Yabancı uyruklu kişilerin Türk vatandaşlığını doğumdan sonra elde etmesinin birden çok yolu bulunmakla birlikte, uygulamada en yaygın olanı evliliktir. Ne var ki bir Türk vatandaşıyla nikâh kıyılmış olması, tek başına vatandaşlık sonucunu doğurmaz. Vatandaşlık talebinde bulunan yabancının, öncelikle Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 16. maddesinde sayılan koşulları karşılaması gerekir. Anılan hüküm, sayılan şartların tamamının birlikte gerçekleşmesini aramaktadır.
Kanunda öngörülen bütün koşullar sağlanmış olsa dahi, idari makamların vatandaşlık başvurusunu reddetmesi mümkündür. Böyle bir sonuçla karşılaşan başvuru sahibinin izleyeceği yol, ret işleminin iptali istemiyle idare mahkemesinde dava açmaktır.
Bu bilgi notunda, evlenme yoluyla vatandaşlık kazanımının 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 16. maddesindeki çerçevesini, başvuru usulünü, istenen belgeleri, boşanma ve evliliğin butlanı hallerinde ortaya çıkan durumu ve ret kararına karşı işletilecek yargısal denetimi ele alıyoruz.
Evlenme Yoluyla Vatandaşlık Kazanmanın Şartları
Vatandaşlık verme yetkisi devletlerin egemenlik alanına girer; her ülke kendi kabul koşullarını serbestçe belirler. Türkiye bakımından 2003 yılında yapılan değişiklik, evlilik üzerinden vatandaşlık kazanımını belirgin biçimde güçleştirmiştir. Yürürlükten kalkan 403 sayılı Kanun döneminde yabancı kadın, bir Türk erkeğiyle evlenmekle vatandaşlığı doğrudan elde edebiliyordu. Yürürlükteki 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu ise evlenme yoluyla kazanımı bir dizi koşula bağlamıştır.
Halen uygulanan hüküm şu şekildedir:
Türk Vatandaşlığı Kanunu m. 16
"Bir Türk vatandaşı ile evlenme doğrudan Türk vatandaşlığını kazandırmaz. Ancak bir Türk vatandaşı ile en az üç yıldan beri evli olan ve evliliği devam eden yabancılar Türk vatandaşlığını kazanmak üzere başvuruda bulunabilir."
Madde uyarınca başvuru sahiplerinde aranan koşullar şunlardır:
- Aile birliği içinde yaşamak
- Milli güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmamak
- Türk vatandaşı ile en az üç yıldan beridir evli olmak
- Evlilik birliği ile bağdaşmayacak bir faaliyette bulunmamak
Görüldüğü üzere kanun koyucu, yabancının bir Türk vatandaşıyla belirli bir süredir evli olmasını ve bu evliliğin halen sürmesini tek başına yeterli saymamış; bunlara ek koşullar öngörmüştür. Söz konusu koşulları sırasıyla incelemek gerekir.
Türk Vatandaşı ile En Az Üç Yıldır Evli Olmak
Türk vatandaşıyla evlenen yabancının vatandaşlık talebinde bulunabilmesi bakımından ilk aranan husus, evliliğin üzerinden en az üç yıl geçmiş olmasıdır.
Bu noktada dikkat edilmesi gereken bir ayrıntı vardır: kanun, üç yıllık bir evlilik geçmişini vatandaşlığın iktisabı için yeterli görmemektedir. Talebin değerlendirilebilmesi için evlilik bağının başvurunun yapıldığı anda da devam ediyor olması şarttır.
Aile Birliği İçinde Yaşamak
Evliliğin vatandaşlık kazandıran bir yol olarak tanınması, gerek Türkiye'de gerekse diğer ülkelerde yalnızca bu amaçla kurulan göstermelik evliliklerin yaygınlaşmasına zemin hazırlamıştır. Kanun koyucu, bu tür sahte evlilikler üzerinden vatandaşlık elde edilmesini engellemek amacıyla aile birliği içinde yaşama koşulunu getirmiştir. Başvuru yapıldığında yetkili makamlar, tarafların gerçekten evli olup olmadığını ve fiilen bir aile birlikteliğinin sürüp sürmediğini araştırır.
Maddenin ikinci fıkrası, bu koşul bakımından bir istisna öngörmüştür. Buna göre başvuru yapıldıktan sonra Türk vatandaşı eşin vefat etmesi halinde, sağ kalan yabancı eş bakımından aile birliği içinde yaşama koşulu artık aranmaz.
Evlilik Birliği ile Bağdaşmayacak Bir Faaliyette Bulunmamak
Kanun, başvuru sahibinin evlilik birliğiyle bağdaşmayan faaliyetlerden uzak durmasını da ayrıca aramaktadır. Ne var ki "evlilik birliği ile bağdaşmayacak faaliyet" ifadesi soyut bırakılmış, hangi davranışların bu kapsama gireceği tek tek gösterilmemiştir. Değerlendirme yetkili makamlara bırakılmış olup, teamüller ve genel ahlak ölçütleri esas alınarak sonuca varılır.
Bununla birlikte Türk Vatandaşlığı Kanunu Uygulama Yönetmeliği'nin 28. maddesi örnekleme yoluyla bir yol gösterici sunmuş ve fuhuş ile fuhşa aracılık etmeyi bu nitelikte faaliyetler arasında saymıştır.
Milli Güvenlik ve Kamu Düzeni Bakımından Engel Bulunmaması
Bu koşul, Türk vatandaşlığının sonradan kazanılmasına ilişkin bütün yollar bakımından ortak olarak aranır. Nedeni açıktır: kamu düzeni ve milli güvenlik, toplumun bütününü ilgilendiren ve diğer menfaatlerin önünde tutulan iki değerdir.
Aynı zamanda bu koşul, idareye takdir yetkisi kullanma imkânı tanıyan noktadır. Yabancının evlilik üzerinden vatandaşlık kazanabilmesi için milli güvenlik ve kamu düzeni yönünden bir engelinin bulunmaması gerekir. Hangi hallerin bu kapsamda değerlendirileceği burada da kesin sınırlarla belirlenmemiş, yukarıda açıkladığımız üzere yetkili makamların değerlendirmesine bırakılmıştır.
Bu şartları karşılayan ve halihazırda başka bir devletin vatandaşı olan kişiler, çifte vatandaşlığa ilişkin düzenlemelerden de yararlanabilir. Konu, Çifte Vatandaşlık Nedir? başlıklı çalışmamızda ayrıca ele alınmaktadır.
Başvuru Nasıl ve Nereye Yapılır?
Yukarıda sayılan koşulları taşıyan yabancı, gerekli belgeleri tamamlayarak T.C. İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü'ne başvuruda bulunur.
Başvuru sahibinin mevzuatta aranan nitelikleri taşıyıp taşımadığı, yurt içinde illerde oluşturulan vatandaşlık başvuru inceleme komisyonlarınca tespit edilir. Yurt dışından yapılan başvurularda ise bu incelemeyi yürütmekle yetkili makam dış temsilciliklerdir.
Koşulları sağladığı belirlenen kişiler adına bir vatandaşlık dosyası oluşturulur ve dosya, karara bağlanmak üzere Bakanlığa iletilir. Durumu uygun bulunmayanların talebi ise Bakanlıkça reddedilerek ilgilisine tebliğ edilir.
Başvuruda İstenen Belgeler
Evlenme yoluyla Türk vatandaşlığı talebiyle yapılacak başvuruda sunulması gereken belgeler şunlardır:
- Vatandaşlık başvurusuna ilişkin form dilekçe
- Türk vatandaşı eşe ait nüfus kayıt örneği
- Başvurucunun hangi devletin vatandaşı olduğunu ortaya koyan pasaport ya da muadili belge
- Başvurucunun doğum belgesi
- Evlilik cüzdanı
- İkamet izni
- Başvurucu hakkında bir suça ilişkin kesinleşmiş mahkeme kararı varsa, bu kararın aslı gibidir onaylı örneği
- 2 adet biyometrik fotoğraf
- Hizmet bedelinin maliye veznesine yatırıldığını gösteren makbuz
Boşanma Halinde Kazanılmış Vatandaşlığın Durumu
Aranan koşulları karşılayarak Türk vatandaşlığını elde eden yabancının, vatandaşlığı kazandıktan sonra eşinden boşanması vatandaşlık statüsünü sona erdirmez. Bir başka deyişle evlilik bağının daha sonra çözülmesi, evlenme yoluyla kazanılmış vatandaşlığa etki etmez. Zira Türk vatandaşlığı bu noktada kazanılmış hak niteliği taşır ve sonradan gerçekleşen gelişmeler bu hakkı zedelemez.
Evliliğin Butlanı Halinde Vatandaşlığın Akıbeti
Türk Medeni Kanunu'nda düzenlenen butlan (geçersizlik) sebepleri nedeniyle evliliği mahkemece iptal edilen çiftlerde, tarafların evlenirken iyiniyetli olması halinde yabancı eşin Türk vatandaşlığı korunur. Buradaki iyiniyet, eşlerin evlenme anında geçersizlik sebeplerinin varlığından haberdar olmamasını ve bunu bilmelerinin kendilerinden beklenemeyecek olmasını ifade eder.
Başvurunun Reddi Kararına Karşı İptal Davası
Yukarıda açıkladığımız üzere, mevzuatın aradığı koşulları taşıyan yabancıların evlenme yoluyla vatandaşlık talepleri idarece incelenerek karara bağlanır. Bazı hallerde idare, farklı gerekçelerle bu taleplerin reddine hükmedebilmektedir. Ret gerekçesi kanuni koşulların karşılanmamış olması ya da başvurunun eksik veya hatalı evrakla yapılması olabileceği gibi, idarenin takdir yetkisi çerçevesinde de olumsuz karar verilebilir.
Hangi gerekçeye dayanırsa dayansın, talebi reddedilen yabancı bu kararı hukuka aykırı görüyorsa iptali istemiyle dava açabilir. Dava, ret kararını tesis eden idarenin bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde açılır. Dava açma süresi ise ret kararının ilgilisine tebliğ edildiği tarihten itibaren 60 gündür. Konunun ayrıntıları Vatandaşlık Başvurusunun Reddi Kararının İptali Davası başlıklı çalışmamızda ele alınmaktadır.
Vatandaşlık talebine ilişkin olarak idarece verilen kabul veya ret kararları, hukuki nitelikleri bakımından birer idari işlemdir. Dolayısıyla bu işlemlerin hukuka uygun sayılabilmesi için idari işlemlerde bulunması gereken bütün unsurları taşıması zorunludur. İdari İşlemlerin İptali başlıklı çalışmamızda açıkladığımız gibi; yetki, şekil, sebep, konu ve amaç unsurlarından herhangi birinde sakatlık bulunduğu saptanan işlemler mahkemece iptal edilebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
İdare mahkemesinde avukatla temsil zorunlu mudur?
Türk hukukunda taraflar, sınırlı birkaç istisna dışında mahkemelerde kendilerini bizzat savunabilir; avukatla temsil kural olarak zorunlu tutulmamıştır. Bu çerçevede idare mahkemelerinde de vekille temsil şartı aranmaz.
Bununla birlikte idare hukuku mevzuatının karmaşıklığı ve İdari Yargılama Usulü Kanunu'nda öngörülen sürelerin kısa ve kesin niteliği, süreci hukukçu olmayan kişilerin yürütmesi halinde hem usul hem esas bakımından telafisi güç hatalara yol açabilmektedir. Ayrıntılı düzenlemeler içeren idari yargı sürecinde hak kaybı yaşanmaması için, herhangi bir işlem yapılmadan önce idare hukuku alanında hizmet veren bir hukukçudan destek alınması yerinde olur.
Başvuru için Türkiye'de ikamet şartı var mıdır?
Kanunun evlenme yoluyla vatandaşlık kazanımı için aradığı koşullar arasında yabancının Türkiye'de oturması yer almaz. Evlilik hayatının Türkiye dışında sürdürülmesi mümkündür ve bu durumda da başvuru yapılabilir.
Sonradan Türk vatandaşı olmuş biriyle evlenmek yeterli midir?
Vatandaşlığı doğum dışındaki bir yolla sonradan elde etmiş bir kişiyle yapılan evlilik de evlenme yoluyla vatandaşlık kazanımına dayanak oluşturabilir. Bu ihtimalde de Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 16. maddesinde sayılan koşulların gerçekleşmesi ve başvuruda bulunulması yeterlidir.
Başvurudan sonra Türk eşin vefatı süreci nasıl etkiler?
Başvuru yapıldıktan sonra Türk vatandaşı eşin hayatını kaybetmesi halinde, kanunda aranan koşullardan aile birliği içinde yaşama şartı artık uygulanmaz. Bu durumda en az üç yıldır evli olma, evlilik birliğiyle bağdaşmayan faaliyette bulunmama ve milli güvenlik ile kamu düzeni yönünden engel taşımama koşulları geçerliliğini sürdürür; diğer koşulların karşılanması halinde vatandaşlık hakkı doğar.
Yurt dışından yapılan başvurularda usul nasıl işler?
Yurt dışından yapılacak başvurularda gerekli belgelerin onaylı örnekleriyle Türkçe tercümelerinin konsolosluklara teslim edilmesi gerekir.
Başvurunun ardından vatandaşlık talebinde bulunan yabancı ile eşi, konsoloslukta hem ayrı ayrı hem de birlikte mülakata alınır; böylece evliliğin gerçek ve geçerli olup olmadığı tespit edilmeye çalışılır. Mülakattan doğan olumlu ya da olumsuz kanaat ile sunulan belgeler bir arada değerlendirilerek başvuru sonuçlandırılır.
Başvuru ne kadar sürede sonuçlanır?
Sürecin makul bir zamanda tamamlanması bakımından başvurucuya düşen en önemli sorumluluk, istenen evrakı eksiksiz biçimde sunmaktır. Belgelerin tam olarak ibraz edildiği hallerde süreç genellikle 1-2,5 yıl aralığında sonuçlanmaktadır.
Independent Legal Değerlendirmesi
Evlenme yoluyla vatandaşlık dosyalarında olumsuz sonuçların büyük bölümü, kanuni koşulların hiç sağlanmamasından değil, aile birliğinin fiilen sürdüğünün ortaya konamamasından kaynaklanmaktadır. İdare bu noktada mülakat tutanaklarına, ortak ikamet kayıtlarına ve çevre araştırmasına ağırlık vermekte; başvurucunun sunduğu belgelerle idari kayıtlar arasındaki en küçük tutarsızlık bile ret gerekçesine dönüşebilmektedir. Bu nedenle dosyanın hazırlanması, tek başına belge toplamaktan ibaret bir işlem olarak görülmemelidir.
İkinci risk alanı, milli güvenlik ve kamu düzeni ölçütünün idareye tanıdığı geniş takdir alanıdır. Bu ölçüte dayanan ret kararlarında gerekçenin somut olgularla desteklenip desteklenmediği, iptal davasının seyrini belirleyen esas tartışmayı oluşturur.
Sürecin yönetiminde öne çıkarılması gereken başlıklar şunlardır:
- Üç yıllık evlilik süresinin ve evliliğin başvuru anında devam ettiğinin resmi kayıtlarla belgelenmesi
- Ortak yaşamın adres, tapu, kira, banka ve okul kayıtları gibi bağımsız delillerle desteklenmesi
- Mülakat aşamasına, eşlerin beyanları arasında çelişki doğmayacak şekilde hazırlanılması
- Ret kararının hangi unsura dayandığının çözümlenmesi ve takdir yetkisinin sınırları yönünden değerlendirilmesi
- Tebliğ tarihinin tespiti ile 60 günlük dava açma süresinin gecikmeye yer bırakmadan takvimlendirilmesi
- Yurt dışı başvurularında tercüme ve onay işlemlerinin usulüne uygun tamamlanması
Independent Legal, yabancılar ve vatandaşlık hukukundan doğan uyuşmazlıklarda başvuru dosyasının hazırlanmasından ret kararına karşı açılacak iptal davasının takibine kadar sürecin tamamında danışmanlık hizmeti sunmaktadır.