Eğitim kurumlarında öğrencilerin uyması beklenen bir kurallar bütünü vardır; bu kurallara aykırı davrananlar disiplin yaptırımlarıyla karşılaşabilir. Kural dışı davranışlara yaptırım bağlanmasının başlıca gerekçesi caydırıcılıktır. Kuralın ihlalinin bir sonuç doğuracağının bilinmesi, bu tür davranışların önüne geçer. Verilen cezalardan beklenen bir diğer etki ise diğer öğrenciler bakımından örnek oluşturarak benzer eylemlerin tekrarlanmasını engellemektir. Ne var ki amaç kurallara uyumu sağlamak olsa da, disiplin soruşturmasının kendisinde de kurallara aykırılıklara ve hatalara sıklıkla rastlanmaktadır.
Öğrencilere uygulanacak disiplin yaptırımları, ilgili eğitim kurumunca hazırlanan disiplin yönetmeliklerinde düzenlenmiştir. Mevzuata aykırı biçimde tesis edilen cezalara karşı çeşitli hukuki yollara başvurmak mümkündür. Bir disiplin cezasının hukuka uygun sayılabilmesi için konu, sebep, amaç, yetki ve şekil unsurları bakımından sakatlık taşımaması; soruşturmayı yürüten makamların da eylemin niteliğiyle orantılı bir yaptırım belirlemesi gerekir. Aksi halde ölçüyü aşan ya da bütünüyle haksız biçimde uygulanan cezaların hukuka aykırı olacağı tartışmasızdır ve bunların itiraz veya iptal davası yoluyla ortadan kaldırılması mümkündür.
Bu bilgi notunda yükseköğretim öğrencilerine yönelik disiplin rejiminin hukuki çerçevesini, ceza türlerini, zamanaşımı sürelerini, soruşturma usulünü, savunma hakkını, cezayı vermeye yetkili makamları ve karara karşı izlenebilecek hukuki yolları ele alıyoruz.
Disiplin Cezalarının Hukuki Çerçevesi
Yükseköğretim kurumlarında öğrencilere verilecek disiplin cezalarına ilişkin temel metin, Yükseköğretim Kurumları Öğrenci Disiplin Yönetmeliği'dir. Yönetmeliğin 1. maddesi uyarınca düzenleme, yükseköğretim kurumlarındaki öğrencilerin tamamını kapsar. Ceza türleri ile soruşturmanın usul ve esasları da aynı metinde hükme bağlanmıştır. Bununla birlikte üniversiteler, bu Yönetmeliğe aykırı düşmemek kaydıyla kendi bünyelerinde çıkaracakları yönetmeliklerle düzenleme yapabilirler. Dolayısıyla ilgili yükseköğretim kurumunda öğrenim gören öğrencilerin her iki metne de uygun davranmaları gerekir.
Ceza Türleri ve Bunları Gerektiren Disiplin Suçları
Yükseköğretim Kurumları Öğrenci Disiplin Yönetmeliği; hangi davranışların yasaklandığını, yasak davranışın hangi yaptırımla karşılanacağını ve tekerrür halinde uygulanacak ceza miktarını ayrıntılı biçimde düzenlemiştir. Uygulamada en sık rastlanan durumlar üzerinden bakıldığında tablo şu şekilde özetlenebilir:
- Uyarma, çoğunlukla yükseköğretim kurumu yetkililerince belirlenen yerler dışına ilan asılması gibi eylemler nedeniyle uygulanır.
- Kınama, sınavda kopyaya teşebbüs edilmesi, kurum içinde izinsiz bildiri dağıtılması ya da afiş ve pankart asılması gibi durumlarda gündeme gelir.
- Bir haftadan bir aya kadar kurumdan uzaklaştırma, kurum içinde alkol tüketilmesi veya kuruma ait açık ve kapalı alanlarda yetkililerden izin alınmadan toplantı düzenlenmesi hallerinde verilmektedir.
- Bir yarıyıl için kurumdan uzaklaştırma, sınavda kopya çekilmesi veya çektirilmesi, kurum personeline ya da öğrencilere fiili saldırıda bulunulması, kurumda hırsızlık yapılması ve seminer, tez veya yayınlarda intihale başvurulması nedeniyle uygulanır.
- İki yarıyıl için kurumdan uzaklaştırma, görevlilere karşı cebir ve şiddet kullanarak görevin yerine getirilmesini engellemek ya da Türk Ceza Kanunu'nda suç olarak tanımlanan eylemleri işlemek gibi hallerde söz konusu olur. Kurum içinde uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanılması, taşınması yahut bulundurulması, tehditle kopya çekilmesi ve kurum içinde cinsel tacizde bulunulması hallerinde de öğrenci hakkında iki yarıyıllık uzaklaştırma kararı verilebilir.
- Yükseköğretim kurumundan çıkarma, kurum içinde uyuşturucu ya da uyarıcı madde satmak, satın almak, başkalarına vermek veya bunların ticaretini yapmak gibi eylemlerin karşılığıdır. Kişilerin bedeni üzerinde cinsel davranışlarda bulunarak cinsel dokunulmazlıklarını ihlal etmenin yaptırımı da yine çıkarma cezasıdır.
Disiplin cezası gerektiren eylemler yukarıda örneklenenlerle sınırlı değildir. Uzaklaştırma ve çıkarma cezasını gerektiren fiiller dışında, uyarma ve kınama cezasını gerektiren eylemlere nitelik ve ağırlık bakımından benzeyen davranışlar da sergilenebilmektedir. Bu tür eylemlerde bulunanlara aynı türden cezaların uygulanacağı düzenlemede açıkça belirtilmiştir.
Ayrıca daha önce cezalandırılmış bir eylemin yinelenmesi durumunda bir derece ağır cezanın uygulanacağı, ancak bu yolla yükseköğretim kurumundan çıkarma cezasına hükmedilemeyeceği kabul edilmiştir.
Soruşturma ve Ceza Zamanaşımı Süreleri
Yönetmelikte disiplin suçu olarak tanımlanan eylemleri işleyen öğrenciler hakkında, olayın öğrenilmesinin ardından derhal harekete geçilir. Her hâlükârda, eylemin işlendiğinin soruşturma açmaya yetkili amirlerce öğrenildiği tarihten itibaren aşağıdaki süreler içinde soruşturmaya başlanmazsa, disiplin cezası verme yetkisi zamanaşımına uğrar.
- Uyarma, kınama ile bir haftadan bir aya kadar uzaklaştırma cezalarını gerektiren eylemlerde soruşturmaya bir ay içinde başlanması gerekir.
- Bir veya iki yarıyıl uzaklaştırma ile yükseköğretim kurumundan çıkarma cezalarını gerektiren eylemlerde bu süre üç aydır.
Bunun yanında, disiplin cezasını gerektiren eylemin işlendiği tarihten itibaren en geç iki yıl içinde ceza verilmemişse, ceza verme yetkisi yine zamanaşımına uğrar.
Disiplin Soruşturmasında Usul
Öğrencinin bağlı bulunduğu birime göre soruşturma açmaya yetkili amirler şu şekilde belirlenmiştir:
- Fakülte öğrencilerinin işlediği disiplin suçlarında yetki dekana aittir.
- Enstitü öğrencileri bakımından soruşturmayı enstitü müdürü açar.
- Yüksekokul ve meslek yüksekokulu öğrencileri yönünden yetkili amir müdürdür.
- Konservatuvar öğrencileri söz konusu olduğunda ise yetki konservatuvar müdürünündür.
Yetkili amirler soruşturmayı bizzat yürütebilecekleri gibi, bir veya birden fazla soruşturmacı görevlendirmek suretiyle de yaptırabilirler. Gerekli gördükleri takdirde başka bir yükseköğretim kurumundan soruşturmacı görevlendirilmesini talep etmeleri de mümkündür.
Soruşturmada gizlilik esastır. Soruşturmacı gerek duyduğunda tanık dinleyebilir, keşif yapabilir ve bilirkişiye başvurabilir. Soruşturma işlemleri tutanağa bağlanır ve soruşturmacının yaptığı her işlem için tutanak düzenlenmesi zorunludur. Kurumun diğer personeli, soruşturmacının istediği belgeleri vermekle yükümlüdür.
Öğrencinin Savunma Hakkı
Soruşturmanın en kritik aşamalarından biri, hakkında işlem yürütülen öğrenciye savunma imkânı tanınmasıdır. Öğrenciye isnat edilen fiilin neden ibaret olduğu, savunmanın yapılacağı tarihten en az yedi gün önce yazılı biçimde bildirilmelidir. Bu yazıda öğrenciden, belirtilen gün, saat ve yerde savunmasını yapmak üzere hazır bulunması istenir. Gönderilecek davetiyede ayrıca, çağrıya geçerli bir mazereti olmaksızın uymadığı veya mazeretini zamanında bildirmediği takdirde savunmadan vazgeçmiş sayılacağı ve dosyadaki diğer delillere göre karar verileceği belirtilmelidir. Savunma için gelen kişi savunmasını yazılı olarak sunmak isterse, kendisine üç günden az olmamak üzere süre tanınabilir. Her durumda soruşturma, öğrencinin kendisini gereği gibi savunabilmesine imkân verecek biçimde yürütülmelidir.
Soruşturma Raporu
Soruşturmanın tamamlanmasıyla düzenlenen raporda; soruşturma onayı, soruşturmaya başlama tarihi, hakkında soruşturma yürütülen kişinin kimliği, isnat edilen fiiller, soruşturmanın aşamaları, deliller ve alınan savunma özetlenir. Raporda isnadın sabit olup olmadığı tartışılır ve uygun görülen disiplin cezası teklif edilir. Soruşturmaya ilişkin belgelerin asılları veya suretleri bir dizi pusulasına bağlanarak rapora iliştirilir. Rapor, dosyayla birlikte soruşturmayı açan mercie teslim edilir.
Cezayı Vermeye Yetkili Makam
Soruşturma tamamlandıktan sonra cezaya hükmedecek makam, yaptırımın ağırlığına göre değişir.
Uyarma, kınama ve bir haftadan bir aya kadar uzaklaştırma cezaları; ilgili fakültenin dekanı ya da enstitü, konservatuvar, yüksekokul veya meslek yüksekokulu müdürü tarafından verilir.
Müşterek kullanım alanlarında işlenen disiplin suçları bakımından uyarma, kınama ve bir aya kadar uzaklaştırma cezası verme yetkisi ise rektöre aittir.
Daha ağır yaptırımlar olan bir veya iki yarıyıl uzaklaştırma ile yükseköğretim kurumundan çıkarma cezalarına yetkili disiplin kurulu karar verir. Fakülte, enstitü, konservatuvar, yüksekokul ve meslek yüksekokulunca yürütülen soruşturmalarda bu birimlerin yönetim kurulları; rektörlükçe yürütülen soruşturmalarda ise üniversite yönetim kurulu disiplin kurulu sıfatıyla görev yapar.
Ceza belirlenirken eylemin ağırlığı, öğrencinin daha önce disiplin cezası alıp almadığı, genel tutum ve davranışları ile işlediği fiil nedeniyle pişmanlık duyup duymadığı gözetilmelidir.
İtiraz ve İptal Davası
Disiplin amirleri ile kurullarınca öğrenci hakkında verilen cezalara karşı on beş gün içinde üniversite yönetim kuruluna itiraz edilebilir. İtiraz mercii olan üniversite yönetim kurulu, başvuruyu on beş gün içinde kesin olarak sonuçlandırır. Yönetim kurulu dosyayı inceleyerek verilen cezayı ya aynen kabul eder ya da reddeder. Ret halinde, disiplin kurulu veya yetkili disiplin amiri ret gerekçesini gözeterek itirazı karara bağlar. Yönetim kurulunun itiraz üzerine verdiği kesin karara karşı, kararın tebliğinden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde disiplin cezasının iptali istemiyle dava açılabilir.
Önemle vurgulamak gerekir ki itiraz yoluna başvurmak zorunlu değildir. Öğrenci dilerse itiraz aşamasını atlayarak doğrudan idare mahkemesinde iptal davası açabilir.
Öte yandan 657 sayılı Kanun'a tabi memurlar ve kamu görevlileri hakkında da disiplin cezası uygulanabilmektedir. Bu cezaların hukuka uygun sayılabilmesi için taşımaları gereken unsurlarda sakatlık bulunması halinde, tıpkı üniversite disiplin cezalarında olduğu gibi hukuki yollara başvurulması mümkündür.
Sıkça Sorulan Sorular
İdare mahkemesinde avukatla temsil zorunlu mudur?
Türk hukukunda taraflar mahkemede kendilerini bizzat savunabilir ve temsil edebilir; sınırlı istisnalar dışında avukatla temsil zorunluluğu bulunmaz. İdare mahkemeleri bakımından da böyle bir mecburiyet yoktur. Bununla birlikte idare hukuku mevzuatının karmaşık yapısı ve İdari Yargılama Usulü Kanunu'ndaki sürelerin kısa ve kesin niteliği, sürecin hukukçu olmayan kişilerce yürütülmesi halinde hem usul hem esas yönünden telafisi güç hatalara yol açabilir. Bu nedenle ayrıntılı kurallar içeren idari yargı sürecinde adım atmadan önce hukuki destek alınması yerinde olur.
Alınan disiplin cezası öğrencinin siciline işler mi?
Yükseköğretim kurumlarında öğrenim gören öğrencilerin öğrenimleri boyunca aldıkları disiplin cezaları sicillerine kaydedilir.
Disiplin cezası sicilden silinebilir mi?
Mevzuatımızda disiplin cezalarının sicilden silinmesini öngören bir düzenleme yer almamaktadır. Bu nedenle ceza almış bir öğrencinin sicilinin temizlenebilmesi, ancak Disiplin Suçu Af Kanunu çıkarılmasıyla mümkün olur.
Disiplin cezası güvenlik soruşturmasını etkiler mi?
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, memuriyete girişte güvenlik soruşturması yapılacağını hükme bağlamıştır. Anılan Kanun'da devlet memurluğuna engel oluşturan suçlar sınırlı biçimde sayılmış olup, bu suçlardan biri nedeniyle disiplin cezası almış bir öğrenci bakımından güvenlik soruşturmasının olumsuz sonuçlanması mümkündür.
Disiplin cezası hangi mercilere bildirilir?
Ceza öncelikle öğrencinin kendisine tebliğ edilir; ayrıca öğrenciye burs veya kredi sağlayan kuruluşlara ve Yükseköğretim Kurumuna bildirilir. Yaptırım çıkarma cezası ise bildirim çevresi genişler: bu durumda karar bütün yükseköğretim kurumlarına, ÖSYM'ye, emniyet makamlarına, Yükseköğretim Kuruluna ve ilgili askerlik şubesine de iletilir.
Hangi hallerde disiplin soruşturması açılır?
Soruşturma, Yükseköğretim Kurumları Öğrenci Disiplin Yönetmeliği'nin ikinci bölümünde "Disiplin Cezaları ve Disiplin Cezalarını Gerektiren Disiplin Suçları" başlığı altında sayılan fiillerin öğrenci tarafından işlenmesi halinde yürütülür.
Her disiplin cezası dava konusu yapılabilir mi?
Verilen bütün disiplin cezalarına karşı, cezanın muhatabı olan öğrencinin idare mahkemesinde iptal davası açma hakkı vardır. Dava, cezanın öğrenciye tebliğini izleyen 60 gün içinde açılmalıdır. İptal kararıyla, hukuka aykırı biçimde tesis edilmiş ceza geçmişe etkili olarak ortadan kaldırılır.
Independent Legal Değerlendirmesi
Öğrenci disiplin uyuşmazlıklarında iptal sonucunu doğuran sebeplerin önemli bir bölümü, eylemin esasından değil soruşturmanın yürütülüş biçiminden kaynaklanır. Savunma davetinin yedi günlük süreye uyulmadan yapılması, isnadın somutlaştırılmaması, cezanın yetkisiz makamca verilmesi ya da zamanaşımı sürelerinin gözden kaçırılması, tek başına işlemin hukuka aykırılığını sonuçlandırabilecek nitelikte sakatlıklardır.
İkinci başlık ölçülülüktür. Yaptırımın eylemin ağırlığıyla orantılı olması, öğrencinin geçmişi ve tutumunun gözetilmesi gerekir; bu değerlendirmenin yapılmadığı dosyalarda cezanın maksat ve konu unsurları tartışmalı hale gelir. Somut bir dosyada özellikle şu hususlar önceliklendirilmelidir:
- Savunma davetinin tebliğ tarihi ile savunma günü arasında yedi günlük sürenin korunup korunmadığı
- Soruşturmaya başlanma tarihinin bir aylık ve üç aylık zamanaşımı süreleri yönünden denetlenmesi
- Eylemin işlendiği tarihten itibaren iki yıllık ceza verme süresinin dolup dolmadığı
- Cezanın, türüne göre yetkili amir veya yetkili disiplin kurulunca verilip verilmediği
- Tekerrür uygulanan dosyalarda çıkarma cezasına gidilemeyeceği kuralının gözetilmesi
- Doğrudan dava açmak ile önce yönetim kuruluna itiraz etmek arasındaki tercihin süre kaybı yaratmayacak biçimde yapılması
Independent Legal, yükseköğretim kurumlarında yürütülen disiplin soruşturmalarında savunma aşamasından idare mahkemesinde açılacak iptal davasının takibine kadar hukuki danışmanlık hizmeti sunmaktadır.