Türk hukukunda vatandaşlığın doğumla kazanılmasında belirleyici ölçüt, çocuğun dünyaya geldiği ülke değil, ana babasıyla arasındaki hukuki bağdır. 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu bu tercihi açıkça ortaya koymuş ve soybağı esasını benimsemiştir. Bunun pratik sonucu şudur: ana veya babasından biri Türk vatandaşı olan çocuk, doğum ister Türkiye sınırları içinde ister başka bir devletin ülkesinde gerçekleşsin, Türk vatandaşlığını kazanabilir.
Bu husus, vatandaşlığın sonradan kazanılması halinden nitelik itibarıyla ayrılır. Yetkili idarenin takdirine ve kararına bağlı olarak vatandaşlık verilen durumlarla, doğum anında kendiliğinden işleyen kazanma hali aynı hukuki rejime tabi değildir. Yurt dışında doğan çocuğun durumu, ikinci kategori içinde değerlendirilir.
Aşağıda, yurt dışında dünyaya gelen çocuğun vatandaşlık durumunu Kanunun 7. maddesinde öngörülen ihtimaller ayrımında inceliyor; ardından uygulamada en çok soru doğuran konsolosluk bildirimi konusuna değiniyoruz. Konunun genel çerçevesi bakımından "Türk Vatandaşlığının Kazanılması" başlıklı çalışmamız da tamamlayıcı nitelik taşımaktadır.
Soybağı Esası ve Yurt Dışındaki Doğumlar
Soybağı, çocuk ile ana babası arasında doğumla ortaya çıkan hukuki ilişkiyi ifade eder. Bu bağ, ana bakımından doğum olgusunun kendisiyle kurulur. Baba yönünden ise durum farklıdır: babalık ilişkisinin hukuken doğması için ananın evliliği, babanın tanıması veya mahkeme kararı gerekir.
Türk Vatandaşlığı Kanunu, vatandaşlığın kazanılmasında ana kural olarak bu soybağı ölçütünü esas almıştır. Aranan şey, çocuğun Türk vatandaşı bir anadan ya da Türk vatandaşı bir babadan dünyaya gelmiş olmasıdır. Bu koşul sağlandığı sürece doğumun yabancı bir ülkede gerçekleşmesi vatandaşlığın kazanılmasına engel oluşturmaz.
Kanunun 7. maddesi, ana babanın vatandaşlık durumuna ve doğumun evlilik birliği içinde gerçekleşip gerçekleşmediğine göre üç ayrı ihtimal öngörmüştür. Her ihtimalin sonuçları birbirinden farklı olduğundan, bunların ayrı ayrı ele alınması gerekir.
Evlilik Birliği İçinde Türk Ana veya Babadan Doğan Çocuk
Maddenin birinci fıkrası ilk ihtimali düzenler:
Türk Vatandaşlığı Kanunu m. 7/1
"Türkiye içinde veya dışında Türk vatandaşı ana veya babadan evlilik birliği içinde doğan çocuk Türk vatandaşıdır."
Hükmün lafzından anlaşılacağı üzere, sayılan koşullar bir araya geldiğinde vatandaşlık için ayrıca bir başvuruya, karara veya idari işleme ihtiyaç duyulmaz. Doğumun hangi devletin ülkesinde gerçekleştiği bu bakımdan tamamen önemsizdir.
Buna göre, doğum yeri Türkiye ya da herhangi bir yabancı ülke olsun, ana babasından en az biri Türk vatandaşı olmak kaydıyla evlilik birliği içinde dünyaya gelen çocuk, doğduğu andan itibaren Türk vatandaşı sayılır. Vatandaşlık statüsünün doğması için hiçbir ek işlem aranmaz; kazanma kendiliğinden ve doğum anına bağlı olarak gerçekleşir.
Evlilik Dışında Türk Anadan ve Yabancı Babadan Doğan Çocuk
İkinci fıkra, ananın Türk vatandaşı olduğu ancak doğumun resmi bir evliliğe dayanmadığı halleri kapsar:
Türk Vatandaşlığı Kanunu m. 7/2
"Türk vatandaşı ana ve yabancı babadan evlilik birliği dışında doğan çocuk Türk vatandaşıdır."
Bu ihtimalde de kanun koyucu, çocuğun herhangi bir ek işleme gerek kalmaksızın doğumla birlikte Türk vatandaşlığını elde etmesine olanak tanımıştır. Anası Türk vatandaşı olan çocuk, yabancı bir ülkede ve evlilik birliği dışında dünyaya gelmiş olsa dahi Türk vatandaşı kabul edilir. Soybağı esasının gereği budur: ana babadan herhangi birinin Türk vatandaşlığı, çocuğun kendiliğinden vatandaş olması sonucunu doğurur.
Bu çözümün arkasındaki teknik gerekçe, ana ile çocuk arasındaki soybağının doğum olgusuyla kurulmasıdır. Türk hukukunda doğuran kadın, başkaca hiçbir hukuki işleme ihtiyaç duyulmaksızın, doğurduğu andan itibaren çocuğun anasıdır. Doğumun evlilik dışında gerçekleşmiş olması bu sonucu etkilemez.
Dolayısıyla Türk vatandaşı bir anadan yabancı ülkede ve evlilik birliği dışında doğan çocuk da vatandaşlık statüsünü kazanır.
Evlilik Dışında Türk Babadan ve Yabancı Anadan Doğan Çocuk
Son fıkra, önceki iki ihtimalden farklı olarak vatandaşlığı bir şarta bağlamıştır:
Türk Vatandaşlığı Kanunu m. 7/3
"Türk vatandaşı baba ve yabancı anadan evlilik birliği dışında doğan çocuk ise soybağı kurulmasını sağlayan usul ve esasların yerine getirilmesi halinde Türk vatandaşlığını kazanır."
Yurt dışındaki evlilik dışı doğumlarda Türk vatandaşı olan taraf ana değil de baba ise, vatandaşlığın kazanılması çocuk ile baba arasında soybağının kurulmuş olmasına bağlanmıştır. Bu farklılığın nedeni, yine iç hukukumuzdaki soybağı kurallarında aranmalıdır.
Türk hukukunda evlilik birliği dışında dünyaya gelen çocukla babası arasında, doğum olgusuna dayalı kendiliğinden bir soybağı doğmaz. Bu bağın kurulabilmesi için babanın çocuğu tanıması ya da babalık hükmü elde edilmesi gerekir; her iki yol da birtakım usul ve işlemlerin tamamlanmasını gerektirir.
Sonuç olarak yurt dışında evlilik birliği dışında doğan çocuğun Türk vatandaşlığına kavuşması, baba yönünden soybağını kuran usul ve esasların yerine getirilmesi koşuluna bağlıdır. Bu konuda "Evlilik Dışı Çocuğun Tanınması" başlıklı çalışmamızda ayrıntılı açıklamalara yer verilmiştir.
Vatandaşlığın Kazanılma Anı
Doğumla kazanma hallerinde vatandaşlık, doğum anından itibaren elde edilmiş sayılır. Yukarıda incelenen üç ihtimalin hepsinde de statü, doğumun gerçekleştiği ana geri yürür.
Bu noktada altını çizmek gerekir ki, çocuğun sayılan hallerden birine girdiğinin resmen tespit edilmesi zaman alsa bile, tespitin geç yapılmış olması vatandaşlığın kazanılma anını değiştirmez. Tespit işlemi kurucu değil, açıklayıcı niteliktedir.
Sıkça Sorulan Sorular
İdari yargıda avukatla temsil zorunlu mudur?
Türk hukuku, taraflara mahkeme önünde kendilerini bizzat savunma ve temsil etme imkânı tanır; belirli istisnalar dışında avukatla temsil bir zorunluluk değildir. İdare mahkemeleri bakımından da vekille takip yükümlülüğü bulunmaz.
Bununla birlikte idare hukuku mevzuatının dağınık ve teknik yapısı ile İdari Yargılama Usulü Kanunundaki sürelerin kısa ve hak düşürücü niteliği, sürecin hukukçu olmayan kişilerce yürütülmesini riskli kılar. Hem usul hem esas yönünden telafisi güç sonuçlar doğabildiğinden, herhangi bir adım atılmadan önce idare hukuku alanında çalışan avukatlardan destek alınması yerinde olur.
Yurt dışındaki doğum hangi süre içinde bildirilmelidir?
Doğum tarihinden başlamak üzere 60 gün içinde başkonsolosluğa bildirim yapılması gerekir.
Bildirimi kimler yapabilir?
Bildirim yetkisi öncelikle çocuğun anasına, babasına, vasisine veya kayyımına aittir. Bu kişilerden hiçbiri bulunmuyorsa; çocuğun büyükanası, büyükbabası, ergin kardeşleri ya da çocuğu fiilen yanında bulunduran diğer kişiler de bildirimde bulunabilir.
Bildirim sırasında hangi belgeler istenir?
Ana ve babanın kimlik kartları ile doğuma ilişkin resmi belge veya doğum raporu sunulmalıdır. Bu belgelerin ibraz edilemediği hallerde, çocuğun anaya ait olduğunu; ana yoksa babaya ait olduğunu ortaya koyan tıbbi rapor temin edilmesi gerekir.
Independent Legal Değerlendirmesi
Yurt dışındaki doğumlarda vatandaşlık statüsü çoğu zaman kendiliğinden doğmakta, buna karşılık uyuşmazlıklar statünün varlığından değil belgelendirilmesinden kaynaklanmaktadır. Nüfus kaydının açılmaması, konsolosluk bildiriminin gecikmesi veya baba yönünden soybağının kurulmamış olması, hukuken vatandaş olan çocuğun uygulamada bu statüden yararlanamaması sonucunu doğurabilir.
İdari başvuru aşamasında verilecek olumsuz cevaplara karşı idari yargı yolunun açık olduğu, ancak buradaki sürelerin kısa olduğu göz önünde bulundurulmalıdır. Somut dosyalarda şu başlıklar öne çıkmaktadır:
- Ana ya da babadan hangisinin Türk vatandaşı olduğunun ve doğumun evlilik birliği içinde gerçekleşip gerçekleşmediğinin başlangıçta netleştirilmesi
- Türk vatandaşı olan tarafın baba olduğu evlilik dışı doğumlarda, tanıma veya babalık davası yolunun vakit geçirilmeden değerlendirilmesi
- Doğum tarihinden itibaren işleyen 60 günlük bildirim süresinin takvime bağlanması
- Yabancı makamlarca düzenlenen doğum belgelerinin apostil ve tercüme bakımından usulüne uygun hale getirilmesi
- Nüfus idaresince verilen ret kararlarına karşı dava açma süresinin kaçırılmaması
Independent Legal, vatandaşlık statüsünün tespitinden nüfus kaydına ve gerektiğinde idari yargıda dava takibine kadar sürecin bütün aşamalarında hukuki danışmanlık sunmaktadır.