Ders yeterliliğinin ölçülmesi amacıyla yapılan ara sınav ve final değerlendirmelerinde öğrencinin karşılaştığı not, kimi zaman beklentisinin oldukça altında kalabilmektedir. Bu tabloyu doğuran neden her zaman öğrencinin kendi performansına ilişkin yanılgısı değildir; notu takdir eden öğretim elemanının değerlendirmesinde de maddi bir hata bulunabilir.
Konunun hukuki çerçevesi bakımından çıkış noktası Yükseköğretim Kanunu'nun 43. maddesidir:
Yükseköğretim Kanunu m. 43
"Yükseköğretim kurumlarında, kuruluş özelliklerine ve ihtiyaçlarına göre yapılan eğitim – öğretim ve buna dayalı olarak verilen diplomalarla ilgili esaslar her üniversitece hazırlanacak öğretim ve sınav yönetmeliğinde belirtilir."
Hükmün kurduğu düzen açıktır: sınavlara, sonuçlara ve notlara itiraz konusunda tüm yükseköğretim kurumlarını bağlayan yeknesak bir düzenleme mevcut değildir. Her üniversite, kendi çıkaracağı öğretim ve sınav yönetmeliğiyle bu alanı ayrı ayrı şekillendirir. Öğrenci, bağlı bulunduğu kurumun yönetmeliğinde öngörülen itiraz basamaklarını izlemesine karşın tatmin edici bir sonuç alamadığı ve hatanın giderilmediği kanaatindeyse, notun iptali istemiyle yargıya başvurabilir. Bu tür uyuşmazlıklarda sınav kâğıdı üzerinde yaptırılacak bilirkişi incelemesi belirleyici bir işlev görür.
Notun iptali davalarında ayrıca değerlendirilmesi gereken bir başka konu yürütmenin durdurulmasıdır. Yargılama sürerken öğrencinin eğitim hayatı da devam ettiğinden, düşük not alınan dersin akıbeti alt ve üst yarıyıllardan alınacak ders programını, hatta mezuniyet tarihini dahi etkileyebilmektedir.
Sınav Notuna İtirazda Yargı Yolu
Değerlendirmenin hatalı yapıldığını ve hak ettiği puanın daha yüksek olması gerektiğini düşünen öğrencinin atacağı ilk adım, kurumunun yönetmeliğinde tanımlanan itiraz mekanizmasını işletmektir.
Kurum bünyesindeki tüm başvuru yolları tüketilmesine rağmen hatanın giderilmediği kanısında olan öğrenci, notun iptali talebiyle idari yargıda dava açabilir. Yargılama sırasında mahkeme; itiraza konu edilen sınav notunu, sınavın kapsamını, cevap anahtarını ve varsa emsal niteliğindeki diğer öğrenci kâğıtlarını ilgili yükseköğretim kurumundan celbeder ve dosyayı uzman bilirkişilere tevdi eder. Bu bilirkişiler genellikle başka bir yükseköğretim kurumunda görev yapan, uyuşmazlığın ilgili olduğu bilim dalında yetkin öğretim personeli arasından seçilir. İnceleme sonucunda notun hatalı takdir edildiği kanaatine varılırsa dava konusu işlemin iptaline hükmedilebilir.
Bu davalar niteliği itibarıyla idari işlemin iptali davasıdır. Açılan dava yoluyla işlemin sebep, yetki, şekil, maksat ve konu unsurları denetime tabi tutulur; böylece hukuka aykırılığın ortadan kaldırılması sağlanabilir. İdari işlemlerin iptaline ilişkin genel esaslar, İdari İşlemlere İtiraz ve İptal Davası başlıklı ayrı bir çalışmada ele alınmaktadır.
Notun İptali Davasında Yürütmenin Durdurulması
Yürütmenin durdurulması kurumu, idari işlemin iptali istemiyle açılan davalarda taşıdığı işlev bakımından merkezî bir yere sahiptir. Bunun nedeni, idari işlemlerin mahkemece iptal edilinceye kadar hukuka uygunluk karinesinden yararlanmasıdır. Başka bir anlatımla dava açılmış olması, işlemin uygulanmasını kendiliğinden askıya almaz. İşlemin açıkça hukuka aykırı olması ve uygulanması hâlinde telafisi güç ya da imkânsız zararların doğması ihtimalinin bulunması koşullarının birlikte gerçekleşmesi durumunda yürütmenin durdurulması kararı verilebilir. Kurumun ayrıntıları, Yürütmenin Durdurulması Kararı Nedir? başlıklı çalışmanın konusunu oluşturmaktadır.
Sınav notu uyuşmazlıklarında bu talebin ayrı bir ağırlığı vardır. Dava devam ederken öğrencinin öğrenim süreci de işlemeye devam eder; başarısız sayıldığı dersin durumu, alttan veya üstten alacağı derslerin programını ve mezuniyet zamanlamasını doğrudan etkiler. Dolayısıyla öğrencinin ders yükü, staj takvimi, mezuniyet tarihi ve meslek hayatına başlama zamanı, davanın ne zaman ve hangi yönde sonuçlanacağına bağlı hâle gelebilir. Bu nedenle dava dilekçesinde yürütmenin durdurulmasının da talep edilmesi büyük önem taşır; itirazın reddine ilişkin işlemin uygulanmaya devam etmesi hâlinde öğrenci bakımından telafisi güç zararların doğması kuvvetle muhtemeldir.
Talebin kabul edilmesi hâlinde öğrenci, sınavda başarılı olmuş gibi kabul edilerek işlem görür ve yargılama sonuçlanıncaya kadar herhangi bir hak kaybı yaşamaz.
Bilirkişi İncelemesinin Belirleyici Rolü
Notun mahkemece yeniden ele alınması ve sonucun iptal edilmesi istemiyle açılan davalarda dosyanın kaderini tayin eden unsur, bilirkişi incelemesinden çıkan sonuçtur. Bu davalarda mahkeme gecikmeksizin yükseköğretim kurumundan sınav kâğıdını ve ilgili diğer dokümanları ister, ardından dosyayı bilirkişiye gönderir.
Bilirkişi incelemesine kural olarak davacının kâğıdı ile kurumun esas aldığı cevap anahtarının karşılaştırılmasıyla başlar. Sonraki aşamada, sınıfın en yüksek ve en düşük notlarını alan öğrencilerin kâğıtları ile davacıyla aynı notu almış öğrencilerin kâğıtları kurumdan talep edilir. Hangi kâğıtların isteneceği ve incelemenin hangi yöntemle yapılacağı, uyuşmazlığın niteliğine ve bilirkişilerin takdirine bırakılmıştır. Bununla birlikte verilen notun nesnel ölçütlerle takdir edilip edilmediğinin ve hakkaniyete uygun olup olmadığının saptanmasında bu karşılaştırmalı yöntem belirleyicidir.
Hazırlanacak raporun gerekçeli olması ve denetime elverişli bir yapı taşıması aranır. Rapor tamamlandığında mahkemenin takdirine sunulur. Taraflar rapora itiraz edebilir; ek rapor alınmasını ya da yeni bir bilirkişi heyetinden rapor istenmesini talep edebilirler. Bu taleplerin mahkemece yerinde görülüp görülmemesine göre dosya yeniden bilirkişiye tevdi edilebilir. Nihai değerlendirme her hâlükârda mahkemeye aittir; hüküm, dosyadaki raporlar ve bunlara yöneltilen itirazlar birlikte gözetilerek kurulur.
Davanın Sonuçlanma Biçimleri ve Kanun Yolu
İdare mahkemesinin iptal kararı verebilmesi, dava konusu işlemin yetki, şekil, sebep, konu ve amaç unsurlarından en az biri yönünden hukuka aykırı olduğunun saptanmasına bağlıdır.
Notun iptali istemiyle açılan davalarda iki tür sonuç ortaya çıkabilir. Yargılama sonunda öğrencinin hak ettiği notun, davalı kurumca takdir edilen nottan daha yüksek olması gerektiği kanaatine ulaşılırsa dava konusu idari işlem iptal edilir. Buna karşılık yapılan incelemeler sonucunda kâğıda nesnel olarak verilebilecek notun, dava konusu edilen notla örtüştüğü tespit edilirse dava reddedilir.
Verilen karara karşı, tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde istinaf yoluna gidilebilir. İstinaf incelemesini bölge idare mahkemeleri yürütür. Dosyayı esastan ele alan istinaf mercii, ilk derece kararını hukuka uygun bulursa başvuruyu reddeder; aksi kanaate varırsa başvuruyu kabul ederek yerel mahkeme kararını kaldırır. Sınav notunun iptaline ilişkin uyuşmazlıklarda istinaf mercii kararlarına karşı temyiz yolu kapalıdır. Bir başka deyişle bölge idare mahkemesinin kararı kesin olup yargılamanın son halkasını oluşturur.
Üniversite Yönetmeliklerinden Örnek Düzenlemeler
İstanbul Üniversitesi bünyesinde yapılan sınavlarda sonuçlara itirazın hangi süre ve usulle yapılacağı, İstanbul Üniversitesi Önlisans ve Lisans Öğretim Yönetmeliği m. 27'de düzenlenmiştir:
"Öğrenciler, ara sınav sonuçlarının ve 100 üzerinden değerlendirilerek belirlenen yarıyıl/yıl sonu sınav notunun ilan edilmesinden itibaren üç iş günü içinde, ilgili birimin öğrenci bürosuna bir dilekçe ile başvurarak sınav kağıdının yeniden incelenmesini isteyebilir. Dekan veya müdür sınav kağıdının incelenmesi için, biri sınavı yapan öğretim üyesi olmak üzere ilgili öğretim üyeleri veya öğretim görevlileri arasından üç kişilik bir komisyon kurar. Sınavın ilgili olduğu anabilim/bilim dalında tek öğretim üyesi varsa, bu komisyonun diğer üyeleri, sınava girilen dersin yakın olduğu derslerin öğretim üyeleri arasından dekan veya müdür tarafından seçilir."
"Komisyon, en çok üç iş günü içinde itirazları kesin olarak sonuçlandırır."
"Harfli olarak ilan edilen başarı notları ilan edildikten sonra, herhangi bir nedenle yapılan değişiklikler, o dersin daha önce yapılmış olan istatistiksel dağılımına yansıtılmaz."
Aynı konu Marmara Üniversitesi Önlisans ve Lisans Eğitim Öğretim ve Sınav Yönetmeliği m. 22'de ele alınmıştır:
"Sınavlarda öğrenciler, 100'lük puan sistemine göre sayısal olarak ölçülür. Sınavı yapan öğretim elemanı sınav tarihini takip eden sekiz gün içerisinde sınav sonuçlarını sayısal olarak ilan eder, sınav kâğıtlarını ve tutanağını ilgili birime teslim eder."
"Öğrenciler sınav sonuçlarına, ilanından itibaren beş iş günü içinde ilgili birime dilekçe vererek itiraz edebilir."
"İtiraz üzerine sınav kâğıdı, dersin öğretim elemanı tarafından, konunun kendisine bildirilmesinden itibaren en geç beş iş günü içinde incelenir, sonuç yazılı ve gerekçeli olarak ilgili birime bildirilir. Not değişikliği, ancak birim yönetim kurulunun onayı ve birim yöneticisi veya yetkilendireceği yardımcıları gözetiminde ilgili öğrenci işleri bürosunca yapılabilir. Bu şekilde yapılacak düzeltmeler diğer öğrencilerin kesinleştirilmiş harfli başarı notlarını etkilemez."
Karşılaştırma amacıyla aktarılan bu iki düzenleme, itiraz mekanizmasının her kurumda kendine özgü biçimde kurgulandığını göstermektedir. Nitekim tüm yükseköğretim kurumları için geçerli, tek ve ortak bir not itirazı prosedürü bulunmamaktadır.
Uygulamadaki farklılık yalnızca sürelerle sınırlı değildir. Bazı kurumlar itirazların kendi bilişim altyapıları üzerinden elektronik ortamda yapılmasına imkân tanırken, bazılarında klasik usul sürdürülmekte ve çevrimiçi başvurular kabul edilmemektedir. İkinci grupta yer alan kurumlarda, notuna veya sınav sonucuna itiraz etmek isteyen öğrenci dilekçesini fiziki olarak hazırlayıp öğrenci işlerine elden teslim etmek zorundadır.
Bu nedenle sonucun yeniden incelenmesini isteyen öğrencinin öncelikli olarak yapması gereken, öğrenim gördüğü kurumun sınav yönetmeliğini gözden geçirmektir. İtirazın, bu yönetmelikte çizilen çerçeveye uygun biçimde ve öngörülen süre içinde yapılması gerekir. Süre veya şekil koşuluna aykırı başvurular, esas yönünden haklı olup olmadığına bakılmaksızın reddedilebilir.
İtiraz Dilekçesinin Hazırlanması
Üniversiteler itiraz dilekçesinin hangi makama hitaben yazılacağı konusunda da farklı tercihlerde bulunabilmektedir. Kimi kurumlarda dilekçenin dekanlığa yöneltilmesi gerekirken, kimi kurumlarda muhatap bölüm başkanlığı ya da öğrenci işleri birimidir. Ayrıca bazı üniversiteler kendi hazırladıkları dilekçe taslağını kullanma zorunluluğu getirmektedir. Bu nedenle itiraz dilekçesi kaleme alınmadan önce ilgili yönetmeliğin incelenmesi ve metnin bu düzenlemeye göre biçimlendirilmesi gerekir.
Notun İptali Davasında Dava Açma Süresi
İptal davalarının, idari işlemin muhatabına tebliğinden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde açılması gerekir. Sınav notu uyuşmazlıklarında bu sürenin başlangıcı, kurum bünyesinde itirazları değerlendirmeye yetkili makamın verdiği ret kararının ilgiliye tebliğ edildiği tarihtir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Bu uyuşmazlıklarda görev idare mahkemelerine aittir. Yetki bakımından özel bir düzenleme öngörülmediğinden, dava konusu işlemi tesis eden idari merciin bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir.
Sıkça Sorulan Sorular
İdare mahkemesindeki davada avukatla temsil zorunlu mudur?
Türk hukukunda taraflar kural olarak kendilerini bizzat savunabilir ve temsil edebilir; sınırlı istisnalar dışında vekille temsil zorunlu değildir. İdare mahkemelerinde de idare hukuku avukatı ile temsil şartı aranmaz. Ancak idare hukuku mevzuatının çok katmanlı yapısı ve İdari Yargılama Usulü Kanunu'ndaki sürelerin kısa ve kesin niteliği, süreci hukukçu olmayan kişilerin yürütmesi hâlinde usul ve esas yönünden telafisi güç hatalara yol açabilir. Bu nedenle herhangi bir adım atılmadan önce idare hukuku alanında çalışan avukatlardan destek alınması önerilir.
Notu beklentisinin altında kalan öğrenci ilk olarak ne yapmalıdır?
Öğrenci, bağlı bulunduğu kurumun yayımladığı yönetmeliği incelemeli ve orada tarif edilen itiraz basamaklarını izlemelidir. Zira tüm üniversiteler için geçerli tek bir prosedür bulunmamakta, usul kurumdan kuruma değişmektedir.
Kurum içi itirazın reddi hâlinde hangi yola başvurulur?
Yetkili makamın itirazı inceleyip reddetmesi durumunda, ret kararının tebliğinden itibaren 60 gün içinde kurumun bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde idari işlemin iptali davası açılarak bu kararın kaldırılması istenebilir.
Dava sonucunda öğrencinin notu düşürülebilir mi?
Hayır. Yargılama sırasında öğrencinin puanının olması gerekenden yüksek olduğu kanaatine varılırsa yalnızca dava reddedilir. İdare mahkemesinin mevcut notu aşağı çekmesi söz konusu değildir.
Dava açılması sınav sonucunun uygulanmasını durdurur mu?
İdari işlemler hukuka uygunluk karinesinden yararlandığından, iptal istemiyle dava açılması tek başına işlemin uygulanmasını engellemez. Bununla birlikte dava dilekçesinde yürütmenin durdurulması talep edilir ve bu talep kabul edilirse işlemin uygulanması askıya alınır; öğrenci, sonuç iptal edilmiş gibi ders seçimi veya mezuniyet işlemlerini sürdürebilir.
Bilirkişi incelemesi nasıl yürütülür?
Mahkeme, yükseköğretim kurumundan sınav kâğıdını ve diğer dokümanları isteyerek dosyayı bilirkişiye gönderir. Bilirkişi; davacının kâğıdını, kurumun esas aldığı cevap anahtarını ve emsal nitelikteki kâğıtları birlikte inceleyerek bir değerlendirme yapar. Bu inceleme, uyuşmazlığın sonucunu belirleyen aşamadır.
Independent Legal Değerlendirmesi
Sınav notundan kaynaklanan uyuşmazlıklarda davanın kaderi, çoğunlukla dilekçedeki hukuki argümanlardan çok dosyaya giren teknik malzemenin niteliğiyle belirlenir. Cevap anahtarının, emsal kâğıtların ve değerlendirme ölçütlerinin dosyaya eksiksiz kazandırılması, bilirkişi raporunun denetime elverişli bir gerekçe taşımasını sağlar. Rapordaki soyut ifadelere zamanında ve teknik biçimde itiraz edilmemesi ise sonradan telafisi güç bir eksiklik oluşturur.
Sürecin ikinci kritik ekseni zamandır. Kurum içi itiraz için tanınan sürelerin çoğu kez iş günü esasına göre ve son derece kısa belirlenmiş olması, öğrencinin daha ilk aşamada hak kaybına uğramasına yol açabilmektedir. Kurum içi yol usulüne uygun tüketilmeden açılan davalarda ise esasa girilmeden usulden ret kararı verilmesi ihtimali doğar.
Somut bir uyuşmazlıkta öncelik verilmesi gereken başlıklar şunlardır:
- Kurumun kendi öğretim ve sınav yönetmeliğindeki itiraz süresi ile başvuru merciinin baştan tespit edilmesi
- İtirazın öngörülen şekil şartına uygun biçimde, elektronik ya da fiziki yolla süresinde yapılması
- Ret kararının tebliğ tarihinin belgelenerek 60 günlük dava süresinin takvimlenmesi
- Dava dilekçesinde yürütmenin durdurulması talebine mutlaka yer verilmesi
- Cevap anahtarı ve emsal sınav kâğıtlarının celbinin dilekçede açıkça istenmesi
- Bilirkişi raporunun gerekçe ve denetlenebilirlik yönünden incelenerek gerekiyorsa ek rapor talebinde bulunulması
Independent Legal, eğitim ve öğretim faaliyetlerinden doğan idari uyuşmazlıklarda; kurum içi itiraz sürecinin yönetilmesinden notun iptali davasının ve istinaf aşamasının takibine kadar hukuki danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.