Bilişim Suçları: Suç Tipleri, Öngörülen Yaptırımlar ve Yargılama Usulü

Bilgisayar sistemlerinin ve internet erişiminin gündelik hayatın her alanına yayılmasıyla birlikte bilişim suçları, hukuk pratiğinde giderek daha fazla yer tutan bir başlık haline gelmiştir. Bilişim sistemleri üzerinden birbirinden farklı nitelikte pek çok suç işlenebilmekte; kişisel verilere yönelen ihlaller, bilgisayar sistemlerine yapılan saldırılar ve dolandırıcılık faaliyetleri bu geniş yelpazenin en görünür örneklerini oluşturmaktadır. Söz konusu suçların işlendiği ortamlar arasında internet uygulamaları ve web hizmetleri, bilgisayarlar, cep telefonları, tabletler ve hatta POS cihazları gibi elektronik sistemler sayılabilir.

Siber suç olarak da anılan bu fiiller, Türk Ceza Kanunu'nda iki ayrı yerde düzenlenmiştir: "Bilişim Alanında Suçlar" başlığı altında 243 ile 246. maddeler arasında ve "Özel Hayata ve Hayatın Gizli Alanına Karşı Suçlar" başlığı altında 135, 136 ve 138. maddelerde. Bu çalışmada bilişim suçlarının türlerini, kanunda öngörülen yaptırımlarını ve alanın temel kavramlarını ele alıyor; söz konusu suçların bugünkü önemine ilişkin bir çerçeve sunuyoruz.

Bilişim sektörünün her geçen gün genişlemesinin olumsuz sonuçlarından biri, çok sayıda kişinin mağduriyetine yol açan siber suç olgusudur. İnternetle, cep telefonuyla ve bilgisayarla çok erken yaşta tanışan çocuklar, eğitimsiz ve bilinçsiz kullanım nedeniyle kimi zaman bu suçların mağduru, kimi zaman da faili konumuna düşebilmektedir. Sınır tanımaksızın küresel ölçekte işlenebilen bu fiiller son derece çeşitli görünümlerde ortaya çıkabilmektedir.

Bilişim Suçu (Siber Suç) Kavramı

Bilişim suçu, bilgisayarlar ya da dijital teknoloji araçları kullanılarak işlenen suçları anlatır. Bilgiye izinsiz erişim sağlanması, kişisel verilerin rıza dışı kullanılması ve yazılımların kötüye kullanılması bu suçların başlıca görünüm biçimleridir. Dijital ortamın kapsamı ve karmaşıklığı, bu suçların çok farklı alanlarda ortaya çıkmasına imkân tanımakta; teknolojinin hızlı dönüşümüyle birlikte sürekli olarak yeni türleri oluşmaktadır.

Türk ceza hukukunda bilişim suçları "Bilişim Alanında Suçlar" ve "Özel Hayata ve Hayatın Gizli Alanına Karşı Suçlar" olmak üzere iki ayrı kategori altında düzenlenmiştir. Bunun yanında bazı suç tiplerinin bilişim sistemleri aracılığıyla işlenmesi hali, kanunumuzda o suçun nitelikli hali olarak öngörülmüştür. Aşağıda hem bu kategoriler hem de nitelikli hal olarak düzenlenen hükümler ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.

Bilişim Alanında Suçlar

Türk Ceza Kanunu'nun Bilişim Alanında Suçlar bölümünde birer suç tipi olarak düzenlenen haller aşağıda incelenmektedir.

Bilişim Sistemine Girme veya Orada Kalmaya Devam Etme

TCK'nın 243. maddesinin 1 ile 3. fıkraları arasında yer alan bilişim sistemine girme suçu, siber suçlar içinde en yaygın olanı sayılabilir ve çok farklı biçimlerde işlenebilir. Yaygın kanaatin aksine, suçun oluşması için mağdurun bilgisayarının fiziken ele geçirilmiş olması gerekmez. Suç, mağdurun rızası dışında sosyal medya hesabı veya e-posta adresi gibi internet üzerinden erişilebilen hesaplara güvenlik önlemleri aşılarak girilmesi ya da bu hesaplarda kalmaya devam edilmesi şeklinde meydana gelir. Kişisel hesaplara üçüncü bir kişinin erişmesi sonucunu doğuran bu eylemin suç teşkil etmemesini sağlayabilecek yegâne hukuka uygunluk sebebi, mağdurun rızasıdır.

Bu eylemi gerçekleştiren kimseye 1 yıla kadar hapis veya adli para cezası verilir. Fiilin bedeli karşılığında yararlanılabilen sistemler üzerinde işlenmesi durumunda verilecek ceza yarı oranında indirilir. Eylem sonucunda sistemdeki verilerin yok olması ya da değişmesi halinde ise uygulanacak yaptırım altı aydan iki yıla kadar hapis cezasıdır.

Failin niteliği bakımından kanunda özel bir koşul aranmamıştır; dolayısıyla bu suçu herkes işleyebilir. Failin dijital bilgi ve uzmanlık düzeyi de önem taşımaz, bu nedenle fail ileri düzey bir hacker olabileceği gibi en temel internet bilgisine sahip bir kişi de olabilir.

Araya Girme Suçu

Araya girme suçu da TCK'nın 243. maddesinde yer almakla birlikte, maddenin ilk fıkrasındaki bilişim sistemine girme veya orada kalmaya devam etme suçundan ayrı ve bağımsız bir suç tipi oluşturur. Dördüncü fıkrada düzenlenen bu suçun fiil unsuru, bilişim sisteminin kendi içinde ya da bilişim sistemleri arasında gerçekleşen veri nakillerinin sisteme girilmeksizin teknik araçlarla hukuka aykırı olarak izlenmesidir. Bu davranış biçimi doktrinde ve ülkemizin de taraf olduğu Avrupa Siber Suçlar Sözleşmesi'nde "araya girme" olarak adlandırılmaktadır. Bir sistemin kendi içindeki veri aktarımlarına örnek olarak, verilerin bilgisayardan yazıcıya veya bilgisayardan bir depolama aracına iletilmesi sırasında araya girilerek izlenmesi gösterilebilir.

Suçun konusunu nakledilebilen veriler oluşturur; bu verilerin kişisel nitelik taşıyıp taşımaması sonucu değiştirmez. Suçun oluşması için verilerin bilişim sistemine giriş yapılmaksızın yalnızca izlenmesi yeterlidir. Kasten işlenebilen bu suçta fail ve mağdur bakımından özellik gösteren bir durum bulunmadığından herkes fail ya da mağdur konumunda olabilir.

Sistemi Engelleme, Bozma, Verileri Yok Etme veya Değiştirme

Türk Ceza Kanunu'nun 244. maddesinin 1 ve 2. fıkralarında düzenlenen bu suç, seçimlik hareketli suçlar arasında yer alır. Kanunun öngördüğü seçimlik hareketler şunlardır:

• Sistemde bulunan verilerin bozulması, yok edilmesi, değiştirilmesi veya erişilmez kılınması,
• Sisteme veri yerleştirilmesi ya da mevcut verilerin başka bir yere gönderilmesi,
• Bilişim sisteminin işleyişinin engellenmesi veya bozulması.

Bir bilişim sistemini engelleyen ya da bozan kişi hakkında bir yıldan beş yıla kadar hapis cezasına hükmedilir. Sistemdeki verileri bozma, yok etme, değiştirme veya erişilmez kılma fiillerinin karşılığı ise altı aydan üç yıla kadar hapis cezasıdır. Sisteme veri yerleştirme ya da var olan verileri başka bir yere gönderme eylemi için de mevzuatımızda aynı ceza aralığı öngörülmüştür. Bu suç tipinde de fail ve mağdur bakımından özel bir nitelik aranmaz.

Söz konusu fiillerin bir banka veya kredi kurumuna ya da bir kamu kurum veya kuruluşuna ait bilişim sistemi üzerinde işlenmesi suçun nitelikli halini meydana getirir; bu halde verilecek ceza yarı oranında artırılır.

Bilişim Sistemi Aracılığıyla Haksız Çıkar Sağlama

Bilişim sistemi kullanılarak haksız çıkar sağlanması, Türk Ceza Kanunu'nun 244. maddesinin 4. fıkrasında bağımsız bir suç tipi olarak düzenlenmiştir.

Bu suçun fiil unsuru, sistemin işleyişini engelleme veya bozma; sistemdeki verileri bozma, yok etme, değiştirme veya erişilmez kılma; sisteme veri yerleştirme ya da mevcut verileri başka bir yere gönderme fiillerinden birinin işlenmesi suretiyle failin kendisine veya bir başkasına haksız çıkar sağlamasıdır. Ancak bu eylemlerin başka bir suç oluşturmaması gerekir. Koşulların gerçekleşmesi halinde faile iki yıldan altı yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adlî para cezası verilir.

Banka ve Kredi Kartlarının Kötüye Kullanılması

Başkasına Ait Kartın Ele Geçirilip Rıza Dışı Kullanılması

Başkasına ait banka veya kredi kartını herhangi bir yolla ele geçiren ya da elinde bulunduran kimse, bu kartı rıza dışı kullanarak veya kullandırarak kendisine ya da bir başkasına yarar sağladığında cezalandırılır. Suçun oluşabilmesi için kart sahibinin veya kartın ulaştırılması gereken kişinin izni bulunmaksızın kartın kullanılması ya da kullandırılması yoluyla bir yarar elde edilmiş olması aranır. TCK m. 245/1'de bu eylemler için öngörülen yaptırım, üç yıldan altı yıla kadar hapis cezası ve beş bin güne kadar adlî para cezasıdır.

Sahte Kart Üretilmesi, Satılması, Devredilmesi, Satın Alınması veya Kabul Edilmesi

Başkalarına ait banka hesaplarıyla ilişkilendirilmek suretiyle sahte banka veya kredi kartı üreten, satan, devreden, satın alan ya da kabul eden kişi hakkında uygulanacak yaptırım TCK m. 245/2'de düzenlenmiştir. Bu suç için mevzuatımızın öngördüğü ceza, üç yıldan yedi yıla kadar hapis ve on bin güne kadar adlî para cezasıdır.

Sahte veya Üzerinde Sahtecilik Yapılmış Kartın Kullanılması

Sahte olarak oluşturulan ya da üzerinde sahtecilik yapılan bir banka veya kredi kartını kullanarak kendisine veya bir başkasına yarar sağlayan kişi de suç işlemiş sayılır. Bu eylem, daha ağır cezayı gerektiren başka bir suç oluşturmadığı takdirde dört yıldan sekiz yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adlî para cezasıyla karşılanır.

Yasak Cihaz veya Program Kullanma – TCK m. 245/A

Çeşitli cihaz ve programlar, bilişim alanındaki suçların işlenmesini kolaylaştırmaktadır. Bu tür araçların bilişim suçlarını işlemek amacıyla oluşturulması TCK m. 245/A kapsamında suç olarak düzenlenmiştir. Burada suçu meydana getiren eylem; bir cihazın, bilgisayar programının, şifrenin veya sair güvenlik kodunun, bilişim suçlarının ya da bilişim sistemlerinin araç olarak kullanılması suretiyle işlenebilen diğer suçların gerçekleştirilmesi amacıyla yapılması veya oluşturulmasıdır. Buna karşılık bilişim suçu işlemek amacı taşımayan, örneğin bir sistemin güvenliğini test etmek üzere geliştirilen cihaz ve programlar bu suçun kapsamı dışında kalır. Banka kartı bilgilerini kopyalayabilen ve ATM cihazına yerleştirilebilen bir programın geliştirilmesi halinde ise bilişim suçu işleme amacı bulunduğundan TCK m. 245/A'daki suçun oluştuğundan söz edilebilir. Kasten işlenebilen bu suçun faili herhangi bir kişi olabilir. Öngörülen yaptırım, bir yıldan üç yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıdır.

Bilişim Sistemleri Kullanılarak İşlenebilen Diğer Suçlar

Aşağıdaki suç tipleri, bilişim sistemleri kullanılmak suretiyle de işlenebilen fiiller arasında sayılmaktadır:

Özel Hayata Karşı İşlenen Bilişim Suçları

Kişisel Verilerin Kaydedilmesi – TCK m. 135

Kişisel verilerin hukuka aykırı biçimde kaydedilmesi TCK m. 135 uyarınca suç olarak düzenlenmiştir. Bu suç tipi de bilişim suçları arasında yer almakta ve doktrinde "genel bilişim suçları" başlığı altında ele alınmaktadır. Burada cezalandırılan davranış, sahibinin izni olmaksızın kaydedilen kişisel verinin sonradan kullanılıp kullanılmadığından bağımsız olarak salt kayıt işleminin kendisidir.

Kişisel Verileri Hukuka Aykırı Olarak Verme veya Ele Geçirme – TCK m. 136-137

Kişisel verilerin hukuka aykırı biçimde bir başkasına verilmesi, yayılması ya da ele geçirilmesi halinde TCK m. 136'da düzenlenen suç meydana gelir. Suçun fiil unsurunu, hükümde sayılan bu seçimlik hareketler oluşturur. Söz konusu suç tipi de "genel bilişim suçları" kapsamında değerlendirilmektedir.

Bilişim Sistemlerinin Araç Olarak Kullanıldığı Suçlar

Mevzuatımızda, yukarıda açıklanan ve doğrudan bilişim alanında suç olarak tanımlanan fiillerin yanı sıra, bilişim sistemlerinin araç işlevi gördüğü pek çok farklı suç tipi de öngörülmüştür. Hakaret, tehdit, cinsel taciz, şantaj, hırsızlık, dolandırıcılık, müstehcenlik ve özel hayatın gizliliğini ihlal suçları bu gruba örnek gösterilebilir. Bu suçların temel halini siber suçlar oluşturmaz; ancak bilişim sistemleri kullanılarak işlendiklerinde sistem, suç işleme aracı sayılır. Hırsızlık ve dolandırıcılık bakımından ise bilişim sistemlerinin kullanılması, suçun nitelikli halini meydana getirir.

• Bilişim sistemi kullanılarak işlenen hırsızlık: TCK m. 142/2-e uyarınca hırsızlık suçunun bilişim sistemleri kullanılmak suretiyle işlenmesi halinde beş yıldan on yıla kadar hapis cezasına hükmedilir. Kanun bu durumu, hırsızlık suçunun cezasında artırım gerektiren nitelikli hal olarak öngörmüştür. Suçun konusunu veri oluşturur. Hırsızlık suçuyla korunan hukuki değer malvarlığı olduğundan, verinin bir malvarlığı değerini temsil etmesi gerekir; aksi halde TCK m. 244/2 kapsamındaki verilerin bir yerden başka bir yere gönderilmesi suçu gündeme gelir. Fail ve mağdur bakımından özellik arz eden bir husus bulunmamaktadır.
• Bilişim sistemi kullanılarak işlenen dolandırıcılık: TCK m. 158/1-f, dolandırıcılık suçunun bilişim sistemlerinin ya da banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması suretiyle işlenmesi halinde üç yıldan on yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adlî para cezasına hükmedileceğini düzenlemektedir. Kanun bu hali de temel dolandırıcılık suçunun cezasında artırım gerektiren nitelikli hal olarak ele almıştır. Yargıtay, failin gerçek bir kişiye yönelik hileli hareketlerle haksız yarar elde etmesini aramaktadır. Uygulamada en sık rastlanan görünüm, kişinin sosyal medya hesabının ele geçirilmesi ve hesap sahibiymiş gibi davranılarak arkadaş listesindeki kişilerden para istenmesidir.
• Bilişim sistemi kullanılarak işlenen cinsel taciz: Cinsel taciz suçunun dijital ortamda işlenmesi TCK m. 105/2 kapsamında nitelikli hal olarak düzenlenmiştir. Maddenin (d) bendinde "d) Posta veya elektronik haberleşme araçlarının sağladığı kolaylıktan faydalanmak suretiyle, … işlenmesi hâlinde yukarıdaki fıkraya göre verilecek ceza yarı oranında artırılır." denilmek suretiyle, dijital sistemlerin sağladığı kolaylıktan yararlanılarak işlenen cinsel taciz daha ağır yaptırıma bağlanmıştır. Suçun oluşması için fiziksel temas aranmadığından, sosyal medya platformlarında kişilere cinsel amaçlı yazılar yazılması veya bu içerikte tekliflerde bulunulması suçun meydana gelmesi için yeterlidir.
• Bilişim sistemi kullanılarak işlenen hakaret: Hakaret suçunun bilişim sistemleri aracılığıyla işlenmesi mümkündür; ancak bu durum cezayı artıran nitelikli hal olarak düzenlenmemiştir. Huzurda ve gıyapta olmak üzere iki ayrı görünümü bulunan hakaret suçunda, sosyal medya hesapları üzerinden mesaj gönderilmek suretiyle hakarette bulunulması huzurda hakaret kapsamında değerlendirilir. Ayrıntılar için "İnternet ve Sosyal Medya Üzerinden Hakaret Suçu ve Cezası" başlıklı çalışma incelenebilir.

Bilişim Suçlarının Tespiti

Bilişim suçlarında delil elde etme ve tespit yöntemleri, alışılagelmiş ceza soruşturmalarından farklılık gösterir. Öncelikle internet üzerinden işlenen suçların tespitinde yardımına başvurulan yazılım kuruluşları bulunmaktadır; Microsoft Corporation bunlardan biridir. Tespiti istenen suçun niteliğine göre önce IP adresi belirlenir; ardından bu adresin kendisine ait olduğu anlaşılan şüphelinin bilgisayarına el konularak inceleme başlatılır. Suçun ortaya çıkarılması yalnızca teknolojik incelemeyle sınırlı değildir; tanık dinlenmesi ve diğer delil türleri de bu amaçla kullanılabilir.

Uygulanabilecek Önleyici Tedbirler

Bilişim suçlarının işlenmesinin önüne geçmek amacıyla erişimin engellenmesi ve içeriğin kaldırılması biçiminde önleyici tedbirlere başvurulması mümkündür. Bu iki kuruma ilişkin daha ayrıntılı bilgi için "İnternet ve Sosyal Medya İçeriklerinin Kaldırılması" başlıklı çalışmaya bakılabilir.

İçeriğin Kaldırılması

Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde suç işlenmesini önlemek amacıyla, içerik nedeniyle mağdur olan kimseye içeriğin kaldırılmasını talep etme imkânı tanınmıştır.

Erişimin Engellenmesi

Erişimin engellenmesi de içeriğin kaldırılması gibi talep üzerine gündeme gelir. Karar verilmesi halinde engelleme internet sitesinin tamamına değil, yalnızca ihlalin gerçekleştiği kısma yönelik olarak uygulanır.

Bilişim Suçlarında Zamanaşımı

Türk Ceza Kanunu bakımından genel dava zamanaşımı süresi 8 yıldır. Bu süre dolduktan sonra yapılan ihbarlara dayanılarak soruşturma veya kovuşturma yürütülemez.

Soruşturma ve Yargılama

Şikâyet

Bilişim suçları, savcılığın resen soruşturma yükümlülüğü altında olduğu alanlar arasındadır. Mağdur şikâyette bulunmasa dahi savcılık soruşturma yürütmekle yükümlüdür; şikâyetten feragat edilmesi de davanın düşmesi sonucunu doğurmaz.

Soruşturma Aşaması

Ceza yargılamasının ilk evresi olan soruşturma, Cumhuriyet savcılığı tarafından yürütülür. Bilişim suçlarında suçun işlendiğine dair ihbarı alan savcı derhal harekete geçerek maddi gerçeğe ulaşmaya yönelik araştırmaları yapar. Bu suçlarda ilk aydınlatılması gereken husus, suça konu bilişim sistemine uzaktan mı yoksa fiziken mi erişim sağlandığıdır.

Kovuşturma Aşaması

Görevli Mahkeme:

Bilişim sistemine girme suçunun temel şekli ile nitelikli ve neticesi sebebiyle ağırlaşmış hallerinin yargılamasında görevli mahkeme Asliye Ceza Mahkemeleridir.

Yetkili Mahkeme:

Yetki, suçun işlendiği yer mahkemesine aittir. Suçun hareketli ve devam eden niteliği, bu devamlılığın kesildiği yer mahkemesinin yetkili sayılmasını gerektirir. Suç teşebbüs aşamasında kalmışsa son icra hareketinin gerçekleştiği yer yetkiyi belirler. Zincirleme suç halinde ise son eylemin işlendiği yer mahkemesi yetkili olur.

Bilişim sistemlerinin araç olarak kullanıldığı suçlarda, asıl yetkili mahkemenin yanında mağdurun yerleşim yerindeki mahkeme de yetkili kabul edilebilmektedir.

Dava Zamanaşımı Süresi

TCK'nın 66. maddesi uyarınca "beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adlî para cezasını gerektiren suçlarda" dava zamanaşımı süresi 8 yıl olarak kabul edilmiştir. Buna göre bilişim sistemine girme suçunda dava zamanaşımı, fiilin işlendiği tarihten itibaren sekiz yıldır.

Independent Legal Değerlendirmesi

Bilişim suçlarına ilişkin dosyalarda sonucu belirleyen ilk unsur, eylemin hangi hükme oturduğunun doğru saptanmasıdır. Aynı olay örgüsü içinde bilişim sistemine girme, verilerin ele geçirilmesi ve haksız çıkar sağlanması birlikte gerçekleşebilir; bu durumda hangi suçların ayrı ayrı oluştuğu, hangilerinin nitelikli hal olarak değerlendirileceği titizlikle çözümlenmelidir. Nitelendirmedeki bir hata, öngörülen ceza aralığını ve mağdurun talep edebileceği hukuki korumayı doğrudan etkiler.

İkinci belirleyici unsur delil güvenliğidir. Dijital ortamdaki kayıtlar hızla değişebildiğinden, ihbar ve şikâyet aşamasında delillerin usulüne uygun biçimde tespit edilmesi çoğu zaman dosyanın kaderini tayin eder. Bu alandaki uyuşmazlıklarda öncelik verilmesi gereken başlıklar şunlardır:

• Eylemin gerçekleştiği tarihin, dava zamanaşımı süresi bakımından net olarak belirlenmesi
• Log kayıtları, IP verileri ve cihaz incelemesi gibi teknik delillerin gecikmeden muhafaza altına alınması
• Fiilin bilişim alanında suç mu, yoksa bilişim sisteminin araç olarak kullanıldığı bir suç mu olduğunun ayrıştırılması
• Zincirleme suç ve teşebbüs ihtimallerinin, yetkili mahkemenin tespitine etkisinin gözetilmesi
• Ceza soruşturmasına paralel olarak içeriğin kaldırılması ve erişimin engellenmesi yollarının değerlendirilmesi
• Kişilik haklarının ihlali söz konusuysa tazminat taleplerinin ayrıca planlanması

Independent Legal, bilişim hukukundan kaynaklanan uyuşmazlıklarda soruşturma aşamasından kanun yollarına kadar tüm süreçte danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.