Konut ve taşıt satışlarında finansmanın satıcı eliyle organize edilmesi bugün olağan bir uygulamadır. Satıcı, kendisinden alım yapmak isteyen kişiyi proje bazında anlaştığı bankaya yönlendirir; banka krediyi onaylar ve bedeli tüketicinin hesabına aktarmak yerine doğrudan satıcıya öder. Tüketicinin bu krediyle hangi malı edinebileceği de baştan bellidir.
Ortaya çıkan tablo, satıcı ile bankanın tüketici karşısında tek bir yapı gibi hareket etmesidir. Bedel peşinen satıcıya geçtiği için, teslimin hiç yapılmadığı veya eksik yapıldığı hallerde tüketicinin elinde bir baskı aracı kalmaz. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (mevzuat.gov.tr) bu dengesizliği gidermek üzere krediyi veren kuruluşu da sorumluluk çemberine dahil etmiştir.
Aşağıda bağlı kredinin kuruluş şartlarını, kanuni tanımını, sorumluluğun kapsam ve süre sınırlarını ve konut finansmanına özgü rejimi ele alıyoruz.
Bağlı Kredi İlişkisi Nasıl Kurulur?
Bağlı kredide satıcı, müşterisinin kendi çalıştığı bankadan finansman temin etmesini sağlar; banka ise kullandırdığı tutarı tüketiciye vermeksizin satıcının hesabına aktarır. Böylece tüketicinin hangi mal veya hizmeti edineceği konusundaki serbestisi belirgin biçimde daralır.
Üç tarafın beklentisi birbirini besler: banka finansmanı yalnızca işbirliği kurduğu satıcıdan yapılacak alımlara açar, satıcı satış hacmini büyütmek için kredi teminini organize eder, tüketici de edindiği malın karşılığını taksitlerle bankaya öder.
Buna karşılık her kredi bağlı kredi değildir. Tüketicinin satıcının herhangi bir yönlendirmesi olmaksızın kendi seçtiği bankadan kredi çekmesi ve tutarın kendisine ödenmesi halinde böyle bir ilişkiden söz edilemez. Kanun bu ayrımı 30. maddenin beşinci fıkrasında açıkça yapmıştır:
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m. 30/5
"Kredi veren ile satıcı veya sağlayıcı arasında belirli bir malın veya hizmetin tedarikine ilişkin bir sözleşme olmaksızın, tüketicinin kendisi tarafından belirlenen malın veya hizmetin bedelinin kredi veren tarafından ödenmesi suretiyle kullandırılan krediler bağlı kredi sayılmaz."
Kanuni Tanım ve Ekonomik Birlik Şartı
Kanun'un "Bağlı krediler" başlıklı 30. maddesi, bağlı kredi sözleşmesini şu ifadelerle tanımlar:
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m. 30
"tüketici kredisinin münhasıran belirli bir malın veya hizmetin tedarikine ilişkin bir sözleşmenin finansmanı için verildiği ve bu iki sözleşmenin objektif açıdan ekonomik birlik oluşturduğu sözleşme"
Tanımın kilit unsuru ekonomik birliktir. Bu birliğin varlığı için Kanun'un 30. maddesinin ikinci fıkrasında sayılan durumlardan en az birinin gerçekleşmesi aranır. Söz konusu durumlar; kredinin belirli bir mal veya hizmetin tedarikine yönelik olduğunun sözleşme metninde açıkça gösterilmesi, finansmanın satıcı ya da sağlayıcı tarafından üstlenilmesi veya finansmanın üçüncü kişi eliyle sağlandığı hallerde kredi verenin sözleşmenin hazırlanması ya da imzalanması aşamasında satıcının hizmetlerinden yararlanmasıdır.
Yargıtay da bu ilişkinin yapısını ayrıntılı biçimde ortaya koymuştur. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 2013/2294 Esas, 2015/2330 Karar sayılı ve 21.10.2015 tarihli kararında şu değerlendirmeye yer verilmiştir:
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2013/2294 E., 2015/2330 K., 21.10.2015
"Bir başka deyişle bağlı krediler kural olarak üç taraflı bir hukuki ilişki kuran bir yapılanmayı ifade etmektedir. Söz konusu üç taraflı ilişkinin tarafları tüketici, mal satıcısı/hizmet sağlayıcısı ve kredi verendir. Bu üç taraflı ilişkide kural olarak birbirinden hukuken bağımsız en az iki sözleşme bulunur. Bu sözleşmelerden ilki satıcı/sağlayıcı ile tüketici arasında kurulan mal/hizmet temini sözleşmesi iken, ikinci sözleşme, tüketicinin satıcı/ sağlayıcı ile kurduğu sözleşmeyi finanse etmek üzere krediyi veren ile kurduğu kredi sözleşmesidir. Bu iki sözleşmenin yanı sıra bağlı tüketici kredileri kapsamında ortaya çıkan ilişkide genelde satıcı/sağlayıcı ile kredi veren arasında yapılan bir "çerçeve sözleşme" kapsamında yer alan bu üç tarafın hepsi arasında bir ilişki bulunmaktadır ve kredi veren ile satıcı/sağlayıcı arasındaki ilişki nedeniyle tüketici belirli bir marka malı almaya ya da belirli bir kişiyle sözleşme yapmaya yönlendirilmektedir. Tüm bu hallerde bağlı kredi ilişkisi kapsamında kurulan bu kredi sözleşmesine "bağlı kredi sözleşmesi" adı verilmektedir."
Tüketici Doğrudan Bankaya Başvurabilir mi?
Bedel satıcıya peşin aktarıldığından, satıcı edimini yerine getirmediğinde tüketicinin ödemeyi kendiliğinden durdurması pratikte sonuç doğurmaz. Teslimin hiç yapılmaması, eksik ya da ayıplı yapılması veya satıcının iflası bu aksaklıkların tipik görünümleridir; bedeli tahsil etmiş bir satıcı karşısında tüketicinin korumasız bırakılması ise tüketicinin korunması ilkesiyle bağdaşmaz.
Bu nedenle hukukumuz, satış ilişkisinden doğan bazı iddiaların doğrudan krediyi veren kuruluşa yöneltilmesine imkân tanır. Satıcı edimini hiç veya gereği gibi yerine getirmediğinde tüketici muhatap olarak bankayı da seçebilir. Ne var ki bu imkân süresizdir denemez; Kanun'un 30. maddesinin dördüncü fıkrası bir yıllık sınır öngörmüştür:
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m. 30/4
"Ancak, kredi verenin sorumluluğu; malın teslim veya hizmetin ifa edilmediği durumlarda satış sözleşmesinde veya bağlı kredi sözleşmesinde belirtilen malın teslim veya hizmetin ifa edilme tarihinden, malın teslim veya hizmetin ifa edildiği durumlarda malın teslim veya hizmetin ifa edildiği tarihten itibaren, kullanılan kredi miktarı ile sınırlı olmak üzere bir yıldır."
Tüketiciye tanınan hakların ayrıntısı için Bağlı Kredi Kullanan Tüketicinin Hakları başlıklı çalışmamıza bakılabilir.
Sorumluluğun Kapsamı ve Sınırı
Yukarıda anılan 21.10.2015 tarihli Hukuk Genel Kurulu kararının devamında, sorumluluğun parasal çerçevesi şu cümleyle çizilmiştir:
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 21.10.2015
"Bağlı kredinin varlığı halinde bankanın sorumluluğunu kredi miktarı ile sorumlu olduğu şeklinde anlamak gerekir."
Kanuni düzenleme ise 30. maddenin dördüncü fıkrasının tamamında yer alır:
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m. 30/4
"Bağlı kredilerde, mal veya hizmet hiç ya da gereği gibi teslim veya ifa edilmez ise satıcı, sağlayıcı ve kredi veren, tüketicinin satış sözleşmesinden dönme veya bedelden indirim hakkını kullanması hâlinde müteselsilen sorumludur. Tüketicinin bedelden indirim hakkını kullanması hâlinde bağlı kredi de bu oranda indirilir ve ödeme planı buna göre değiştirilir. Tüketicinin sözleşmeden dönme hakkını kullanması hâlinde, o güne kadar yapmış olduğu ödemenin iadesi hususunda satıcı, sağlayıcı ve kredi veren müteselsilen sorumludur. Ancak, kredi verenin sorumluluğu; malın teslim veya hizmetin ifa edilmediği durumlarda satış sözleşmesinde veya bağlı kredi sözleşmesinde belirtilen malın teslim veya hizmetin ifa edilme tarihinden, malın teslim veya hizmetin ifa edildiği durumlarda malın teslim veya hizmetin ifa edildiği tarihten itibaren, kullanılan kredi miktarı ile sınırlı olmak üzere bir yıldır."
Hükme göre teslim veya ifa hiç gerçekleşmez ya da gereği gibi gerçekleşmezse, tüketicinin sözleşmeden dönmesi veya bedelde indirim istemesi halinde kredi veren de satıcıyla birlikte müteselsilen sorumlu tutulur. Yargıtay uygulaması bu sorumluluğu kanunda anılan seçimlik haklarla sınırlı görmemekte; tüketici lehine bir alacağa hükmedildiğinde bağlı kredi veren kuruluşun bu alacaktan da müteselsilen sorumlu olduğunu kabul etmektedir.
Yargıtay 13. Hukuk Dairesi'nin 2019/14676 Esas, 2010/4491 Karar sayılı ve 29.04.2010 tarihli kararı bu yaklaşımı ortaya koymaktadır:
Yargıtay 13. Hukuk Dairesi, 2019/14676 E., 2010/4491 K., 29.04.2010
"4077 sayılı Yasa'nın 4. ve 10. maddeleri gereğince kredi veren, ayıplı maldan ve tüketicinin bu maddede yer alan seçimlik haklarından dolayı müteselsilen sorumlu olup, bu sorumluluk, malın sadece, hiç ya da gereği gibi teslim edilmemesi ile sınırlı değildir. O halde mahkemece hükmedilen alacağın kredi veren davalı şirketten de müteselsilen tahsiline karar verilmesi gerekirken, aksine düşüncelerle kredi verene karşı açılan davanın husumet nedeniyle reddine karar verilmiş olması, usul ve yasaya aykırı olup, bozmayı gerektirir."
Buna göre bankanın sorumluluğu, tüketicinin aşağıdaki tercihlerden birine yönelmesiyle gündeme gelir:
- Bedelde indirim yapılmasını isteme
- Satış sözleşmesinden dönme
- Uğranılan zarar için tazminat talep etme
Konut Alımında Bağlı Kredi Kullanımı
Kredi kullanımının artmasına paralel biçimde konut edinimlerinde bağlı kredi başvurusu da yaygınlaşmıştır; özellikle geniş ölçekli inşaat projelerinde alıcıya proje bankası aracılığıyla kredi kullandırılması yerleşik bir uygulamadır.
Konut kredisinin bu kapsamda değerlendirilebilmesi, banka ile satıcı arasında tüketiciye o satıcıdan alım yapması amacıyla finansman sağlanacağına dair bir anlaşma bulunmasına bağlıdır. Böyle bir bağ olmaksızın dilediği bankadan alınan konut kredisi bağlı kredi sayılmaz.
Uygulamanın yaygınlığı nedeniyle kanun koyucu, konut finansmanında bağlı kredi kullanılması halini ayrıca düzenlemiştir. Kanun'un Konut Finansmanı başlıklı üçüncü bölümünde yer alan 35. madde şu tanımı içerir:
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m. 35
"Bağlı kredi sözleşmesi; konut finansmanı kredisinin münhasıran belirli bir konutun satın alınması durumunda bir sözleşmenin finansmanı için verildiği ve bu iki sözleşmenin objektif açıdan ekonomik bir birlik oluşturduğu sözleşmedir."
Maddenin devamında, teslimin hiç yapılmaması ya da gereği gibi yapılmaması üzerine tüketicinin kanunda tanınan seçimlik haklardan birine başvurması halinde konut finansmanı kuruluşunun da satıcıyla birlikte müteselsilen sorumlu tutulacağı öngörülmüştür. Bu sorumluluk bakımından da bir yıllık süre sınırı geçerlidir:
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m. 35
"Ancak, konut finansmanı kuruluşunun sorumluluğu; konutun teslim edilmemesi durumunda konut satış sözleşmesinde veya bağlı kredi sözleşmesinde belirtilen konut teslim tarihinden, konutun teslim edilmesi durumunda konutun teslim edildiği tarihten itibaren, kullanılan kredi miktarı ile sınırlı olmak üzere bir yıldır."
Sonuç
Üç tarafı aynı iktisadi amaç etrafında birleştiren, kullandırılan tutarı belirli bir alıma özgüleyen ve bedeli satıcıya aktaran finansman modeli bağlı kredidir; konut alımları bu modelin en yoğun uygulandığı alandır. Bu yolla edinilen mal hiç veya gereği gibi teslim edilmezse satıcının yanında bankanın da müteselsil sorumluluğu doğar.
Independent Legal Değerlendirmesi
Bağlı kredi dosyalarında tartışma çoğu zaman esasa değil, ilişkinin niteliğine odaklanır. Kredi veren kuruluşlar tipik olarak satışla aralarında bağ bulunmadığını ileri sürer; bu savunmayı aşmanın yolu ekonomik birliği somut delillerle ortaya koymaktan geçer. Kredi sözleşmesinde projenin adının anılması, ödemenin doğrudan satıcıya yapılması ve başvurunun satıcının ofisinde alınması bu yönde güçlü emarelerdir.
İkinci kritik nokta süredir. Sorumluluk, teslim veya ifa tarihinden itibaren bir yılla ve kullanılan kredi tutarıyla sınırlıdır; teslim hiç yapılmamışsa başlangıç sözleşmede yazılı teslim tarihidir ve bu tarihin belirsiz bırakıldığı hallerde hesaplama tek başına uyuşmazlık konusu olur.
Somut bir dosyada öncelik verilmesi gereken başlıklar şunlardır:
- Banka ile satıcı arasındaki çerçeve sözleşmenin veya protokolün dosyaya kazandırılması
- Kredi bedelinin satıcı hesabına aktarıldığını gösteren ödeme kayıtlarının temini
- Sözleşmede yazılı teslim tarihinin ve bir yıllık sürenin başlangıcının netleştirilmesi
- Dönme, bedelde indirim ve tazminat talepleri arasında bilinçli bir tercih yapılması
- Bedelde indirim halinde kredi tutarının ve ödeme planının aynı oranda düzeltilmesinin istenmesi
- Konut finansmanında 35. maddeye özgü rejimin genel hükümlerle karıştırılmaması
Independent Legal, bağlı kredi ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda kredi veren kuruluş ve satıcıya karşı yürütülecek süreçlerde danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.