Türk Dil Kurumu'nun güncel sözlüğünde doping, bir yarışma sırasında vücuda ek enerji kazandırmak amacıyla alınan uyarıcı ilaç biçiminde tanımlanmaktadır. Müsabaka esnasında performansı yapay olarak yükselten maddelere başvurulması, yarışan sporcular arasındaki dengeyi ortadan kaldırmakta ve müsabakanın adil zeminini zedelemektedir. Bu nitelikteki davranışlar doping ihlali sayılmakta; failleri hakkında hak mahrumiyetinden mali yaptırımlara uzanan bir ceza rejimi işletilmektedir.
Uygulamadaki tartışma çoğu zaman maddenin kendisinden değil, sürecin nasıl yürütüldüğünden doğar. Numunenin hangi koşullarda ve hangi yetkiye dayanılarak alındığı, ihlalin kim tarafından ve hangi ikna düzeyinde ortaya konacağı, verilen kararın hangi merci önünde ve ne kadarlık bir süre içinde denetlenebileceği sonucu doğrudan etkiler.
Bu bilgi notunda doping kontrollerinin dayanağını, ihlalin kanıtlanmasına ilişkin ispat rejimini, sporcu ve takım bakımından öngörülen yaptırımları ve disiplin kararına karşı işletilebilecek başvuru yollarını sırasıyla ele alıyoruz.
Doping Kontrolünün Dayanağı ve İhlalin Tespiti
Numune alma ve soruşturma işlemleri, Doping Kontrolü ve Soruşturmalara İlişkin Uluslararası Standart'ta öngörülen kurallar ile Türkiye Dopingle Mücadele Komisyonu'nun bu standardı tamamlamak üzere belirlediği protokoller çerçevesinde yürütülür. Dünya Dopingle Mücadele Kodu, birtakım yetki sınırlamaları saklı kalmak kaydıyla, sporcuların müsabaka içi ve müsabaka dışı kontrollerini gerçekleştirme konusunda dopingle mücadele kurullarına münhasır bir yetki tanımıştır. Komisyon da kontrol yetkisi kapsamındaki bir sporcuyu, zaman ve yer sınırlaması olmaksızın numune vermek üzere doping kontrolüne çağırabilir.
Konunun mevzuat çerçevesi bakımından bütünlüklü bir bakış için Doping Kullanımına İlişkin Hukuki Düzenlemeler başlıklı çalışmadan da yararlanılabilir.
İhlalin Kanıtlanması ve Aranan İspat Ölçüsü
Bir dopingle mücadele kuralının çiğnendiğini ortaya koyma yükü Türkiye Dopingle Mücadele Komisyonu'na aittir. Burada aranan ölçü, iddianın taşıdığı ağırlık gözetilerek, yargılama makamının ihlalin gerçekleştiği yönünde kolaylıkla ikna edilebilmesidir.
Buna karşılık Dopingle Mücadele Talimatı, belirli hallerde aksinin kanıtlanmasını ihlalde bulunduğu ileri sürülen sporcuya ya da diğer kişiye bırakmaktadır. Bu ihtimalde yeterli görülen ölçü daha düşüktür ve bir olasılık dengesinin sağlanmasıyla karşılanır.
Maddi vakıaların ortaya konması bakımından sınırlı bir delil listesi de bulunmaz. İhlale ilişkin olgular, ilgilinin ikrarı da dahil olmak üzere güvenilir sayılan her yöntemle belirlenebilir.
Sporcu Hakkında Uygulanan Bireysel Yaptırımlar
Doping yargılaması dünya ölçeğinde WADA eliyle yürütülürken, ülkemizde bu görev Türkiye Dopingle Mücadele Komisyonu'nca teşkil edilen bağımsız Dopingle Mücadele Disiplin Kurulu'na bırakılmıştır.
Komisyon Yönetim Kurulu'nun bu alandaki rolü yalnızca söz konusu kurulun oluşturulmasıyla sınırlıdır. Dopingle Mücadele Disiplin Kurulu işleyişi bakımından bağımsız ve tarafsız bir yapıdır; yargılamasını Talimat'ın 8. maddesinde yer alan usul kurallarına uygun biçimde yürütmekle yükümlüdür.
Yargılama tamamlandığında doping kullandığı belirlenen sporcuya yöneltilecek bireysel yaptırımların dayanağı, Türkiye Dopingle Mücadele Talimatı m. 10'dur. Anılan hüküm şu sonuçları öngörmektedir:
- Hak mahrumiyeti bakımından Talimat, "Yasak Madde veya Metotları Kullanma, Kullanmaya Teşebbüs Etme yahut Bulundurma" başlığı altındaki 10.2.1. maddede ikili bir ayrım yapmaktadır. "Belirlenmiş maddeleri" kullanan, kullanmaya teşebbüs eden ya da bulunduran sporcunun bu eylemi kasten veya ihmalle gerçekleştirdiği anti-doping kurumunca ortaya konabilirse yaptırım 4 yıllık hak mahrumiyeti olur; bu tanımın dışında kalan hallerde ise süre 2 yıl olarak uygulanır.
- Sporcunun elde ettiği dereceler geçerliliğini yitirir; madalya, ödül ve puanlar dahil olmak üzere kazanımlarının tamamı geri alınır.
- Sporcunun ilgili müsabakalardan otomatik biçimde diskalifiye edilmesi söz konusu olabilir.
- Sayılanlara ek olarak anti-doping kurumlarına mali nitelikte yaptırım uygulama imkânı da tanınmıştır. Ne var ki bu yetki ölçülülük ilkesiyle sınırlıdır ve kullanılabilmesi için hak mahrumiyeti cezalarının tamamının önceden hükmedilmiş olması gerekir.
Sporcunun Takımına Yönelik Yaptırımlar
Takım düzeyindeki sonuçlar Talimat'ın 11. maddesinde ele alınmıştır. Hüküm, bir turnuva döneminde ikiden fazla oyuncusunun dopingle mücadele kuralını ihlal ettiği belirlenen takımlar bakımından ayrıca ceza öngörülmesine imkân tanır. Böyle bir tabloda turnuvayı organize eden kuruluş, ihlalde bulunan sporculara yönelik yaptırımlarla yetinmez; takıma da gerekli cezaları verir. Takım hakkında hükmedilen cezalar uygulamada çoğunlukla puanların silinmesi ya da müsabakadan veya turnuvadan diskalifiye edilme biçiminde ortaya çıkar.
Verilen Karara Karşı Hangi Mercie Başvurulabilir?
Disiplin Kurulu'nun hükmü gerekçesiz olamaz. Hükmedilen hak mahrumiyeti süresi, dayanılan gerekçelerin tamamı ve somut olayda olası azami yaptırıma neden gidilmediği hususu kararda açıkça ortaya konmalıdır. Kararın yazılı biçimde düzenlenmesi, tarih taşıması ve imzalanması da zorunludur. Kurul üyelerinden azınlıkta kalanların veya muhalefet şerhi düşenlerin görüşleri de yazılı gerekçeye yansıtılır. Kararın kendisi ve dosya içeriği; Dopingle Mücadele Kuruluşlarına, Türkiye Dopingle Mücadele Komisyonu'na ve hakkında hüküm kurulan sporcuya ya da ilgili kişiye Kurul tarafından eş zamanlı biçimde bildirilir.
Verilen kararlar denetim dışı değildir. Dopingle Mücadele Talimatı'nın 13. maddesi ile Dünya Dopingle Mücadele Kuralları'nın, Dopingle Mücadele Talimatı'nın veya Uluslararası Standartları'nın konuya ilişkin diğer hükümleri uyarınca itiraz yoluna gidilebilir. Hangi merciin devreye gireceği ise hakkında karar verilen kişinin düzeyine ve turnuvanın niteliğine göre farklılaşır.
Uluslararası Nitelik Taşıyan Dosyalar
Uluslararası bir turnuvaya katılımdan kaynaklanan ya da uluslararası düzeydeki sporcuları ilgilendiren vakalarda, yazılı ve gerekçeli kararın verilmesinin ardından 21 (yirmibir) günlük bir itiraz süresi işlemeye başlar. Bu dosyalarda başvuru mercii Dopingle Mücadele İtiraz Kurulu'dur. İtiraz Kurulu'nun kararına karşı ise Talimat'ın 13.2.3 maddesi çerçevesinde yalnızca Spor Tahkim Mahkemesi CAS (Court of Arbitration for Sport) nezdinde başvuruda bulunulabilir. CAS'ın itiraz üzerine vereceği karar kesindir.
Bu Kapsam Dışında Kalan Dosyalar
Yukarıda tarif edilen kapsama girmeyen vakalarda ise yazılı ve gerekçeli karara karşı, tebliğ tarihinden başlayarak 21 (yirmibir) gün içinde Dopingle Mücadele İtiraz Kurulu'na başvurulabilir. Bu ihtimalde İtiraz Kurulu'nca verilen karar kesin niteliktedir.
Independent Legal Değerlendirmesi
Doping dosyalarında sonucu belirleyen unsur, çoğu zaman ihlalin esasına ilişkin tartışmadan önce sürecin usulüne uygun yürütülüp yürütülmediğidir. Numunenin alınmasından kararın tebliğine kadar geçen aşamalarda standartlara aykırılık bulunması, esasa yönelik savunmanın önüne geçebilecek bir zemin yaratır. Buna karşılık itiraz süreleri kısadır ve kaçırıldığında telafisi bulunmaz; bu nedenle karar tebliğ edilir edilmez hukuki değerlendirmenin başlatılması gerekir.
Sporcunun düzeyi de izlenecek stratejiyi doğrudan etkiler. Uluslararası nitelikteki bir dosyada CAS'a uzanan iki aşamalı bir denetim mümkünken, kapsam dışındaki uyuşmazlıklarda süreç İtiraz Kurulu kararıyla kapanır. Dosyanın hangi rejime tabi olduğunun baştan doğru belirlenmesi, savunmanın hangi aşamada yoğunlaştırılacağını da tayin eder.
Somut bir doping dosyasında öncelik verilmesi gereken başlıklar şunlardır:
- Numune alma ve muhafaza zincirinin Uluslararası Standart'a uygunluğunun belge üzerinden denetlenmesi
- İspat yükünün hangi tarafta olduğunun ve olayda hangi ispat ölçüsünün geçerli sayılacağının netleştirilmesi
- Kasıt veya ihmal unsurunun ortaya konup konmadığının, süreyi 4 yıl ile 2 yıl arasında ayıran ölçüt bakımından incelenmesi
- Kararın yazılı, tarihli, imzalı ve gerekçeli olma şartlarını taşıyıp taşımadığının kontrol edilmesi
- Tebliğ tarihinin belgelenerek 21 günlük itiraz süresinin takvime bağlanması
- Takım bakımından ayrıca yaptırım riski doğup doğmadığının kulüple birlikte değerlendirilmesi
Independent Legal, doping soruşturmalarında savunmanın hazırlanmasından disiplin ve itiraz kurulları ile CAS önündeki süreçlerin takibine kadar spor hukuku uyuşmazlıklarında danışmanlık hizmeti sunmaktadır.