Evlilik birliğinin çekişmesiz biçimde sona erdirilmesi, taraflar bakımından hem süre hem de yıpranma açısından belirgin bir üstünlük sağlar. Anlaşmalı boşanma, eşlerin uyuşmazlık doğurabilecek başlıklarda önceden uzlaşarak yargılamayı kısaltmalarına imkân tanıyan yöntemdir. Ne var ki bu yolun açılabilmesi Türk Medeni Kanunu'nda öngörülen birtakım koşulların gerçekleşmesine bağlıdır. Öncelikle evliliğin en az bir yıl sürmüş olması aranır. Bunun yanında boşanmanın mali sonuçları, çocukların velayeti ve diğer hukuki hususlar bakımından eksiksiz bir mutabakatın bulunması gerekir.
Uygulamada bu mutabakat sözlü beyanla yetinilmeyip yazılı bir metne dökülür. Söz konusu metin "Anlaşmalı Boşanma Protokolü" ya da "Boşanma Sözleşmesi" başlığıyla düzenlenir ve her iki eşin imzasını taşıyacak şekilde mahkemeye sunulur. Hâkimin buradaki işlevi iki yönlüdür: bir yandan protokol hükümlerinin kanuna uygunluğunu denetler, diğer yandan eşlerin bu iradeyi özgürce ortaya koyup koymadıklarını değerlendirir. Denetim olumlu sonuçlandığında dava çoğunlukla tek celsede karara bağlanır.
Bu bilgi notunda protokolün hukuki niteliğini, taşıması gereken şekil koşullarını, içeriğinde mutlaka bulunması gereken başlıkları ve tarafların tercihine bırakılmış ek düzenlemeleri ele alıyoruz.
Protokolün Hukuki Niteliği
Protokol, hukuki açıdan aile hukukuna özgü bir sözleşme olarak nitelendirilir. Eşlerin serbest iradeleriyle oluşturdukları metin mahkemeye sunulduğunda hâkimin incelemesinden geçer; onay verilmesi halinde hukuki geçerlilik kazanır ve verilen kararın ayrılmaz bir parçasına dönüşür. Bununla birlikte tarafların anlaşmış olması tek başına geçerlilik için yeterli sayılmaz; metnin içeriğinin de kamu düzenine, ahlaka ve kanunlara aykırılık taşımaması gerekir.
Onaydan sonra mahkeme kararının bünyesine giren protokol, icra edilebilir nitelik kazanır. Üstlendiği yükümlülüğe aykırı davranan taraf hakkında yasal yollara başvurulabilmesi bu niteliğin doğal sonucudur. Bağlayıcılığı bu denli yüksek bir belgenin ayrıntılı, tereddüde yer bırakmayacak açıklıkta ve her iki tarafın haklarını gözetecek biçimde kaleme alınması bu nedenle önem taşır.
Protokolde Aranan Şekil Şartları
Protokol, eşlerin hem boşanma hem de boşanmanın doğuracağı hukuki sonuçlar üzerinde uzlaştıklarını gösteren yazılı bir belgedir. Türk Medeni Kanunu (TMK) bu belge bakımından açık bir şekil kuralı öngörmemiştir; buna karşın uygulama, metnin yazılı olarak düzenlenmesini ve her iki eşçe imzalanmasını yerleşik bir gereklilik olarak kabul etmektedir.
Yazılı Biçimde Düzenlenmesi
Kanun koyucu yazılılığı açıkça zorunlu tutmamış olsa da, anlaşmalı boşanma hükümlerinden yararlanmak isteyen eşlerden mahkemeler protokolü yazılı olarak dosyaya sunmalarını beklemektedir. Sözlü uzlaşmaların ya da gayriresmî mutabakatların mahkeme nezdinde bir değeri bulunmaz.
Eşlerin İmzasını Taşıması
Metnin altında eşlerin her ikisinin de bizzat imzası yer almalıdır. Üçüncü kişilerin veya yalnızca tarafların avukatlarının imzası bu koşulu karşılamaz. Protokol avukat katkısıyla hazırlanmış olsa dahi geçerlilik, eşlerin şahsen imza atmasına bağlıdır.
Hukuka, Ahlaka ve Kamu Düzenine Uygunluk
Metnin içeriği hukuka, ahlaka ve kamu düzenine uygun olmak zorundadır. Bu ölçüt üç ayrı yönden denetlenir:
- Ahlaka aykırı hükümlere yer verilmemelidir. Eşlerden birinin insan onuruyla bağdaşmayan ya da onu küçük düşüren şartları kabule zorlanması, hem ahlaka hem hukuka aykırı sayılır.
- Kamu düzeniyle çatışan düzenlemeler geçerli olmaz. Kamu düzeni, toplumun genel menfaatini ve temel hukuk ilkelerini güvence altına alan kurallar bütününü ifade eder; sözgelimi çocuğun haklarını zedeleyen bir velayet ya da nafaka kurgusu bu sınırı aşar.
- Metin, başta Türk Medeni Kanunu olmak üzere konuya ilişkin yasal düzenlemelerle uyumlu olmalıdır.
Protokolün Zorunlu Unsurları
Bir protokolün mahkemece Türk Medeni Kanunu'nun 166/3. maddesi çerçevesinde değerlendirilebilmesi iki şeye bağlıdır: eşlerin boşanma yönündeki iradelerini tereddütsüz ortaya koymaları ve boşanmanın hukuki sonuçlarına ilişkin temel başlıklarda anlaşmaya varmış olmaları.
Belge hem şekle hem esasa ilişkin koşullara tabidir ve bu koşulların somut olayda eksiksiz karşılanması yasal bir zorunluluktur. Kanunda öngörülen esaslara uymayan metinler mahkemece geçersiz sayılabileceği gibi, taraflardan düzeltilmesi de istenebilir.
Boşanmaya İlişkin İradenin Ortaya Konması
Eşler; baskı, tehdit veya herhangi bir zorlama altında kalmaksızın, kendi iradeleriyle boşanmaya karar verdiklerini protokolde belirtmeli ve bu kararı mahkeme huzurunda açıkça beyan etmelidir. Anlaşmalı boşanmanın geçerliliği, iradenin duruşmada bizzat dile getirilmesine bağlıdır. Hâkim, boşanma yönündeki iradenin serbestçe oluşup oluşmadığını anlamak için duruşmada gerekli değerlendirmeyi yapar.
Velayetin Belirlenmesi
Protokolde, ortak çocukların velayetine ilişkin düzenlemenin açık ve tereddütsüz olması gerekir. Türk Medeni Kanunu bakımından velayet düzenlemesinin çıkış noktası çocuğun üstün yararıdır.
Eşler kararlarını verirken çocuğun bedensel, ruhsal ve sosyal gelişimini gözetmelidir. Ortak çocuk sayısı birden fazlaysa velayet her biri için ayrı ayrı belirlenmelidir. Velayeti üstlenmeyen ebeveynin çocukla kuracağı kişisel ilişkinin çerçevesi de metne yazılmalıdır.
Hâkimin tarafların velayet konusundaki anlaşmasıyla bağlı olmadığını hatırlatmak gerekir; çocuğun menfaatini gözeterek re'sen farklı bir yönde karar verebilir. Bu nedenle düzenleme yapılırken çocuğun eğitimi, sağlığı, sosyal çevresi ve ebeveynleriyle ilişkisi birlikte değerlendirilmelidir.
Çocukla Şahsi Münasebet
Velayeti almayan ebeveynin çocukla düzenli ve sağlıklı temas kurabilmesi için protokolde bir şahsi münasebet planına yer verilmelidir.
Bu plan çocuğun üstün yararı esas alınarak kurgulanmalı; çocuğun yaşı, öğrenim durumu, sosyal gelişimi ve ihtiyaçları hesaba katılmalıdır. Görüşmelerin hangi gün ve saatlerde yapılacağı, tatil ile bayram gibi özel dönemlerde çocuğun hangi ebeveynin yanında kalacağı metinde açıkça gösterilmelidir.
Mahkeme, kararlaştırılan düzenlemeyi çocuğun menfaatine uygun bulmadığı takdirde değiştirme yetkisine sahiptir. Dolayısıyla protokol hazırlanırken çocuğun ruhsal ve bedensel gelişimini olumsuz etkilemeyecek bir kurgu tercih edilmelidir.
Yoksulluk Nafakası
Yoksulluk nafakası, boşanmanın ardından ekonomik bakımdan daha zayıf konumda kalan eşe diğer eş tarafından sağlanan maddi destektir. Türk Medeni Kanunu uyarınca, boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olan taraf, kusuru karşı taraftan daha ağır olmamak kaydıyla geçimini sağlamak amacıyla nafaka isteyebilir.
Protokolde bu başlığın açık biçimde düzenlenmesi önem taşır. Nafaka talebinin bulunup bulunmadığı; talep varsa hangi eşin, hangi tutarı, hangi aralıklarla ödeyeceği ayrıntılandırılmalıdır. Ödemenin ne kadar süreyle devam edeceği de kararlaştırılabilir.
Taraflar nafaka ödenmemesi konusunda uzlaşmışlarsa, bu husus da metne açıkça yazılmalıdır. Böylece ilerleyen dönemde çıkabilecek uyuşmazlıkların önü kapatılmış olur. Konu, yoksulluk nafakasının şartlarına ilişkin ayrı bir incelemeyi gerektirecek genişliktedir.
Maddi ve Manevi Tazminat
Protokolde, taraflar arasında maddi ve manevi tazminat talebi bulunup bulunmadığı açıkça gösterilmelidir. Tazminat isteniyorsa ödenecek miktar ile ödemenin peşin mi taksitli mi yapılacağı ayrıntılandırılmalıdır. Karşılıklı olarak tazminat talep edilmeyeceği yönünde bir mutabakat sağlanmışsa bunun da metinde yer alması gerekir. Boşanma davasında maddi ve manevi tazminat, kendi başına ayrıntılı biçimde ele alınmayı gerektiren bir başlıktır.
Protokole Eklenebilecek İhtiyari Düzenlemeler
Protokol yalnızca zorunlu unsurlarla sınırlı değildir; taraflar aralarında uzlaştıkları bazı ek hususları da metne taşıyabilir. Bu düzenlemeler hak ve yükümlülükleri daha ayrıntılı biçimde belirleyerek boşanma sonrasında doğabilecek ihtilafların önlenmesine katkı sağlar.
Hukuka, ahlaka ve kamu düzenine aykırı olmamak kaydıyla aşağıdaki başlıklar protokole dahil edilebilir.
İştirak Nafakası
İştirak nafakasının protokolde düzenlenmesi zorunlu değildir. Bununla birlikte çocuğun bakım ve eğitim giderlerini güvence altına almak bakımından bu başlığa yer verilmesi tavsiye edilir.
Çocukların Eğitim ve Sağlık Giderleri
İştirak nafakasının yanı sıra çocuğun özel okul, kurs, sağlık sigortası veya tıbbi tedavi masraflarının hangi tarafça ve ne şekilde karşılanacağı kararlaştırılabilir. Burs, özel ders ya da yurt dışı eğitim giderleri gibi kalemler için de ayrıca ek düzenlemeler yapılabilir.
Mal Paylaşımı
Taraflar, malların paylaşımına ilişkin düzenlemeyi protokolde şekillendirebilir. Mal paylaşımı, evlilik boyunca edinilen malvarlığının eşler arasında bölüşülmesini kapsar ve kural olarak mal rejimi hükümlerine göre belirlenir.
Bu başlık altında düzenlenebilecek kalemler şunlardır:
- Ziynet eşyaları: Altın, takı ve benzeri ziynet eşyalarının nasıl bölüşüleceği kararlaştırılabilir. Yerleşik uygulamada bu eşyaların kadına ait olduğu kabul edilmekle birlikte, taraflar bunun dışında bir paylaşım üzerinde anlaşmışlarsa söz konusu tercih protokole açıkça yazılmalıdır.
- Ev eşyaları: Eşlerin birlikte kullandığı mobilya, beyaz eşya, elektronik cihaz ve mutfak gereçlerinin akıbeti belirlenebilir. Bu eşyalar taraflar arasında bölüştürülebileceği gibi satılarak bedeli de paylaşılabilir. Eşlerden biri konutta oturmaya devam edecekse, eşyaların kullanım hakkının kime bırakıldığı netleştirilmelidir.
- Taşınır ve taşınmaz mallar: Ev, arsa, iş yeri gibi gayrimenkuller ile araçların nasıl paylaşılacağı kararlaştırılabilir. Bir taşınmazın taraflardan birine devredilmesi öngörülüyorsa devrin yöntemi ve zamanı gösterilmelidir. Mal rejiminin tasfiyesi kapsamında taraflardan biri tazminat ya da ödeme yükümlülüğü altına girecekse bu husus da metne geçirilmelidir.
- Banka hesapları ve mali varlıklar: Evlilik süresince açılan ortak hesaplardaki birikimlerin ne şekilde bölüşüleceği belirlenebilir. Bireysel hesaplardaki varlıklar üzerinde bir uzlaşma sağlandıysa buna da yer verilmelidir. Eşlerden biri diğerine belirli bir ödeme yapacaksa ödemenin tarihi ve biçimi açıkça yazılmalıdır.
Aile Konutunun Akıbeti
Eşlerin evlilik birliği içinde birlikte yaşadıkları aile konutunun boşanmadan sonra ne olacağı, süreçteki başlıca meselelerden biridir. Protokolde bu konutun hangi tarafa bırakılacağı ya da nasıl değerlendirileceği kararlaştırılabilir. Düzenlemeye konu edilebilecek hususlar şu şekilde sıralanabilir:
- Konut üzerinde kredi bulunuyorsa ödeme yükümlülüğünün hangi eşte kalacağı,
- Konut kiralık ise kira sözleşmesinin hangi tarafa devredileceği,
- Konutun satılması halinde satış bedelinin ne şekilde bölüşüleceği,
- Aile konutunun kullanımının hangi eşe bırakılacağı.
Taraflar arasında aile konutu bakımından herhangi bir talep ya da uyuşmazlık bulunmuyorsa, bu durumun da protokolde belirtilmesi gerekir. Açık ve net bir düzenleme, ileride ortaya çıkabilecek anlaşmazlıkların önlenmesi açısından değer taşır.
Kadının Evlilikle Edindiği Soyadını Kullanması
Boşanmayla birlikte kadın eş kural olarak evlenmeden önceki soyadına döner. Buna karşılık kadın eş, evlilik süresince taşıdığı soyadını kullanmayı sürdürmek isteyebilir. Bu istek kişisel veya mesleki gerekçelere dayanabileceği gibi, müşterek çocuklarla aynı soyadını taşıma arzusundan da kaynaklanabilir.
Protokolde kararlaştırıldığı üzere kadının evlilik soyadını kullanmaya devam etmesi öngörülmüşse, boşanma davasının yanında bu yönde bir isim değişikliği talebinin de mahkemeye iletilmesi ve gerekli harcın yatırılması gerekir.
Kadının boşanmanın ardından yeniden evlenmesi halinde ise önceki eşin soyadını taşımaya devam etmesi mümkün değildir. Bu durumda ya yeni eşin soyadı alınır ya da yalnızca kızlık soyadı kullanılır.
Sürecin Bütünü Bakımından Sonuç
Anlaşmalı boşanma, evlilik birliğinin hızlı, uyumlu ve asgari çatışmayla sona erdirilmesine olanak veren bir yoldur. Sürecin hukuken pürüzsüz ilerlemesi ve taraflar açısından dengeli bir sonuca ulaşılması ise eşlerin boşanma iradelerini açıkça ortaya koymalarına ve boşanmanın tüm hukuki sonuçları üzerinde uzlaşmalarına bağlıdır.
Metne yalnızca zorunlu unsurlar değil, tarafların kendi aralarında kararlaştırdıkları ek hususlar da girebilir. Velayet, nafaka ve mal paylaşımı gibi kritik başlıkların dengeli ve açık biçimde düzenlenmesi, ileride doğabilecek hukuki ihtilafların önüne geçilmesini sağlar. Sürecin hızlı ve sorunsuz ilerleyebilmesi bakımından protokolün hukuki destek alınarak titizlikle hazırlanması önerilir.
Independent Legal Değerlendirmesi
Anlaşmalı boşanma dosyalarında en sık karşılaşılan sorun, protokolün aceleyle ve şablon metinler üzerinden hazırlanmasıdır. Tek celsede sonuçlanan bir yargılamanın ardından ortaya çıkan uyuşmazlıkların büyük bölümü, aslında protokolde bir cümlenin eksik ya da çok yönlü yoruma açık bırakılmasından kaynaklanır. Hüküm kesinleştikten sonra metnin içeriğini yeniden tartışmaya açmak çoğu zaman mümkün olmadığından, hazırlık aşamasına ayrılan özen sürecin tamamını belirler.
Somut bir dosyada protokol kurgulanırken özellikle şu başlıkların önceliklendirilmesi yerinde olur:
- Mali sonuçlara ilişkin tüm kalemlerin tutar, vade ve ödeme yöntemi bakımından sayısal olarak belirlenmesi
- Velayet ve kişisel ilişki düzenlemesinin hâkimin re'sen müdahale etmesini gerektirmeyecek ölçüde çocuğun yararına uygun kurgulanması
- Nafaka ve tazminat taleplerinden feragat ediliyorsa bunun metinde tereddüde yer bırakmayacak biçimde yazılması
- Taşınmaz devri öngörülüyorsa devir tarihinin, masrafların ve tapu işleminin taraflarının belirtilmesi
- Aile konutu ile konut kredisine ilişkin yükümlülüğün üçüncü kişilere karşı doğuracağı sonuçların gözden geçirilmesi
- Kadının evlilik soyadını kullanması gibi ayrı talep ve harç gerektiren hususların dava dilekçesine yansıtılması
Independent Legal, anlaşmalı boşanma süreçlerinde protokolün hazırlanmasından duruşma temsiline ve kararın uygulanmasına kadar tüm aşamalarda danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.