5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, vatandaşlık bağının kurulmasını iki ana eksende düzenlemiştir: kişinin doğduğu anda kendiliğinden vatandaş olması ve vatandaşlığın sonradan edinilmesi. İkinci grup kendi içinde üçe ayrılır. Bunlardan birincisi yetkili makam kararına dayanan kazanma, ikincisi bir Türk vatandaşınca evlat edinilme, üçüncüsü ise seçme hakkının kullanılmasıdır. Yetkili makam kararıyla kazanma başlığı da kendi içinde alt gruplara bölünür; genel yol, istisnai yol, yeniden kazanma ve evlilik yoluyla kazanma hallerinin tamamı bu çatı altında toplanır.
Kanunda aranan koşulları karşılaması kaydıyla, yabancı uyruklu kişiler gibi vatansız kişilerin de genel yoldan Türk vatandaşlığını edinmesi mümkündür.
Son dönemde vatandaşlık başvurularının sayısında belirgin bir artış gözlenmektedir. Türk vatandaşı olmak isteyen yabancı ya da vatansız kişi, mevzuatta sayılan şartları taşıdığında başvuruda bulunabilir. Ancak burada kritik bir ayrımın altını çizmek gerekir: vatandaşlık verme yetkisi devletlerin egemenlik alanına girdiğinden, koşulların tamamının karşılanması başvurunun kabulünü garanti etmez. İdareye bu konuda geniş bir takdir alanı tanınmıştır. Bununla birlikte takdir yetkisinin hukuk sınırları içinde kullanılması zorunludur. Bu nedenle hiçbir gerekçe gösterilmeksizin ya da hukuka aykırı biçimde reddedilen başvurular bakımından, idari yargıda iptal davası açılarak sonuca ulaşılabilmesi mümkündür.
Türk Vatandaşlığı Alma Şartları
Genel yoldan başvuruda bulunacak kişinin karşılaması beklenen koşullar şunlardır:
- Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel oluşturacak bir halin bulunmaması
- Başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye'de kesintisiz beş yıl ikamet edilmiş olması
- Kendi millî kanununa, vatansızlar bakımından Türk kanunlarına göre ergin ve ayırt etme gücüne sahip olunması
- Toplumsal yaşamı sürdürmeye elverecek ölçüde Türkçe konuşulabilmesi
- Türkiye'de yerleşme kararının davranışlarla ortaya konulması
- Genel sağlık açısından tehlike oluşturan bir hastalığın taşınmaması
- İyi ahlak sahibi olunması
- Başvuru sahibinin kendisinin ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerin geçimini karşılayacak bir gelirinin ya da mesleğinin bulunması
Başvuru Dosyasında İstenen Belgeler
Vatandaşlık dosyasının oluşturulabilmesi için başvuru formu, kimlik bilgilerini gösteren doğum belgesi ve medeni durumu ortaya koyan belge sunulur. Bunlara pasaport ile noter onaylı tercümesi, iki adet biyometrik fotoğraf ve geçerli ikamet izni kartının aslı ile fotokopisi eklenir. Dosya, sağlık raporu, gelir durumunu ortaya koyan belgeler ve harç ödemesine ilişkin dekontla tamamlanır.
Vatandaşlığın Kazanılmasının Doğurduğu Sonuçlar
Yetkili makam kararıyla vatandaşlığa alınan kişi, bu sıfatı kararın tarihinden itibaren kazanır. Aynı andan başlayarak Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanır ve onlara yüklenen yükümlülüklere tabi olur.
Eş bakımından: Yetkili makam kararına dayalı kazanma, diğer eşin vatandaşlık durumunu doğrudan etkilemez. Buna karşılık eş, gerekli evrak ve belgeleri hazırlayarak kendi adına başvuruda bulunabilir. Bu başvurunun ardından diğer eş de otomatik olarak Türk vatandaşlığını kazanmış olacaktır.
Çocuklar bakımından: Vatandaşlığa alınan kişinin ergin çocukları bu karardan hiçbir biçimde etkilenmez. Sonuç yalnızca ergin olmayan çocuklar bakımından doğar. Daha açık söylemek gerekirse, vatandaşlığı kazanan kişinin velayeti kendisinde bulunan küçük çocukları, diğer eşin muvafakati şartıyla Türk vatandaşlığını edinebilir.
Ayrıca vatandaşlığı kazanan yabancıların, talep etmeleri halinde Türkçe ad ve soyadı almalarının önünde bir engel bulunmaz.
Doğumla Türk Vatandaşlığının Kazanılması
Doğuma bağlı vatandaşlık, soy bağı veya doğum yeri esasına dayanarak kendiliğinden doğar ve hükümlerini doğum anından itibaren gösterir.
Soy bağı esası bakımından, Türk vatandaşı ana ya da babadan evlilik birliği içinde dünyaya gelen çocuk, doğum ülkesine bakılmaksızın Türk vatandaşı olur. Evlilik birliği dışında doğan çocuğun anası Türk vatandaşı, babası yabancı ise çocuk yine Türk vatandaşlığını kazanır. Buna karşılık evlilik dışı doğan çocuğun anası yabancı, babası Türk vatandaşıysa vatandaşlığın kazanılması baba ile çocuk arasında soy bağının kurulmasına bağlıdır.
Doğum yeri esasında ise Türkiye'de dünyaya gelmesine rağmen yabancı ana ve babasından ötürü doğumla hiçbir devletin vatandaşlığını edinemeyen çocuk, doğduğu andan itibaren Türk vatandaşı sayılır. Bu noktada bir karineye de değinmek gerekir: Türkiye'de bulunmuş çocuk, aksini gösteren bir emare ortaya çıkmadıkça Türkiye'de doğmuş kabul edilir.
Yetkili Makam Kararıyla Genel Yoldan Kazanma
Bu yolda devletin gözettiği amaç, yabancının toplumla bütünleşmesini sağlamaktır. Bu nedenle başvuru yapılan ülkede belirli bir süre ikamet edilmiş olması aranır.
Genel yoldan kazanma, Kanun'un 11. maddesinde düzenlenmiştir ve uygulamada uzun süreli ikamet izni ile Türk vatandaşlığının kazanılması olarak da anılır. Bu yolda belirleyici unsur, yabancının başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye'de kesintisiz beş yıl ikamet etmiş olmasıdır. Söz konusu beş yılın hukuka uygun bir ikamet iznine dayanması gerekir. Nitekim yabancının bu yoldan yararlanabilmesi için uzun dönem ikamet izni, öğrenci ikamet izni veya aile ikamet izni ile ülkede kesintisiz beş yıl kalmış olması beklenir.
Ayrıntılar için Türk Vatandaşlığının Yetkili Makam Kararı ile Kazanılması başlıklı çalışmamız incelenebilir.
Evlat Edinilme Yoluyla Kazanma
Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 18. maddesi uyarınca, bir Türk vatandaşı tarafından evlat edinilen ve henüz ergin olmamış yabancı, Türk vatandaşlığını kazanabilir. Burada da millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel oluşturacak bir halin bulunmaması aranır; aksi takdirde talebin reddedilmesi gündeme gelir.
Seçme Hakkının Kullanılmasıyla Kazanma
Türk vatandaşları, aranan koşulları taşımaları halinde yetkili merciden izin isteyerek vatandaşlık bağını sona erdirebilir. Çıkma izni alarak vatandaşlığını yitiren bu kişiler uygulamada mavi kartlı olarak anılır ve münhasıran vatandaşlara tanınan bazı haklardan yararlanmaya devam eder. Türk vatandaşlığına geçmemiş olmaları kaydıyla çocukları da ana ve/veya babalarının sahip olduğu haklara sahiptir.
Bunun yanında kanun koyucu, çıkma izniyle vatandaşlıktan ayrılan ana veya babaların çocuklarına seçme hakkıyla vatandaşlığı kazanma imkânı tanımıştır. Zira bu çocuklar vatandaşlığı kendi iradeleri dışında, ebeveynlerine bağlı olarak kaybetmişlerdir; bu nedenle kendilerine "Türk vatandaşlığını seçme hakkı" tanınmıştır. Ergin oldukları tarihten itibaren üç yıl içinde başvurmaları koşuluyla vatandaşlığı kazanabilirler.
Bu kişiler bakımından hukuki dayanak Kanun'un 21. maddesidir. Mavi kartlı ana babaların ise genel yoldan vatandaşlığı yeniden kazanması mümkündür. Konuya ilişkin ayrıntı için Mavi Kartlıların Yeniden Türk Vatandaşlığına Geçmesi başlıklı makalemize bakılabilir.
İstisnai Yoldan Kazanma
Vatandaşlığın kazanılmasındaki istisnai haller, Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 12. maddesinde düzenlenmiştir:
5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m. 12
"(1) Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmamak şartıyla Cumhurbaşkanı kararı ile aşağıda belirtilen yabancılar Türk vatandaşlığını kazanabilirler.
a) Türkiye'ye sanayi tesisleri getiren veya bilimsel, teknolojik, ekonomik, sosyal, sportif, kültürel, sanatsal alanlarda olağanüstü hizmeti geçen ya da geçeceği düşünülen ve ilgili bakanlıklarca haklarında gerekçeli teklifte bulunulan kişiler.
b) (Ek: 28/7/2016-6735/27 md.) 4/4/2013 tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununun 31 inci maddesinin birinci fıkrasının (j) bendi uyarınca ikamet izni alanlar ile Turkuaz Kart sahibi yabancılar ve bunların yabancı eşi, kendisinin ve eşinin ergin olmayan veya bağımlı yabancı çocuğu.
c) Vatandaşlığa alınması zaruri görülen kişiler.
d) Göçmen olarak kabul edilen kişiler.
(2) (Ek: 19/10/2017-7039/29 md.) Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek hali bulunanların talepleri Bakanlıkça reddedilir."
Hüküm, Kanun'daki diğer koşulları karşılamayan bazı yabancılara istisnai olarak vatandaşlığa geçme imkânı tanımaktadır. Ancak her durumda millî güvenlik ve kamu düzeni yönünden engel oluşturacak bir halin bulunmaması şarttır. Ayrıca vatandaşlığın kazanılması bir Cumhurbaşkanı kararına bağlıdır.
Bu yolun en bilinen uygulaması yatırım yoluyla vatandaşlık kazanılmasıdır; ayrıntılar için Yatırım Yoluyla Türk Vatandaşlığının Kazanılması başlıklı makalemiz incelenebilir.
Evlenme Yoluyla Kazanma
Bir Türk vatandaşıyla evli olan yabancının vatandaşlığı kazanması mümkündür. Ne var ki evlilik tek başına doğrudan bir vatandaşlık hakkı doğurmaz; yabancının Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 16. maddesindeki şartları da taşıması beklenir. Buna göre evliliğin en az üç yıldır sürüyor olması, eşlerin aile birliği içinde yaşaması ve yabancının aile birliğiyle bağdaşmayan faaliyetlerde bulunmamış olması aranır. Bunlara ek olarak millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir halin bulunmaması koşulu da geçerlidir.
Ayrıntılı değerlendirme için Evlilik Yoluyla Türk Vatandaşlığının Kazanılması başlıklı çalışmamıza bakılabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Vatandaşlık davalarında avukatla temsil zorunlu mudur?
Türk hukuku, tarafların yargı önünde kendilerini bizzat savunmasına ve temsil etmesine olanak tanır; sınırlı istisnalar dışında vekille temsil bir zorunluluk değildir. İdare Mahkemelerinde de idare hukuku avukatıyla çalışma yükümlülüğü bulunmaz. Bununla birlikte idare hukuku mevzuatının çok katmanlı yapısı ve İdari Yargılama Usulü Kanunu'ndaki sürelerin hem kısa hem kesin olması, hukukçu olmayan kişilerce yürütülen süreçlerde şekil veya esasa ilişkin, telafisi mümkün olmayan hatalara yol açabilir. Bu nedenle herhangi bir adım atılmadan önce İdare Hukuku alanında çalışan avukatlardan destek alınmasını tavsiye ederiz.
Başvuru reddedilirse yeniden başvurulabilir mi?
5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nda aranan şartların taşınması halinde yeni bir başvuru yapılması ve vatandaşlık durumunun yeniden değerlendirilmesi mümkündür.
Mevcut vatandaşlık korunabilir mi?
Türk vatandaşlığını kazanan yabancının önceki vatandaşlığını yitirmemesi, kendi ülkesinin çifte vatandaşlığa izin veriyor olmasına bağlıdır.
Oturum izni ile vatandaşlık arasındaki fark nedir?
Bir ülkeden oturum izni almakla o ülkenin vatandaşlığını edinmek aynı şey değildir. Aradaki en belirgin ayrım, vatandaşlık kazanan yabancının o devletin pasaportuna sahip olmasıdır.
İkamet izni olmadan başvuru yapılabilir mi?
Vatandaşlık kazanmanın en önemli koşullarından biri, başvuru sahibinin Türkiye'de oturum izninin bulunmasıdır. Türkiye'de oturum izni bulunmayan yabancı, Türk vatandaşlığına hak kazanamayacaktır.
Süreç boyunca Türkiye'de bulunmak gerekir mi?
Başvuru sahiplerinin hem başvuru hem de randevu gününde Türkiye'de olması gerekir. Bu aşamadan sonra ülkede kalma zorunlulukları bulunmaz; özel vekâletnameyle yetkilendirilen kişiler başvuruyu takip edip sonuçlandırabilir. Ancak ikamet izni ve vatandaşlık başvurularında yetkili makamlar başvurucuyu yüz yüze mülakata çağırabilir; bu durumda Türkiye'ye gelinmesi gerekir.
Süreç yönetiminde nelere dikkat edilmelidir?
Vatandaşlık kazanmak için hukuki sürecin bütününün doğru yönetilmesi gerekir. Başvuru sahibinin öncelikle aranan şartları taşıması beklenir. Bunun yanında belgelerin eksiksiz ve doğru hazırlanması ile sürecin usule uygun yürütülmesi bakımından deneyimli bir avukattan destek alınması önem taşır.
Ret kararına karşı dava süresi nedir?
Vatandaşlık başvurusu reddedilen yabancının idari yargıda dava açması gerekir. Dava, işlemin öğrenildiği ya da yazılı bildirimin yapıldığı tarihten itibaren 60 gün içinde açılmalıdır. Bu süreyi geçiren yabancının açtığı dava zamanaşımı nedeniyle reddedilecektir.
Hangi mahkeme yetkilidir?
Vatandaşlık başvurularına ilişkin kararlar İç İşleri Bakanlığı tarafından verildiğinden yetkili mahkeme Ankara İdare Mahkemeleridir.
Independent Legal Değerlendirmesi
Vatandaşlık başvurularında en sık gözlenen yanılgı, kanuni şartların sağlanmasının sonucu kendiliğinden doğuracağı varsayımıdır. Oysa idare, koşulların tamamı karşılansa dahi takdir yetkisini kullanarak olumsuz karar verebilir. Bu nedenle dosyanın kurgusu, yalnızca belge toplamak değil; yerleşme iradesini, ekonomik sürekliliği ve topluma uyumu somut delillerle ortaya koymak üzerine kurulmalıdır.
Başvuru öncesinde ve sürecin devamında özellikle şu noktalar öne çıkar:
- Hangi kazanma yolunun somut duruma uyduğunun baştan belirlenmesi ve dosyanın buna göre kurulması
- Beş yıllık kesintisiz ikametin, yerleşme niyetini gösteren bir izin türüne dayandığının belgelenmesi
- Yurt dışında geçirilen sürelerin hesaplanarak kesinti riskinin önceden ölçülmesi
- Gelir, meslek ve sağlık durumuna ilişkin belgelerin güncel ve birbiriyle tutarlı olması
- Mülakat aşamasına, Türkçe yeterliliği ve uyum ölçütleri gözetilerek hazırlanılması
- Olumsuz karar halinde tebliğ tarihinden itibaren işleyen 60 günlük dava süresinin takip edilmesi
Independent Legal, vatandaşlık başvurularının hazırlanmasından ret kararlarına karşı açılacak iptal davalarının yürütülmesine kadar sürecin tamamında hukuki danışmanlık ve dava takibi hizmeti vermektedir.