Eşler arasındaki ilişkinin ayakta durması, karşılıklı saygıya ve güvene dayanır. Bu zemini ortadan kaldıran ağır saldırılar söz konusu olduğunda ortak yaşamın sürdürülmesi çoğu kez imkânsız hale gelir. Türk Medeni Kanunu'nun 162. maddesi, ağır derecede onur kırıcı davranışı mutlak bir boşanma sebebi olarak düzenlemiştir. Mutlak sebep niteliği taşıdığından, davacı eşin ayrıca evlilik birliğinin sarsıldığını kanıtlaması gerekmez; kanun koyucu bu tür davranışların birliği zaten çekilmez hale getirdiğini kabul ettiği için hâkim, birliğin sürdürülebilirliğini ayrı bir inceleme konusu yapmaz.
Davanın kabul edilebilmesi, kusurlu eşin diğer eşin kişilik haklarına, saygınlığına veya haysiyetine ağırlık taşıyan bir saldırı yöneltmiş olmasına bağlıdır. Kanun metninde hangi eylemlerin bu kapsama gireceği tek tek sayılmamıştır. Bu boşluk, her uyuşmazlığın kendi koşulları içinde ele alınmasını zorunlu kılar; mahkeme, somut davranışın eşin onurunu hangi ölçüde zedelediğini olayın bütünü üzerinden takdir eder.
Onur Kırıcı Davranış Kavramı
Onur kırıcı davranış, eşlerden birinin diğerinin şerefine ve haysiyetine yönelttiği ağır nitelikli saldırıları ifade eder. Bu saldırıların sözle gerçekleşmesi şart değildir; yazılı beyanlar ve fiili hareketler de aynı kapsamda değerlendirilir. Hakaret ve küfür içeren ifadeler kullanmak, eşi aşağılayan sözler sarf etmek, sosyal medya hesapları üzerinden küçük düşürücü içerikler paylaşmak ya da mektup ve e-posta gibi araçlarla onur zedeleyici beyanlarda bulunmak bu başlık altında yer alır.
Şeref ve Haysiyete Yönelen Hakaret ve Asılsız Suçlamalar
Eşin onurunu hedef alan iftiralar da bu kavramın kapsamındadır. Bir eşin diğerini hırsızlıkla, namussuzlukla ya da ahlaka aykırı bir yaşam sürmekle asılsız biçimde suçlaması, ağır derecede onur kırıcı davranış olarak nitelendirilir.
Yargıtay'ın bu doğrultudaki bir kararında, eşini "bakire olmadığı" iddiasıyla evden kovan tarafın ağır derecede onur kırıcı bir davranış sergilediği ve boşanmada ağır kusurlu bulunduğu sonucuna varılmıştır. Bu nitelikteki ithamlar ile aşağılayıcı tutumlar, evlilik birliğini temelinden sarsan ve boşanmaya dayanak oluşturan eylemlerdir.
Yargılama Sürecinde Yaşanan Sadakatsizlik
Üzerinde durulması gereken bir başka nokta, zina ve zinaya yaklaşan sadakatsizlik davranışlarının da bu madde kapsamında değerlendirilebilmesidir. Yargıtay, boşanma süreci devam ederken bir başkasıyla cinsel birliktelik yaşayan eşin tutumunu Türk Medeni Kanunu'nun 162. maddesi anlamında onur kırıcı davranış saymıştır.
Kapsam yalnızca zinayla sınırlı değildir. Sadakatsizlik izlenimi doğuran davranışlar da bu başlığa girebilir. Eşin bir başkasıyla samimi görüntüler vermesi, sarmaş dolaş fotoğraflar çektirmesi veya yakınlık içeren hareketlerde bulunması, cinsel ilişki boyutuna ulaşmasa dahi diğer eşin onurunu zedeleyecek nitelikte olduğundan davaya gerekçe yapılabilir.
Bu tür dosyalarda mağdur eş manevi tazminat talebinde bulunabilir ve karşı tarafın ağır kusurlu olduğunun tespitini mahkemeden isteyebilir.
Davanın Şartları
Türk Medeni Kanunu'nun 162. maddesi, eşlerden birinin diğerine ağır surette onur kırıcı davranışta bulunması halinde boşanma davası açılmasına imkân tanır. Ancak talebin kabul görmesi, aşağıdaki koşulların birlikte gerçekleşmesine bağlıdır.
Saldırının Ağırlık Eşiğini Aşması
Aranan ilk koşul, davranışın diğer eşin şerefine, haysiyetine ve kişilik haklarına ağır biçimde zarar verecek nitelikte olmasıdır. Söz, yazı veya eylem şeklinde ortaya çıkabilen bu saldırılar doğrudan gerçekleşebileceği gibi dolaylı yollarla da yöneltilebilir. Uygulamada karşılaşılan tipik görünümler arasında eşi toplum içinde rencide etmek, ona küfretmek ve küçük düşürücü ifadeler kullanmak sayılabilir. Mektup ya da sosyal medya üzerinden hakaret içeren paylaşımlar yapmak, eşe asılsız sadakatsizlik suçlamaları yöneltmek ve fiziksel şiddet veya tehdit yoluyla onurunu zedelemek de aynı çerçevede değerlendirilir.
Bu ağırlıkta bir davranışın varlığı, davanın dinlenebilmesinin temel şartlarındandır.
Davranışın Kasten Gerçekleştirilmiş Olması
İkinci koşul, eylemin bilinçli ve kasıtlı biçimde işlenmesidir. Diğer eşin şeref ve haysiyetini hedef alma iradesi taşımayan ya da bir yanlış anlaşılmadan kaynaklanan ifadeler, bu sebebe dayanak yapılmaya elverişli sayılmayabilir.
Şaka amacıyla söylenmiş bir söz veya öfke anında kontrolsüz biçimde ağızdan çıkan bir ifade her durumda onur kırıcı davranış olarak kabul edilmez. Mahkeme, bu nitelikteki olayları münferit cümleler üzerinden değil, tarafların ilişkisinin bütünü içinde değerlendirir.
Hak Düşürücü Sürelere Uyulması
Türk Medeni Kanunu'nun 162. maddesi dava hakkını iki ayrı süreye bağlamıştır. Mağdur eşin, davranışı öğrendiği tarihten itibaren 6 ay içinde davasını açması gerekir. Bunun yanında olayın gerçekleştiği tarihten itibaren en fazla 5 yıl içinde dava yoluna başvurulabilir.
Söz konusu süreler hak düşürücü nitelikte olup mahkemece resen gözetilir. Sürelerin kaçırılması halinde dava hakkı ortadan kalkar ve talep süre yönünden reddedilir.
Davranışın Affedilmemiş Olması
Mağdur eş, karşı tarafın onur kırıcı davranışını bağışlamışsa artık bu olaya dayanarak dava açamaz. Af iradesi açık bir beyanla ortaya konabileceği gibi örtülü biçimde de doğabilir. Hakaret ya da aşağılamanın ardından evlilik birliğini kesintisiz sürdürmek, davranışı kabullendiğini gösterecek şekilde eşe sevgi ve yakınlık göstermek veya dava yoluna gitmek yerine bağışlama anlamına gelen tutumlar sergilemek, uygulamada af göstergesi sayılan davranışlardandır.
Mahkeme, dosya kapsamından mağdur eşin affettiği sonucuna ulaşırsa boşanma talebini reddedebilir.
İspat ve Delil Araçları
Onur kırıcı davranış iddiasının kanıtlanmasında farklı türde delillere başvurulabilir.
Yazılı deliller. WhatsApp mesajları, SMS'ler ve e-postalar; eşi küçük düşüren, alay eden veya hakaret içeren sosyal medya paylaşımları; aşağılayıcı ifadeler barındıran mektup ve notlar bu grupta yer alır. Örneğin bir eşin WhatsApp üzerinden "Sen hiçbir işe yaramazsın, rezilsin, yüzüne bakacak insan kalmadı" biçiminde ifadelerle hakarette bulunması, yargılamada güçlü bir delil olarak değerlendirilir.
Tanık anlatımları. Davranışlara bizzat tanık olan kişiler mahkemede beyanda bulunabilir. Tanık sıfatını taşıyanlar aile bireyleri olabileceği gibi arkadaşlar, komşular ya da iş çevresinden kişiler de olabilir. Aile ortamında veya arkadaş çevresinde yaşanan bir hakaret ya da aşağılama olayını gözlemleyen kişinin anlatımı, iddianın doğrulanması bakımından belirleyici olabilir.
Ses ve görüntü kayıtları. Hukuka uygun biçimde elde edilmiş kayıtlar, hakaret veya küçük düşürücü sözlerin ortaya konulmasında kullanılabilir. Buna karşılık özel hayatın gizliliğini ihlal eden kayıtlar hukuka aykırı delil sayılabilir ve mahkemece değerlendirmeye alınmayabilir. Eşin toplum içinde ya da özel ortamda hakaret ettiğini gösteren bir ses kaydı delil değeri taşıyabilirken, karşı tarafın rızası olmaksızın yapılan gizli kayıtlar bu denetimden geçemeyebilir.
Sağlık ve uzman raporları. Davranışlar psikolojik baskı boyutuna ulaşmışsa, mağdur eşin psikiyatrist veya psikologdan aldığı rapor dosyaya sunulabilir. Fiziksel şiddetin söz konusu olduğu hallerde hastane raporları da delil olarak kullanılır. Sürekli aşağılanan ve hakarete maruz kalan bir eşin yaşadığı travma nedeniyle psikiyatri kliniğinden aldığı rapor, mahkemenin değerlendirmesinde dikkate alınacaktır.
Maddi ve Manevi Tazminat
Bu sebebe dayalı davalarda mağdur eşin maddi ve manevi tazminat isteme hakkı bulunur. Türk Medeni Kanunu'nun 174. maddesi, boşanmaya yol açan olaylar yüzünden zarara uğrayan tarafa bu talep imkânını tanımaktadır. Onur kırıcı davranış ağır kusurun göstergesi sayıldığından, mağdur eşin tazminat elde etme ihtimali yüksektir.
Maddi Tazminat
Maddi tazminat, boşanma sonucunda ekonomik kayba uğrayan eşin zararlarının karşılanmasını amaçlar. Söz konusu davranış evlilik birliğini temelinden sarsan ağır bir kusur oluşturduğundan, mağdur eş lehine daha yüksek bir tutara hükmedilmesi mümkündür.
Mahkeme tutarı takdir ederken şu ölçütleri gözetir:
- Boşanmanın ardından mağdur eşin uğradığı ekonomik kayıp; gelir kaybı ve evlilik içinde sağlanan maddi destekten yoksun kalma
- Tarafların mali güçleri
- Mağdur eşin yaşam standardında boşanmayla birlikte meydana gelen değişiklikler
- Davranışların mağdur eşin çalışma hayatına ve ruh sağlığına yansımaları
Nitekim mağdur eş yaşananlar nedeniyle çalışamaz duruma gelmiş, psikolojik açıdan olumsuz etkilenmiş ya da mesleki itibarını yitirmişse, bu tablo mahkemece değerlendirilerek tazminat miktarına yansıtılabilir.
Maddi tazminatın işlevi, mağdur eşin boşanma sonrasında ekonomik yönden güçsüz bir konuma düşmesinin önüne geçmektir. Mahkemeler bu nedenle hakkaniyet ilkesi çerçevesinde bir değerlendirme yaparak uygun gördükleri tutara hükmeder.
Manevi Tazminat
Manevi tazminat, mağdur eşin yaşadığı ruhsal yıkımı, toplum içindeki itibarında ve kişilik haklarında meydana gelen zedelenmeyi telafi etmeye yöneliktir. Dayanağını Türk Medeni Kanunu'nun 174/2. maddesi oluşturur; kişilik hakları saldırıya uğrayan eş bu hükme dayanarak talepte bulunabilir.
Miktarın belirlenmesinde mahkemenin dikkate aldığı unsurlar arasında davranışın mağdur eş üzerinde bıraktığı psikolojik etkiler, olayın onun toplumsal itibarına yansıması ve saldırının hangi ortamda ne biçimde gerçekleştiği yer alır. Hakaretlerin aleni olması ya da eşin topluluk önünde küçük düşürülmesi bu bağlamda ayrıca değerlendirilir. Evlilik boyunca tekrarlanan aşağılamalar ile psikolojik baskılar, bunların yol açtığı depresyon ve özgüven kaybı da tartıya dahil edilir.
Manevi tazminat talebine dayanak oluşturabilecek durumlara örnek olarak şunlar gösterilebilir: eşin topluluk içinde hakarete uğraması, alay konusu edilmesi veya küçük düşürülmesi; iftira yoluyla itibarının zedelenmesi; sosyal medya ya da yazılı iletişim araçlarıyla ağır hakaretlere maruz kalması; ailesinin veya yakın çevresinin önünde aşağılayıcı söylemlerin hedefi olması.
Bu tazminatın amacı, mağdur eşin yaşadığı manevi yıkımı bir ölçüde gidermektir; kusurlu eş bakımından ceza niteliği taşımaz. Mahkemeler hakkaniyete uygun bir miktar takdir eder.
Velayet Üzerindeki Yansımaları
Bu sebebe dayalı boşanma davalarında velayet, çocuğun üstün yararı gözetilerek belirlenir. Türk Medeni Kanunu uyarınca velayetin hangi ebeveynde kalacağına karar verilirken çocuğun bedensel, ruhsal ve sosyal gelişimi esas alınır.
Onur kırıcı davranış sergileyen eş ağır kusurlu sayıldığından, bu durum velayet talebi bakımından olumsuz bir etki doğurabilir. Çocuğun güvenliği, sağlığı ve gelişimi açısından risk oluşturan ebeveynin velayeti elde etme ihtimali azalır.
Mahkemenin Gözettiği Ölçütler
Velayet kararı verilirken şu hususlar değerlendirilir:
- Davranışların çocuğa doğrudan ya da dolaylı biçimde yansıyıp yansımadığı
- İlgili ebeveynin çocuğun güvenliği bakımından bir tehdit oluşturup oluşturmadığı
- Çocuğun ebeveynler arasında yaşananlardan ne ölçüde etkilendiği
- Çocuğun bedensel ve ruhsal sağlığının hangi ebeveynin yanında daha iyi korunacağı
Bir ebeveynin diğerine sürekli hakaret ettiği, onu küçük düşürdüğü ya da aşağıladığı bir ortamda büyüyen çocuğun psikolojik gelişimi olumsuz etkilenebilir. Mahkeme, çocuğun daha sağlıklı bir çevrede yetişmesini sağlamak amacıyla velayeti diğer ebeveyne bırakabilir.
Velayet Her Durumda Kaybedilir mi?
Onur kırıcı davranış, velayet hakkının kendiliğinden kaybı sonucunu doğurmaz; mahkeme bu olguyu çocuğun üstün yararı ilkesi çerçevesinde tartar.
Velayetin diğer ebeveyne bırakılması ihtimali, davranışların çocuğa da yöneltilmiş olması, çocuğun bunlardan doğrudan veya dolaylı biçimde olumsuz etkilenmesi, ilgili ebeveynin çocuğa psikolojik baskı ya da kötü muamele uygulaması ve yaşananların aile içi huzuru bozarak çocuğun gelişimini sekteye uğratması hallerinde artar.
Buna karşılık davranışlar yalnızca eşe yönelmiş ve çocuğa bir zarar doğurmamışsa, mahkeme velayeti yine aynı ebeveynde bırakabilir. Karar verilirken pedagog veya sosyal hizmet uzmanı raporlarından yararlanılması da mümkündür. Eşine sürekli hakaret eden ve onu çocuğun yanında aşağılayan bir ebeveynin tutumu çocuğun ruhsal gelişimini zedeleyebileceğinden, mahkemenin velayeti bu kişiye vermemesi gündeme gelir.
Nafaka Talepleri
Nafaka, boşanmanın ardından ekonomik yönden zor duruma düşen eşin geçimini sürdürebilmesi için mahkeme kararıyla bağlanan bir ödemedir. Onur kırıcı davranışa dayalı davalarda bu konu, tarafların kusur durumu ile ekonomik ihtiyaçları birlikte değerlendirilerek karara bağlanır.
Söz konusu davranışı sergileyen eş boşanmada ağır kusurlu kabul edilir. Ağır kusurlu eşin yoksulluk nafakası isteme hakkı bulunmadığından, mahkeme bu yöndeki talebi reddeder.
Mağdur eş bakımından ise durum farklıdır; koşulların varlığı halinde onun lehine yoksulluk nafakasına veya çocuklar yönünden iştirak nafakasına hükmedilebilir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Görev yönünden bu davalar Aile Mahkemesinde görülür. Davanın açılacağı yerde aile mahkemesi bulunmuyorsa, uyuşmazlığı Asliye Hukuk Mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla karara bağlar.
Yetki ise Türk Medeni Kanunu'nun 168. maddesine göre belirlenir. Dava, eşlerden birinin yerleşim yerindeki aile mahkemesinde açılabileceği gibi, eşlerin dava açılmadan önce son defa altı aydan uzun süreyle birlikte oturdukları yerdeki aile mahkemesinde de açılabilir.
Independent Legal Değerlendirmesi
Bu dava sebebinin uygulamadaki en tartışmalı yönü, "ağır derecede" ölçütünün somut olaya nasıl uygulanacağıdır. Eşler arasında yaşanan her gerginlik ya da her sert söz bu eşiği aşmaz; mahkemeler münferit bir çıkışı değil, davranışın niteliğini, tekrarlanma sıklığını ve gerçekleştiği ortamı birlikte değerlendirir. Bu nedenle dava dilekçesinde vakıaların soyut nitelendirmelerle değil, tarih ve ortam bilgisiyle birlikte somutlaştırılması gerekir.
İkinci kritik nokta sürelerin yönetimidir. Öğrenmeden itibaren altı ay ve olay tarihinden itibaren beş yıllık sınırların resen gözetilmesi, esas bakımından güçlü bir dosyanın dahi usul yönünden sonuçsuz kalmasına yol açabilir. Somut bir uyuşmazlıkta şu başlıkların öncelikle ele alınmasını öneriyoruz:
- Dayanak yapılacak her olayın tarihinin belirlenmesi ve iki sürenin ayrı ayrı hesaplanması
- Delillerin hukuka uygun biçimde elde edilip edilmediğinin dosyaya sunulmadan önce denetlenmesi
- Af olarak yorumlanabilecek davranışların geriye dönük olarak gözden geçirilmesi
- Kastın varlığını destekleyecek yazışma ve tanık delillerinin birlikte kurgulanması
- Talebin gerektiğinde evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebiyle terditli biçimde ileri sürülmesi
- Velayet talebinin, davranışların çocuğa yansıyan etkileri üzerinden temellendirilmesi
Independent Legal, boşanma davaları ve buna bağlı tazminat, velayet ve nafaka uyuşmazlıklarında sürecin baştan sona planlanması ve dava takibi konusunda hizmet vermektedir.