Kişinin devletle arasındaki hukuki bağ, doğduğu andan itibaren sahip olduğu ve kendisinden alınamayan haklar arasında sayılır. Bireyi hem içinde yaşadığı topluma hem de bağlı bulunduğu devlete karşı koruyan bu bağ, T.C. Anayasası düzeyinde güvenceye kavuşturulmuştur. Anayasa'nın 66. maddesinin 3. fıkrası, kanunla belirlenmiş koşullar çerçevesinde elde edilen vatandaşlık statüsünün ancak yine kanunun gösterdiği hallerde sona erebileceğini hükme bağlar. Yabancı bir ülkenin vatandaşlığını kendi iradesiyle edinen kişinin Türk vatandaşlığından ayrılması da bu çerçevede, yetkili makam kararıyla gerçekleşen kayıp hallerinden biridir.
Halen yürürlükte bulunan 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun gerekçesinde Avrupa Vatandaşlık Sözleşmesi'ne gönderme yapılmış ve bu metinle bağlı olunduğu ortaya konulmuştur. Sözleşmenin 4. maddesi keyfî biçimde vatandaşlıktan yoksun bırakılmayı yasaklamakta, böylece kaybın hangi hallerde doğacağının önceden ve nesnel biçimde belirlenmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Aynı metnin 7. maddesinde ise kaybı haklı kılabilecek sebepler tek tek sayılmış; başka bir vatandaşlığın gönüllü olarak kazanılması da bu sebepler arasında yerini almıştır.
Bu bilgi notunda, yabancı bir devlet vatandaşlığı edinmek suretiyle Türk vatandaşlığından ayrılmanın aranan koşullarını, süreçte düzenlenen belgeleri, bu belgelerin geçerlilik süresini, ayrılmanın kişi ve ailesi bakımından doğurduğu sonuçları ve başvurunun reddi halinde izlenebilecek hukuki yolu değerlendiriyoruz.
Türk Vatandaşlığından Çıkma İçin Aranan Koşullar
Ayrılma talebinin hangi ölçütlere bağlandığı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 25. maddesinde gösterilmiştir. Bu ölçütleri karşılayan kişilere Bakanlıkça çıkma izni ya da çıkma belgesi düzenlenebilir. Aranan koşullar şunlardır:
- Yabancı bir ülkenin vatandaşlığını halihazırda edinmiş olmak veya bunu edineceğine dair inandırıcı emarelerin bulunması
- Rüşt yaşını doldurmuş ve ayırt etme gücüne sahip bulunmak
- Herhangi bir suç ya da askerlik yükümlülüğü sebebiyle aranan kişiler arasında yer almamak
- Kişi hakkında mali veya cezai nitelikte bir tahdit kaydının bulunmaması
Bu ölçütlerin tamamının aynı anda karşılanması zorunludur; içlerinden yalnızca birinin eksik kalması dahi ayrılma talebinin karşılanmasına engel oluşturur. Vatandaşlık, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetler arasında yer aldığından, talepte bulunan kişinin öncelikle başka bir devletle vatandaşlık bağı kurmuş olması ya da bunun kurulacağının inandırıcı biçimde ortaya konulması beklenir. Düzenlemenin arkasındaki temel kaygı, hiç kimsenin vatansız duruma düşmemesidir.
Süreçte Düzenlenen İki Ayrı Belge
Yabancı bir devletin vatandaşlığına geçerek Türk vatandaşlığından ayrılmak isteyenlere hangi belgenin verileceği, kişinin bulunduğu aşamaya göre değişir. Konu Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 26. maddesinde düzenlenmiş ve iki ayrı belge öngörülmüştür.
Türk Vatandaşlığından Çıkma İzin Belgesi
Yabancı bir ülkenin vatandaşlığını edinmek amacıyla ayrılma izni talep edenlerden başvurusu uygun bulunanlara Bakanlıkça düzenlenen belgedir. Belgenin hükmü, kararın alındığı tarihten başlayarak 2 yıl sürer. İlgilinin bu zaman dilimi içinde, yurt içinde ikamet ettiği yerin valiliğine, yurt dışında bulunuyorsa Türkiye'nin dış temsilciliklerine, yabancı vatandaşlığın kazanıldığını kanıtlayan bilgi ve belgeleri iletmesi gerekir. Bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi halinde çıkma izin belgesi hükümsüz kalır.
Türk Vatandaşlığından Çıkma Belgesi
Ayrılma izninin ardından yabancı vatandaşlığı edindiğini kanıtlayanlara ya da bu vatandaşlığı daha önceden kazanmış olduğunu belgeleyenlere ise "Türk vatandaşlığından çıkma belgesi" düzenlenir. Yukarıda belirtildiği üzere ayrılmanın önkoşulu, başka bir devletin vatandaşlığının iktisap edilmiş olması veya iktisabın kesinlik taşıyacak biçimde ortaya konulmasıdır.
Süreç kısaca şöyle işler: başvuru sahibine ilk aşamada çıkma izin belgesi düzenlenir; izleyen 2 yıl içinde ayrılma koşullarının gerçekleştiği kanıtlandığında ise çıkma belgesi verilir. İkinci belgenin elde edilebilmesi için yabancı vatandaşlığın kazanıldığının veya mutlaka kazanılacağının gösterilmiş olması şarttır.
Çıkma İzin Belgesinin Geçerlilik Süresi
Belgenin ne kadar süreyle hüküm ifade edeceği, Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmeliğin 46. maddesinde açıklığa kavuşturulmuştur:
Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik m. 46
"(1) Türk vatandaşlığından çıkma izin ve çıkma belgesi, karar tarihinden itibaren iki yıl geçerlidir.
(2) Çeşitli nedenlerle karar tarihinden itibaren iki yıl içerisinde ilgiliye teslim edilemeyen çıkma izin ve çıkma belgeleri, kararın ve belgelerin iptal edilmesi için müracaat makamınca Bakanlığa iade edilir.
(3) Türk vatandaşlığından çıkmasına izin verilen kişinin Kanunda aranan şartlardan birini kaybettiğinin müracaat makamlarınca tespiti halinde, çıkma izin ve çıkma belgeleri teslim edilmez. Kişi hakkında alınan kararın ve belgelerin iptal edilmesi için Bakanlığa iade edilir."
Düzenlemenin sonucu açıktır: öngörülen süre içinde yabancı devlet vatandaşlığı edinilemezse, elde bulunan çıkma izin belgesi hükmünü yitirir.
Ayrılmanın Hüküm Doğurduğu An ve Sonuçları
Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 27. maddesi uyarınca, gerekli koşulları karşılayan kişiye çıkma belgesi imzası alınmak suretiyle teslim edilir. Teslim anıyla birlikte ilgili Türk vatandaşlığını yitirir, nüfus aile kütüklerinde yer alan kayıtları kapatılır ve kaybın gerçekleştiği tarihten sonra hakkında yabancı statüsüne ilişkin hükümler uygulanır.
Türk vatandaşlığını doğum yoluyla kazanmışken çıkma izniyle bu statüden ayrılanlar ve bunların üçüncü dereceye kadar altsoyu, sınırlı sayıdaki istisna dışında Türk vatandaşlarına tanınmış haklardan yararlanmaya devam eder. İstisnaların başında seçme ve seçilme hakkının artık kullanılamaması gelir. Bu kişiler bakımından askerlik hizmetini yerine getirmeye ilişkin hak ve yükümlülükler de ortadan kalkar; ayrıca kadrolu bir statüyle asli ve sürekli kamu hizmeti görevlerinde çalışamazlar. Buna karşılık işçi, geçici personel veya sözleşmeli personel sıfatıyla kamu kurum ve kuruluşlarında istihdam edilmeleri mümkündür. Muafiyetten yararlanarak araç ya da ev eşyası ithal etme imkânı da bu kişiler için söz konusu değildir. Sayılan hakların fiilen kullanılabilmesi, çıkma izni alarak vatandaşlıktan ayrılanlara düzenlenebilen mavi kartın ibraz edilmesine bağlıdır.
Eşin ve Çocukların Vatandaşlık Durumu
Ayrılan kişinin evli olması halinde eşinin ve varsa çocuklarının hangi statüde kalacağı, Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 27. maddesinin 2. fıkrasında düzenlenmiştir:
Türk Vatandaşlığı Kanunu m. 27/2
"Eşlerden birinin çıkma izni almak suretiyle Türk vatandaşlığını kaybetmesi, diğer eşin vatandaşlığına tesir etmeyecektir. Bununla birlikte Türk vatandaşlığını kaybeden kişi ana ya da baba ise; vatandaşlıktan çıkan ebeveynin talebinin bulunması ve diğer ebeveynin de muvafakat etmesi halinde çocukları da kendileri ile birlikte Türk vatandaşlığını kaybederler. Diğer eşin muvafakat vermemesi halinde ortak çocukların vatandaşlık durumları hakim kararına göre belirlenir. Şayet vatandaşlığın kaybı, çocukları vatansız kılacak ise belirtilen hususlar uygulanmayacak ve çocukların Türk vatandaşlığından çıkmasına izin verilmeyecektir."
Hükmün pratik karşılığı şudur: bir eşin vatandaşlıktan ayrılması diğerinin statüsünü hiçbir biçimde etkilemez. Çocuklar bakımından da kural aynı yöndedir; ancak ayrılan ebeveynin bu yönde talepte bulunması, diğer ebeveynin buna onay vermesi ve çocukların vatansız kalmayacağının anlaşılması halinde onlar için de çıkma izni düzenlenebilir.
Uygulamaya İlişkin Genel Değerlendirme
Vatandaşlıktan ayrılma, statünün yetkili makam kararıyla sona erdiği hallerden biri olduğundan, kanuni koşulların karşılanması tek başına ilgiliye mutlak bir ayrılma hakkı bahşetmez. Koşulları taşıyan kişi ilgili kuruma izin başvurusunda bulunur ve ayrılma ancak Bakanlığın olumlu kararıyla gerçekleşir. Bakanlık izin vermek zorunda değildir; buna karşılık kurduğu idari işlemde keyfî davranamaz ve işlemini gerekçelendirmekle yükümlüdür. Dolayısıyla kanunda aranan şartlar mevcutsa ve hukuka aykırılık teşkil eden başkaca bir durum bulunmuyorsa, başvurana ayrılma izninin tanınması beklenir. İdarenin bunun aksi yöndeki uygulamalarına karşı, talebi reddedilen kişilerin idari işlemin iptali istemiyle idari yargıya başvurma imkânı saklıdır.
Son olarak belirtmek gerekir ki, koşulları sağlayarak Türk vatandaşlığını yitirenlerin ileride yeniden bu statüyü kazanmaları hukuken mümkündür. Mavi kart sahiplerinin yeniden Türk vatandaşlığına geçişi, ayrı bir başvuru ve değerlendirme sürecine tabidir.
Sıkça Sorulan Sorular
İdare mahkemesinde avukatla temsil zorunlu mudur?
Türk hukuku, tarafların yargı önünde kendilerini bizzat savunmalarına imkân tanır; sınırlı sayıdaki istisna dışında temsil için vekil tayini zorunlu değildir. İdare mahkemelerinde de bu yönde bir mecburiyet öngörülmemiştir. Bununla birlikte idare hukuku mevzuatının çok katmanlı yapısı ve İdari Yargılama Usulü Kanunu'nda öngörülen sürelerin kısa ve kesin oluşu, süreci hukukçu olmayan kişilerin yürütmesi halinde hem usul hem esas bakımından geri dönüşü olmayan hatalara yol açabilir. Bu nedenle herhangi bir adım atılmadan önce idare hukuku alanında hizmet veren hukukçulardan destek alınması yerinde olur.
Başvuru hangi makama yapılır?
Ayrılma talebinde bulunacak kişinin bizzat İl Nüfus ve Vatandaşlık Müdürlüklerine müracaat etmesi gerekir. Yurt dışında bulunanlar ise bulundukları ülkedeki Türkiye Cumhuriyeti dış temsilcilikleri aracılığıyla çıkma izni talebini iletebilir.
Yabancı vatandaşlık kazanılınca kişi kendiliğinden Türk vatandaşlığından çıkmış olur mu?
Hayır. Çıkma izin belgesi alındıktan sonra yabancı devletin vatandaşlığı edinilse dahi statü kendiliğinden sona ermez. Başvurunun yapıldığı makama (yurt içinde İl Nüfus ve Vatandaşlık Müdürlükleri) yabancı vatandaşlığın kazanıldığını gösteren belge sunulduğunda, imza karşılığında Türk Vatandaşlığından Çıkma Belgesi teslim edilir; ayrılma bu aşamada gerçekleşmiş olur.
Mavi kartlıların Türk vatandaşlarından farkı nedir?
Doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle bu statüyü yitirenler ile üçüncü dereceye kadar altsoyları, birkaç istisna dışında Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanmayı sürdürür ve "mavi kartlı" olarak anılır. Aradaki en belirgin farklar, seçme ve seçilme hakkının bulunmaması ile askerlik yükümlülüğünün ortadan kalkmasıdır. Bu kişiler ayrıca kadrolu kamu görevlisi olarak çalışamazlar.
Vatandaşlıktan çıkmak emekli aylığını etkiler mi?
Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 28. maddesinin 2. fıkrası, ayrılan kişilerin sosyal güvenlik alanında kazanılmış haklarını saklı tutar. Bu nedenle emekli aylığına hak kazanıldıktan sonra vatandaşlıktan çıkılması, aylığın yitirilmesi sonucunu doğurmaz.
Çocuklar da ebeveynle birlikte vatandaşlıktan çıkar mı?
Ayrılan kişinin talebi ve diğer ebeveynin onayı bir araya geldiğinde çocuklar da anne ya da babalarıyla birlikte Türk vatandaşlığını yitirir. Diğer ebeveyn yabancı uyruklu ise, vatandaşlıktan çıkan ebeveynin bu yöndeki talebi tek başına yeterli sayılır.
Eşlerden birinin ayrılması diğerini etkiler mi?
Etkilemez. Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 27. maddesinin 2. fıkrası, eşlerden birinin çıkma izni alarak statüsünü yitirmesinin diğer eşin vatandaşlığı üzerinde sonuç doğurmayacağını açıkça belirtir.
Ayrılmanın olmazsa olmaz koşulu nedir?
Türk vatandaşlığından çıkabilmek için yabancı bir devletin vatandaşlığının önceden kazanılmış olması ya da kazanılacağına dair inandırıcı belirtilerin ortaya konulması aranır.
Independent Legal Değerlendirmesi
Vatandaşlıktan ayrılma dosyalarında uygulamada en sık karşılaşılan sorun, sürecin tek bir işlemden ibaret sanılmasıdır. Oysa çıkma izni ile çıkma belgesi birbirinden ayrı iki aşamaya karşılık gelir ve aradaki iki yıllık pencerenin kaçırılması, başvuruyu baştan tekrarlamak dışında seçenek bırakmaz. Bakanlığın takdir yetkisi bulunduğu gerçeği de göz ardı edilmemelidir; ancak bu yetki denetimsiz değildir ve gerekçesiz ya da ölçüsüz ret kararları iptal davasına konu edilebilir.
Somut bir dosyada yol haritası kurulurken şu başlıklar öncelikli olarak ele alınmalıdır:
- Askerlik durumu ile adli ve mali tahdit kayıtlarının başvuru öncesinde denetlenmesi
- Yabancı vatandaşlığın kazanılacağına ilişkin belgelerin inandırıcılık ölçütünü karşılayacak biçimde hazırlanması
- Karar tarihinden itibaren işleyen iki yıllık sürenin takvimlenmesi ve bildirim yükümlülüğünün zamanında yerine getirilmesi
- Çocuklar bakımından muvafakat ile vatansızlık riskinin birlikte değerlendirilmesi
- Mavi kart başvurusunun, ayrılmanın hemen ardından gündeme alınması
- Ret kararının tebliğinden itibaren işleyecek dava açma süresinin kaçırılmaması
Independent Legal, vatandaşlık statüsüne ilişkin idari başvuruların hazırlanmasından ret kararlarına karşı yürütülecek iptal davalarına kadar sürecin tamamında danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.