Mevzuatımızda çocuk ile anne arasındaki soybağı, doğumun gerçekleşmesiyle birlikte kendiliğinden kurulur; bu sonuç için çocuğun evlilik içinde ya da dışında dünyaya gelmiş olması fark yaratmaz. Baba yönünden ise durum farklıdır: evlilik birliği dışında doğan çocuğun babayla soybağının kurulabilmesi, tanıma ya da babalık davası gibi kanunun öngördüğü yolların işletilmesini gerektirir. Bu bağın kurulmasında ilk adım, taraflar arasında biyolojik bir ilişkinin bulunup bulunmadığının ortaya konmasıdır. Günümüzde bu belirleme, teknolojinin sağladığı imkânlarla DNA testi aracılığıyla yüksek bir kesinlikle yapılabilmektedir.
Son dönemde baba ile çocuk arasındaki bağın saptanmasında DNA testine sıkça başvurulmaktadır. Mahkemenin test yapılmasına hükmetmesi hâlinde bu inceleme, soybağının ispatı bakımından belirleyici bir kolaylık sağlar. Bunun yanında yargı kararı bulunmaksızın özel laboratuvarlarda da test yaptırılması mümkündür. Bu imkân, soybağının tespitine ilişkin davalarda önemli bir ispat aracı ortaya çıkarmaktadır.
Aşağıda babalık testine ilişkin temel meseleleri, izlenen yasal süreci ve yargı kararlarında benimsenen yaklaşımı ayrıntılı biçimde inceliyoruz.
Babalık Davası Nedir?
Babalık davası, çocuğun gerçek babasının kim olduğunun ortaya konması amacıyla işletilen hukuki bir yoldur. Bu davaya, çocukla baba arasındaki genetik bağın hukuken kurulması ihtiyacı doğduğunda başvurulur ve dava hem annenin hem de çocuğun haklarının korunmasını hedefler.
Yargılamanın tarafları; çocuğun annesi, çocuğun kendisi ve biyolojik baba olduğu ileri sürülen kişidir. Dava açma hakkı anne ile çocuğa tanınmış olup, babalığı iddia edilen kişi davalı sıfatını taşır. Konunun bütünü bakımından babalık davası ile tanıma kurumlarının birlikte değerlendirilmesi yerinde olur.
DNA Testi (Babalık Testi) Nedir?
DNA testi, kişinin genetik yapısı incelenerek biyolojik ilişkilerinin doğrulanmasını sağlayan bir analiz yöntemidir. Babalığın belirlenmesinde başvurulan test de bu türdendir. Yöntemin esası, baba adayından ve çocuktan alınan DNA örneklerinin karşılaştırılması yoluyla aralarında biyolojik bağ bulunup bulunmadığının saptanmasına dayanır.
DNA testi, babalık davasında en güvenilir delil olarak kabul edilmekte ve mahkemeye kesin nitelikte bir veri sunarak soybağının belirlenmesine katkı sağlamaktadır.
Yargılamada Genetik İnceleme Nasıl Yürütülür?
Mahkemeler, belirli uyuşmazlıkların çözüme kavuşturulabilmesi için DNA testi yapılmasına hükmedebilir. Soybağının tespiti ve miras uyuşmazlıkları gibi biyolojik bağlantının belirlenmesinin önem taşıdığı davalarda bu inceleme, yargılamanın kritik bir aşaması hâline gelir. Test, taraflar arasındaki soybağı ilişkisini açıklığa kavuşturarak dosyanın aydınlatılmasına ve hakkaniyete uygun bir sonuca ulaşılmasına hizmet eder.
Mahkeme bu yönde bir karar verirken tarafların talebiyle bağlı değildir; re'sen (kendiliğinden) de harekete geçebilir. Test, babalığın ortaya konmasında en güçlü delil sayıldığından uyuşmazlığın çözümünü belirgin biçimde kolaylaştırır.
Söz konusu yargılamalar kamu düzenine ilişkindir; taraflar dava konusu üzerinde diledikleri gibi tasarrufta bulunamaz. Nüfus kayıt düzeltme davaları, evliliğin mutlak butlanı davaları, soybağının reddi davaları ve babalık davaları bu gruba örnek gösterilebilir. Bu tür yargılamalarda hâkim, yalnızca tarafların sunduğu belgelerle yetinmez; ihtiyaç duyduğunda delilleri kendisi araştırır. Dolayısıyla taraflardan hiçbiri böyle bir istemde bulunmamış olsa bile hâkim, gerekli gördüğünde inceleme yapılmasına hükmedebilir.
Sözgelimi babalık davasına konu bir uyuşmazlıkta çocuğun genetik babasıyla bağı, yalnızca tarafları değil kamu düzenini de yakından ilgilendiren bir meseledir. Bu nitelikteki dosyalarda soybağının şüpheye yer bırakmayacak doğrulukta saptanabilmesi için DNA testi neredeyse kaçınılmaz hâle gelir. Aile mahkemesi, biyolojik bağın ortaya konması amacıyla test yapılmasına hükmedebilir. Verilen bu karar, mahkemenin taraflar arasındaki biyolojik ilişkiye dair kanaatini daha sağlam ve kesin bir temele oturtma çabası olarak okunmalıdır.
Test Sonucu Tek Başına Hüküm Kurmaya Yeter mi?
Test sonuçları babalığın saptanmasında en güvenilir delillerden biri olsa da mahkeme zaman zaman başka delillere de başvurabilir. Yargılamada yalnızca genetik inceleme değil; sosyal, hukuki ve biyolojik nitelikteki diğer veriler de birlikte değerlendirilebilir.
DNA testi, hukuken bilirkişi raporu kapsamında ele alınan bir delil türüdür. Mahkemelerin bilirkişi raporlarıyla bağlı olmadığı doğrudur; ancak testlerin isabet oranının neredeyse yüzde yüze ulaştığı dikkate alındığında, sonuca aykırı bir hüküm kurulması ihtimali oldukça sınırlıdır. Böyle bir karar verilmesi hâlinde ise hükmün hukuki dayanağının zayıf kalacağı söylenebilir. Bu ihtimalde kararın istinaf incelemesinde bozulması güçlü bir olasılıktır.
Karara Rağmen Örnek Vermekten Kaçınılırsa Ne Olur?
Mahkeme, soybağının belirlenmesi amacıyla DNA testi yapılmasına hükmedebilir. İlgili kişinin teste rıza göstermemesi durumunda hâkim, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 292. maddesine dayanarak incelemenin zor kullanılarak gerçekleştirilmesine karar verebilir:
Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 292
"Uyuşmazlığın çözümü bakımından zorunlu ve bilimsel verilere uygun olmak, ayrıca sağlık yönünden bir tehlike oluşturmamak şartıyla, herkes, soy bağının tespiti amacıyla vücudundan kan veya doku alınmasına katlanmak zorundadır. Haklı bir sebep olmaksızın bu zorunluluğa uyulmaması hâlinde, hâkim incelemenin zor kullanılarak yapılmasına karar verir."
Buna göre, mahkeme kararına karşın teste rıza gösterilmediği hâllerde zorla inceleme yapılmasına hükmedilmesi mümkündür. İncelemeye tabi tutulacak kişi 18 yaşını doldurmamışsa anne ve babanın onayı aranır. Ebeveynlerin izin vermemesi bu engeli mutlak kılmaz; hâkim yine zor kullanılarak testin yapılmasına karar verebilir.
DNA Testi Sonuçlarına İtiraz Edilebilir mi?
Test sonuçlarına itiraz yolu açıktır. Taraflardan biri incelemenin usulüne uygun yürütülmediği ya da elde edilen sonucun hatalı olduğu kanaatindeyse, sonuca itiraz ederek yeni bir test yapılmasını isteyebilir. Zira DNA incelemeleri özü itibarıyla bilirkişi raporu niteliği taşır.
DNA Testi Sonucunda Babalık Reddedilirse Ne Olur?
İnceleme sonucunda babalık reddedilirse, biyolojik baba olduğu ileri sürülen kişiyle çocuk arasında hukuki bir bağ doğmaz. Bu hâlde söz konusu kişi, çocuğa yönelik hak ve yükümlülüklerden muaf tutulur. Ancak bu sonucu mutlak saymamak gerekir. Testlerin doğruluk oranının neredeyse yüzde yüz olduğu göz önünde bulundurulduğunda, ret yönündeki bir hükmün istinaf denetiminde bozulma ihtimali yüksektir. Sonuçların bu denli isabetli olması karşısında, ret kararının yeterli hukuki temele oturtulması güçtür. Bu nedenle istinaf aşamasında kararın yeniden ele alınıp bozulması güçlü bir olasılık olarak durmaktadır.
Mahkeme Kararı Olmadan DNA Testi Yaptırılabilir Mi?
Yargı kararı bulunmaksızın DNA testi yaptırılabilir. Ancak bu tür analizler yalnızca Sağlık Bakanlığı tarafından ruhsatlandırılmış moleküler genetik laboratuvarlarında gerçekleştirilebilir. Mahkeme kararı olmaksızın test yaptırılmasının tek yolu özel laboratuvarlara başvurmaktır; bunun dışında özel ya da devlet hastaneleri böyle bir hizmet sunmamaktadır.
Özel laboratuvarlarda işlem yapılabilmesi için analize tabi tutulacak kişilerin kimlik bilgilerini sunmaları ve teste onay vermeleri gerekir. Test yaptıracak kişilerin 18 yaşından küçük olması durumunda ise resmi anne ya da babanın izninin alınması zorunludur.
Yargı Kararına Dayanmayan Testin Hukuki Değeri
Yargı kararına dayanmayan testlerin hukuk alanındaki geçerliliği kural olarak sınırlıdır. Kişiler kendi iradeleriyle test yaptırabilir; ne var ki bu incelemenin hukuki değer kazanması, mahkemenin onu delil olarak benimsemesine bağlıdır. Özellikle babalığın tespiti gibi hassas süreçlerde testin geçerli sayılabilmesi için yasal usullere ve yargısal denetime uygun biçimde yapılmış olması gerekir. Bu çerçevede iki nokta öne çıkar.
- Kişisel bilgi edinme amacı
Mahkeme kararı olmadan yaptırılan testler çoğunlukla kişinin kendi merakını gidermeye, bilgi sahibi olmaya yöneliktir ve resmi bir bağlayıcılık taşımaz. Kişiler bu yolla biyolojik babalık konusunda fikir edinebilir; ancak elde edilen sonuç bir mahkeme hükmünün yerini tutmaz.
- Yargısal denetim
Mahkeme, sunulan sonucu delil olarak kabul edip etmeyeceğini değerlendirirken incelemenin usulüne uygun yürütülüp yürütülmediğini, tarafsız ve güvenilir bir laboratuvarda, Sağlık Bakanlığı'nca ruhsatlandırılmış bir kuruluşta yapılıp yapılmadığını ve tarafların rızasının bulunup bulunmadığını inceler. Bu koşullar karşılanmıyorsa test sonucunun delil olarak kabul edilmemesi söz konusu olabilir.
Yargıtay ve Mahkeme Kararlarında DNA Testi Uygulamaları
- Testin yaptırılmasında kamu düzeni bakımından yarar bulunması
Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 2017/1922 Esas, 2018/1305 Karar, 04.07.2018 Tarihli Kararı:
"Öte yandan, davalılar… ve… (Külünk)'ün anne ve baba isimlerinin değişmesi durumunda miras durumunun da değişikliğe uğrayacağı, bir başka anlatımla davalıların mirasçılıktan çıkarılması durumunun gündeme geleceği, bu itibarla ortaya çıkacak hukuki sonuçlar karşısında ve nüfus kayıtlarının kamu düzenini de ilgilendirdiği dikkate alındığında, DNA testinin yaptırılmasında yarar bulunduğu da unutulmamalıdır."
- İncelemenin zor kullanılarak gerçekleştirilmesi
Yargıtay 8. Hukuk Dairesinin 2018/12715 Esas, 2019/6954 Karar, 04.07.2019 Tarihli Kararı:
"Kamu düzeni ile yakından ilgili olan nüfus kaydının düzeltilmesi davalarında, Türk Medeni Kanunu'nun 284. maddesinde belirtilen koşullar saklı kalmak kaydıyla, Hukuk Muhakemeleri Kanunu uygulanır. Anılan madde uyarınca, hakim maddi olguları re'sen araştırır ve kanıtları serbestçe takdir eder. Hukuk Muhakemeleri Kanunu 292.maddesi uyarınca dava dilekçesindeki talep çerçevesinde mahkemece tarafların iddia ve savunmaları da dikkate alınarak iddia ile ilgili olarak DNA testi yaptırmak üzere davalılar … ve …'ya tekrar meşruhatlı davetiye çıkarılarak DNA testi için gerekli kan ve doku örneklerini vermesi, aksi taktirde zor kullanılarak bu incelemenin yaptırılacağı hususu ihtar edilmeli, buna rağmen davalılar gelmez veya gelir de kan ve doku örneklerini vermez ise bu incelemelerin zor kullanılarak yapılmasına karar verildikten sonra DNA testi yaptırılıp alınacak rapor doğrultusunda bir karar verilmesi gerekirken, yukarıda gösterilen yasal düzenlemelere aykırı şekilde eksik incelemeyle davanın kabulü doğru görülmemiştir."
- Tanık beyanlarıyla yetinilmeyip test yaptırılması gerektiği
Yargıtay 8. Hukuk Dairesinin 2012/6926 Esas, 2012/8542 Karar, 05.07.2012 Tarihli Kararı:
"Babalık davası sonuçları itibariyle kamu düzeniyle yakından ilgili olup, mahkemeler istemle bağlı olmadan kuşku ve duraksamaya neden olmaksızın re'sen de yapacağı tahkikatla elde edeceği bulgulara göre soybağını doğru olarak tespit etmek zorundadır. Somut olayda, salt taraf ve tanık beyanlarıyla yetinilmeyip, iddia yönünden dna testi yaptırılıp alınacak rapor da gözetilerek oluşacak sonuç doğrultusunda bir karar verilmesi gerekirken, eksik incelemeyle davanın kabulü doğru görülmemiştir."
Sık Sorulan Sorular
Test hangi numuneler üzerinden gerçekleştirilir?
İnceleme, kişinin genetik özelliklerini barındıran her tür biyolojik materyal üzerinden yapılabilir. Uygulamada en sık başvurulan yöntem, kişinin rızasıyla alınan kan örneği ya da yanak içinden alınan tükürük örneğidir. Bununla birlikte özel laboratuvarların çoğu, kime ait olduğu belirsiz saç, tırnak veya diş fırçası gibi materyaller üzerinden analiz yapılmasını etik gerekçelerle kabul etmemektedir. Hangi numunenin kullanılacağı, laboratuvarın kendi prosedürüne göre değişebilir.
Gebelik döneminde test yaptırılabilir mi?
Evet, gebelik sürerken de test yapılabilmektedir. Bu yöntemde anne karnındaki bebeğin DNA'sı incelenerek babalık belirlenir. Ancak bu tür analizlerin yapılabilmesi için belirli bir gebelik süresinin tamamlanmış olması aranır.
Anne veya baba çocuğa test yapılmasına izin vermeyebilir mi?
Evet, ebeveynlerin izin vermemesi mümkündür. Ne var ki mahkeme kararıyla bu engel aşılabilir ve testin yapılması zorunlu hâle getirilebilir.
DNA testi yaptırmak yasak mıdır?
Hayır, kural olarak böyle bir yasak bulunmamaktadır. Ancak yargı kararının bulunmadığı hâllerde kişinin rızası alınmadan test yaptırılması hukuka aykırıdır.
Yargı kararı olmaksızın test yaptırılabilir mi?
Kişisel rıza ile özel laboratuvarlarda yaptırılabilir; buna karşılık sonucun mahkemede delil olarak kullanılması her olayda mümkün olmayabilir.
Babalık davasında test yaptırmak zorunlu mudur?
Uygulamada bu inceleme çoğunlukla belirleyici delil işlevi görür ve mahkemece istenebilir.
Bir kişinin genetik örneği gizlice alınıp inceleme yaptırılabilir mi?
Hayır. Kişiden habersiz örnek toplanması özel hayatın gizliliğinin ihlali sonucunu doğurabilir ve hukuki yaptırımlara yol açabilir.
Mahkemeye sunulan her test geçerli sayılır mı?
Sunulan raporun, yetkilendirilmiş ve güvenilirliği tartışmasız bir laboratuvarda hazırlanmış olması aranır. Kişisel olarak yaptırılan incelemeler her olayda hukuki geçerlilik taşımaz.
Independent Legal Değerlendirmesi
Soybağı uyuşmazlıklarında genetik inceleme, dosyanın kaderini belirleyen delil konumundadır; ancak tek başına bir sonuç doğurmaz. Test, ancak yargılamanın usul kurallarına uygun biçimde elde edildiğinde ve dosyaya bilirkişi raporu niteliğiyle girdiğinde hüküm kurmaya elverişli hâle gelir. Bu nedenle uygulamada asıl tartışma testin sonucundan çok, o sonucun hangi usulle elde edildiği üzerinde yoğunlaşmaktadır.
Kamu düzenine ilişkin bu davalarda hâkimin resen araştırma yetkisi bulunduğundan, tarafların pasif kalması dosyanın eksik incelenmesini haklı kılmaz. Somut bir uyuşmazlıkta özellikle şu noktalar öne çıkar:
- test talebinin dava dilekçesinde açık biçimde ileri sürülmesi ve gerekçelendirilmesi,
- incelemenin Sağlık Bakanlığı'nca ruhsatlandırılmış bir laboratuvarda yaptırılmasının sağlanması,
- teste yanaşmayan tarafa meşruhatlı davetiye çıkarılması ve zor kullanma ihtarının usulüne uygun yapılması,
- reşit olmayan çocuklar bakımından yasal temsilcinin rızasına ilişkin sürecin doğru yürütülmesi,
- özel laboratuvarda alınmış bir raporun delil değerinin baştan değerlendirilmesi ve gerekirse yargılama içinde yeniden test talep edilmesi.
Independent Legal, babalık davası, tanıma, soybağının reddi ve nüfus kaydının düzeltilmesine ilişkin uyuşmazlıklarda danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.