki etme amacıyla üçüncü bir kişiye kazanç ya da başkaca bir menfaat sağlanması biçiminde belirlenmiştir. Kanunun açık lafzı karşısında şike suçu, menfaat fiilen temin edilmese dahi anlaşmaya varılmış olmasıyla oluşmuş sayılır. Bu nedenle karşılaşmanın hedeflenen biçimde sonuçlanmaması, suçun meydana gelmesini etkilemez. Sağlanan kazanç ya da menfaatin maddi nitelikte olması veya maddi olmayan bir yarar (transfer anlaşması gibi) biçiminde ortaya çıkması da sonucu değiştirmez.
6222 Sayılı Kanun, bir müsabakada takımlardan birinin başarılı olmasını sağlamak amacıyla teşvik primi verilmesi ya da vaat edilmesi halinde şike suçu için öngörülen cezanın yarı oranında ceza uygulanacağını hükme bağlamıştır. Teşviki şikeden ayıran nokta yapının kendisidir: teşvikte, müsabakada yer alan taraflardan birinin performansından yararlanmayı hedefleyen üçüncü bir kişi ile müsabakanın taraflarından biri arasında bir anlaşma bulunur. Kanun bakımından suçun doğması için primin fiilen ödenmesi zorunlu değildir; verileceğinin vaat edilmesi yeterlidir. Prim vaat edilmiş olmasına rağmen beklenen sonuç gerçekleşmese bile suç tamamlanmış olur.
Şike ve teşvik fiilleri her koşulda hukuka aykırı nitelik taşıdığından bunlar bakımından bir hukuka uygunluk nedeninden söz edilemez. Manevi unsur yönünden ise suç yalnızca kasten işlenebilir; taksirle işlenmesi mümkün değildir.
Fiilin tespiti halinde uygulanacak cezai ve idari yaptırımlar "Şike ve Teşvik Suçu Yaptırımları" başlıklı çalışmada ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.
İlgili Mevzuat
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu
Independent Legal Değerlendirmesi
Şike ve teşvik primi soruşturmalarında tartışma çoğunlukla müsabakanın sonucu üzerinde değil, anlaşmanın kurulup kurulmadığı noktasında yoğunlaşır. Kanun suçu neticeye bağlamadığından, maçın beklenen biçimde bitmemiş olması savunma açısından tek başına bir dayanak oluşturmaz. Buna karşılık kazanç veya menfaat kavramının sınırları geniş yorumlanmaya elverişli olduğundan, olağan sportif ilişkiler ile suç teşkil eden davranışlar arasındaki çizginin somut delillerle çekilmesi gerekir.
Bu dosyalarda iletişim kayıtları, ödeme akışları ve tanık beyanları belirleyici rol oynar; ayrıca federasyon disiplin süreçleri ile ceza yargılaması eşzamanlı yürüyebildiğinden iki hattın birlikte yönetilmesi zorunlu hale gelir. Somut bir dosyada şu başlıklara öncelik verilmesini öneriyoruz:
- İsnat edilen fiilin şike mi yoksa teşvik primi mi olduğunun netleştirilmesi ve buna bağlı ceza farkının değerlendirilmesi
- Failin kamu görevlisi veya yönetici, menajer, temsilci sıfatını taşıyıp taşımadığının, ağırlaştırıcı sebep yönünden incelenmesi
- Anlaşmanın kurulduğu iddia edilen anın ve buna ilişkin delillerin ayrıntılı biçimde çözümlenmesi
- Sağlandığı ileri sürülen menfaatin niteliği ile olağan sportif ödemeler arasındaki ayrımın ortaya konulması
- Kamu davasına katılma talebinde bulunacak kulüp ve federasyonların usuli konumunun izlenmesi
- Ceza yargılaması ile disiplin süreçlerinin birbirini etkileyen sonuçlarının önceden planlanması
Independent Legal, spor hukuku alanındaki ceza soruşturmaları ve disiplin süreçlerinde sporculara, kulüplere ve yöneticilere danışmanlık ve savunma hizmeti sunmaktadır.