Türk Medeni Kanunu, mirasbırakanın ölümüyle terekeye kendiliğinden dahil olan mirasçılara, bu külfeti üstlenmeme yani mirası reddetme imkânı tanımıştır. Ancak bu yetkinin kullanılış amacı her zaman masum değildir. Mirasçı, kendi alacaklılarının eline geçecek bir değeri terekede bırakmamak için ret beyanında bulunuyorsa, ortada mirasın kötüniyetli reddi vardır. Böyle bir tabloda alacaklıların elindeki hukuki araç, mirasın reddinin iptali davasıdır.
Yargılama sonunda ret beyanının alacaklıları zarara uğratma saikiyle yapıldığı ortaya konulursa mahkeme reddin iptaline hükmeder. Bu kararın doğal uzantısı, terekenin resmi tasfiye hükümlerine göre paraya çevrilmesidir.
Dava devam ederken alacakların karşılanmasını sağlayacak ölçüde bir teminat yatırılması da mümkündür. Yeterli güvence sunulduğunda iptal davası düşer.
Kurumun işlevi iki yönlüdür: bir yandan kötüniyetli ret sonucunda alacaklıların uğrayacağı kaybın önüne geçilir, diğer yandan mirasçının bu davranışının hukuka aykırılığı yargı kararıyla saptanır. Dolayısıyla düzenleme, alacaklı haklarının korunmasına ve borç ilişkilerinde dengenin sağlanmasına hizmet etmektedir.
Mirasın Reddi ve Ret Süresi
Miras açıldığı anda tereke, mirasçıların malvarlığına bir bütün olarak intikal eder. Bu kazanım için mirasçıların ayrıca bir işlem yapmasına ya da irade açıklamasında bulunmasına gerek yoktur; devir, ölüm olgusuna bağlı olarak kendiliğinden gerçekleşir. Bununla birlikte söz konusu ilke mutlak değildir. Kanun koyucu, mirasçıya istemediği bir terekeyi üzerinden atma olanağı vermek amacıyla mirasın reddini ayrıca düzenlemiştir.
Ret, iki temel görünüme ayrılır. Mirasçının kendi iradesiyle açıkladığı beyana dayanan ret gerçek ret, kanunun öngördüğü bir hükmün sonucu olarak ortaya çıkan ret ise hükmi ret olarak adlandırılır.
Ret için tanınan süre üç aydır. Bu sürenin ne zaman işlemeye başlayacağı, mirasçının yasal mirasçı mı yoksa atanmış mirasçı mı olduğuna göre değişir. Yasal mirasçılarda süre, mirasbırakanın ölümünü ve kendisinin mirasçı sıfatı taşıdığını öğrendiği anda, yani her iki olgunun birlikte gerçekleştiği tarihte başlar.
Atanmış mirasçılar bakımından da ikili bir ayrım yapılır. Atama bir miras sözleşmesiyle yapılmışsa başlangıç anı yasal mirasçılardaki ölçüte göre belirlenir. Buna karşılık atama vasiyetnameyle gerçekleştirilmişse, süre vasiyetnamenin açılıp mirasçıya tebliğ edildiği tarihten itibaren hesaplanır.
Koruma önlemi olarak terekenin yazımına karar verilen hâllerde ise farklı bir başlangıç anı devreye girer: ret süresi, yazım işleminin sulh hukuk mahkemesince mirasçılara bildirildiği tarihte işlemeye başlar. Burada mirasçının yasal mı atanmış mı olduğunun bir önemi yoktur.
Kötüniyetli Ret Nedir?
Mirasın kötüniyetli reddi, mirasçının ret beyanını yalnızca kendi alacaklılarına zarar verme amacıyla yapması hâlinde gündeme gelir. Aktifi pasifini karşılamayan, yani borca batık durumdaki bir mirasçının, sırf alacaklılarının eline bir değer geçmesin diye terekeyi reddetmesi kötüniyetli sayılır. Ret beyanının arkasında başka saikler de bulunabilirse de, uygulamada karşılaşılan tipik amaç, mirasçının kendi borçlarından kaçınarak malvarlığını koruma çabasıdır.
Gerçek ret, mirasbırakanın ölümüyle kazanılan mirasçılık sıfatının mirasçının kendi iradesiyle sona erdirilmesini ifade eder. Kötüniyet değerlendirmesi de ancak iradi bir beyanın bulunduğu bu durumda anlam kazanır; hükmi rette bu tartışma yürütülemez.
Kanun koyucu, kötüniyetli ret karşısında alacaklıları savunmasız bırakmamış, bir dizi koruyucu hüküm öngörmüştür. Bu hükümler sayesinde ret beyanında bulunan mirasçının alacaklılarına ya da iflas masasına reddin iptalini talep etme yetkisi tanınmış, mirasçının salt kendi menfaatini gözeterek terekeyi elinin tersiyle itmesi engellenmek istenmiştir.
Mirasçının Kişisel Alacaklılarının Korunması
TMK m. 617, malvarlığı borçlarını karşılamaya yetmeyen bir mirasçının alacaklılara zarar verme kastıyla ret beyanında bulunması hâlinde, alacaklılara ve iflas idaresine reddin iptalini isteme hakkı tanımaktadır.
Türk Medeni Kanunu m. 617 — Mirasçıların alacaklılarının korunması
"Malvarlığı borcuna yetmeyen mirasçı, alacaklılarına zarar vermek amacıyla mirası reddederse; alacaklıları veya iflâs idaresi, kendilerine yeterli bir güvence verilmediği takdirde, ret tarihinden başlayarak altı ay içinde reddin iptali hakkında dava açabilirler.
Reddin iptaline karar verilirse, miras resmen tasfiye edilir.
Bu suretle tasfiye edilen mirastan reddeden mirasçının payına bir şey düşerse bundan, önce itiraz eden alacaklıların, daha sonra diğer alacaklıların alacakları ödenir. Arta kalan değerler ise, ret geçerli olsa idi bundan yararlanacak olan mirasçılara verilir."
Mirasbırakanın Alacaklılarının Korunması
TMK m. 618 ise farklı bir korunma mekanizması kurar. Terekesi borçlarını karşılamaya yetmeyen bir mirasbırakanın mirasını reddeden mirasçılar, ölümden önceki son beş yıl içinde mirasbırakandan edindikleri ve denkleştirmeye tabi kazandırmalar bakımından mirasbırakanın alacaklılarına karşı sorumlu tutulur. Olağan eğitim harcamaları ile örf ve âdet gereği verilen çeyiz giderleri bu sorumluluğun dışında bırakılmıştır.
Sorumluluğun kapsamı, mirasçının iyiniyetli olup olmadığına göre değişir. Kötüniyetli mirasçı, iade yükümlülüğü altındaki değerin tamamından sorumludur. İyiniyetli mirasçının sorumluluğu ise sebepsiz zenginleşme kurallarına göre belirlenir; bu kişi yalnızca elinde kalan miktarla sınırlı biçimde sorumlu olur.
Bu ihtimalde reddin ayrıca iptal ettirilmesine ihtiyaç duyulmaz. Ret beyanı geçerliliğini sürdürür; buna karşın mirasçının mirasbırakanın alacaklılarına karşı sorumluluğu kendiliğinden doğar. TMK m. 617 ile m. 618 arasındaki en belirgin ayrım da buradadır. Aşağıdaki açıklamalarımız, m. 617'nin konusunu oluşturan, mirasçının kendi alacaklılarının korunmasına ilişkindir.
İptal Davasının Aranan Koşulları
Kötüniyetli reddin iptali davası, mirasçının kötü niyetle yaptığı ret beyanının hukuka aykırılığının tespiti ve mirasın kabul edilmiş sayılması amacına hizmet eder.
Yukarıda değindiğimiz üzere, aktifi borcunu karşılamayan mirasçı alacaklılara zarar verme amacıyla terekeyi reddettiğinde, alacaklılar ya da iflas masası iptal talebiyle mahkemeye başvurabilir. Bu başvurunun sonuç doğurabilmesi ise bir dizi koşulun birlikte gerçekleşmesine bağlıdır.
Mirasın Mirasçıya Geçmiş Olması
Ret beyanının söz konusu olabilmesi için terekenin mirasçıya intikal etmiş olması gerekir. Mirasbırakan henüz hayattayken bir intikalden söz edilemeyeceği için, bu aşamada mirasçının reddedebileceği bir miras da bulunmaz.
Altı Aylık Hak Düşürücü Süreye Uyulması
İptal davası altı aylık bir süreye tabidir. Süre, mirasçının ret beyanında bulunduğu tarihte işlemeye başlar; ret anından itibaren altı ay içinde dava açılmalıdır.
Bu süre hak düşürücü niteliktedir. Sürenin kaçırılması hâlinde açılan dava esasa girilmeksizin usulden reddedilir.
Reddeden Mirasçının Borca Batık Olması
Davanın bir diğer temel koşulu, ret beyanında bulunan mirasçının aktiflerinin borçlarını karşılamaya elverişsiz olmasıdır. Mirasçının malvarlığı üzerindeki yükümlülükleri ödemeye yetmiyorsa, kötüniyetli reddin iptali yoluna gidilebilir.
Bu koşulun gerisindeki düşünce, alacaklıların ancak borca batıklık hâlinde gerçek bir riskle karşı karşıya kalmasıdır. Borçlarını rahatlıkla karşılayabilecek bir mirasçının terekeyi kabul edip etmemesi alacaklıların konumunu değiştirmeyeceğinden, böyle bir durumda iptal davasının açılmasında hukuki yarar bulunmaz.
Özetle bu dava, yalnızca mirasçının malvarlığının borçlarını karşılamaya yetmediği hâllerde alacaklılara koruma sağlar.
Zarar Verme Kastının Bulunması
İptal talebinin dinlenebilmesi için ret beyanının doğrudan alacaklıları zarara uğratma kastıyla yapılmış olması aranır. Böyle bir saik taşımaksızın, başka gerekçelerle mirası reddeden bir mirasçıya karşı bu davanın açılması mümkün değildir.
Düzenleme, mirasçının asıl hedefinin alacaklıların hakkına ulaşmasını engellemek olduğu ve bu nedenle haksız bir sonucun doğduğu durumlar için bir koruma aracı olarak öngörülmüştür. Ret beyanının arkasında yalnızca kişisel ya da başka nitelikte bir menfaat varsa ve alacaklılara zarar verme amacı yoksa iptal davası açılamaz.
Kötüniyetin nasıl değerlendirildiğine ilişkin emsal nitelikte bir karar aşağıda yer almaktadır. Yargıtay, mirasçının ret gerekçesini makul görmemiş, alacaklılara zarar verme kastının bulunduğu sonucuna vararak reddin iptaline hükmedilmesi gerektiğini belirtmiştir.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin 2012/23145 E., 2013/15700 K. sayı ve 05.06.2013 tarihli kararı:
"Davalı borçlunun mirası reddetme sebebi olarak gösterdiği mirasbırakanın edinme sebebinin ahlaka aykırılığı, alacaklısı bakımından sonuç doğurmayacağından; alacaklısına zarar vermek kastıyla mirası reddettiğinin ve bu suretle Türk Medeni Kanununun 617. maddesindeki reddin iptali davası açma koşullarının mevcut olduğu kabul edilmelidir. Öyleyse, davanın kabulü ile davalının mirası reddinin iptaline karar verilmesi gerekirken; yazılı şekilde karar verilmesi isabetsiz olup bozmayı gerektirmiştir."
Yeterli Güvencenin Verilmemiş Olması
Davanın açılabilmesi, alacaklılara yeterli bir teminatın sunulmamış olmasına da bağlıdır. Sunulacak güvencenin, alacaklıların taleplerinin tamamını karşılayacak düzeyde olması gerekir. Tam bir teminat sağlanmamışsa, diğer koşulların da bulunması kaydıyla iptal davası açılabilir. Buna karşılık yargılama başladıktan sonra, hüküm kuruluncaya kadar geçen aşamada da güvence gösterilebilir; bu durumda dava düşer.
İki aşama arasında kapsam farkı vardır. Dava açılmadan önce verilen teminatın davanın açılmasını engelleyebilmesi için mirasçının bütün alacaklılarının taleplerini karşılaması gerekirken, dava açıldıktan sonra gösterilen güvencenin davayı düşürebilmesi için davacı konumundaki alacaklıların taleplerini karşılaması yeterlidir.
Davanın Tarafları
Davacı Taraf: İptal davasını, ret beyanında bulunan mirasçının alacaklıları açar. Mirasçı hakkında iflas kararı verilmişse davacı sıfatı iflas masasına geçer.
Talep hakkı, ret nedeniyle zarara uğrayan ya da zarara uğrama tehlikesi yüksek olan alacaklılara tanınmıştır. Burada belirleyici olan alacağın doğum anıdır: dava, alacağı ret beyanından önce doğmuş olan alacaklılarca açılabilir. Alacaklı sıfatını retten sonra kazanan kişilerin iptal talebinde bulunma yetkisi yoktur.
Davalı Taraf: Dava, mirası reddeden mirasçıya yöneltilmelidir.
Öğretide davalı sıfatının kime ait olacağı tartışmalıdır. Bir görüş davanın ret beyanında bulunan mirasçıya karşı açılması gerektiğini savunurken, ikinci bir görüş husumetin reddeden mirasçının yerine geçen kişiye yöneltilmesini önermekte, üçüncü bir yaklaşım ise her ikisine birlikte dava açılmasını savunmaktadır.
Uygulamada belirleyici olan pratik güçlüklerdir. Mirasçının yerine geçen kişilerin kimler olduğunu alacaklının saptaması çoğu zaman zor, kimi hâllerde imkânsızdır; bu da altı aylık hak düşürücü süre içinde dava açılamaması riskini doğurur. Ayrıca ret beyanında bulunan mirasçının kötüniyetli olup olmadığının ispatı, onun yerine geçen mirasçılar üzerinden yürütülemez. Bu gerekçelerle davanın doğrudan reddeden mirasçıya yöneltilmesi en isabetli çözüm olarak kabul edilmektedir.
Kararın Sonuçları ve Tasfiye Düzeni
TMK m. 617 uyarınca mahkeme reddin iptaline hükmettiğinde, mirasbırakanın terekesi resmi tasfiyeye girer.
Tasfiye sonunda ret beyanında bulunan mirasçının payına bir değer düşerse, öncelik itiraz eden alacaklılara aittir ve bunların alacakları önce karşılanır. Davayı birden fazla alacaklı açmışsa ve mirasçının payı bu alacakların tümüne yetmiyorsa, pay alacaklılar arasında alacakları oranında, yani garameten paylaştırılır.
Davacı alacaklıların alacakları karşılandıktan sonra miras payından bir bakiye kalırsa, bu kez davayı açmamış olan diğer alacaklıların alacakları ödenir.
Bütün bu ödemelerden sonra hâlâ artan bir değer bulunuyorsa, ret geçerli sayılsaydı bundan yararlanacak olan mirasçılara verilir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Görevli Mahkeme: Kanunda bu dava için özel bir görev kuralı öngörülmediğinden, genel görevli mahkeme olan asliye hukuk mahkemesi yetkilidir.
Yetkili Mahkeme: Yetki bakımından mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi belirleyicidir.
Bu iki ölçüt birlikte değerlendirildiğinde, iptal davasının mirasbırakanın son yerleşim yerindeki asliye hukuk mahkemesinde görülmesi gerekir.
Sıkça Sorulan Sorular
Tasfiye için ayrıca talepte bulunmak gerekir mi?
Hayır. Resmi tasfiyenin başlaması ek bir istem gerektirmez; reddin iptaline hükmeden mahkeme tasfiye işlemini re'sen yürütür.
Dava sürerken teminat gösterilirse ne olur?
Yargılama başladıktan sonra hüküm verilinceye kadar geçen aşamada güvence sunulması hâlinde iptal davası düşer.
Borca batıklık hangi ana göre değerlendirilir?
Değerlendirmede esas alınacak an, mirasçının ret beyanında bulunduğu andır.
Geçersiz bir ret beyanı karşısında hangi dava açılır?
Ret şekil şartlarına uyulmadan yapılmışsa ya da mirasçı ret süresi dolmadan mirasçı sıfatıyla tereke işlemlerine karışmışsa, terekenin olağan yönetimi kapsamına girmeyen veya mirasbırakanın işlerinin yürütülmesi bakımından zorunlu olmayan işlemler yapmışsa yahut tereke mallarını gizlemiş ya da kendisine mal etmişse, ret hükümsüz hale gelir. Bu ihtimallerde başvurulacak yol reddin iptali davası değil, reddin hükümsüzlüğünün tespiti davasıdır. Zira geçerli bir ret beyanı bulunmadığı için iptal edilecek bir işlem de mevcut değildir.
Independent Legal Değerlendirmesi
Reddin iptali davasında uyuşmazlığın kaderini belirleyen iki nokta öne çıkar: altı aylık hak düşürücü sürenin doğru hesaplanması ve zarar verme kastının somut delillerle ortaya konulabilmesi. Süre, alacaklının ret beyanından haberdar olduğu tarihten değil, ret tarihinden işlemeye başladığı için, sulh hukuk mahkemesindeki ret kaydının erken takibi pratikte belirleyici olmaktadır.
Kastın ispatı bakımından ise mirasçının ret gerekçesinin makul olup olmadığı incelenir. Yargıtay uygulaması, alacaklı yönünden hukuki sonuç doğurmayan gerekçelerin kötüniyeti örtmeye yetmediğini göstermektedir. Bu nedenle dosyanın, mirasçının mali durumu ile ret beyanı arasındaki bağı gösteren belgelerle desteklenmesi önem taşır.
Somut bir uyuşmazlıkta şu başlıkların öncelikle ele alınmasını öneriyoruz:
- Alacağın ret beyanından önce doğduğunun kayıtlarla belgelenmesi
- Ret tarihinin resmi kayıtlardan tespit edilerek altı aylık sürenin takvimlenmesi
- Mirasçının aktif ve pasifinin karşılaştırılarak borca batıklığın ortaya konulması
- Ret beyanının hangi saikle yapıldığına ilişkin delillerin baştan toplanması
- Karşı tarafın teminat gösterme ihtimalinin ve bunun davayı düşürecek kapsamının öngörülmesi
- Beyanın geçerliliği tartışmalıysa iptal yerine hükümsüzlüğün tespiti yoluna başvurulması gerekip gerekmediğinin değerlendirilmesi
Independent Legal, mirasın reddinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda alacaklı ve mirasçı taraf ayrımı gözetmeksizin danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.