Teknolojinin baş döndürücü hızla ilerlemesi, bilişim sistemlerini suç faaliyetinin merkezine taşımış ve bilişim suçu adı verilen özgün bir kategori doğmuştur. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu da bu gelişmeye kayıtsız kalmamış, "Bilişim Alanında Suçlar" başlığı altında yeni bir bölüm öngörmüştür. Öğretide ve uygulamada bu fiiller için "siber suç", "bilgisayar suçu", "sanal suç", "internet suçu" veya "ileri teknoloji suçu" gibi çeşitli adlandırmalar kullanılmaktadır; Türk ceza hukuku literatüründe ise bilişim suçu adlandırması ağır basmaktadır.
Kanunda düzenlenen bu suç tipleri, soruşturma ve kovuşturma bakımından şikayete tabi değildir. Fiilden haberdar olan Cumhuriyet savcısının kendiliğinden harekete geçmesi, delilleri toplaması ve elde edilen bulgular yeterliyse iddianame düzenlemesi gerekir.
Ne var ki dijital ortamda her gün gerçekleşen ve büyük bölümü kişisel hesaplar üzerinden işlenen sayısız fiilin savcılık makamınca kendiliğinden öğrenilmesi pratikte mümkün değildir. Yalnızca kamuoyunda geniş yankı uyandıran, dikkat çekici olaylar bakımından resen soruşturma başlatılabilmektedir. Bu nedenle savcılığın olaydan haberdar olması, çoğu zaman mağdurun veya olaya tanık olan üçüncü kişilerin bildirimiyle gerçekleşir.
İnternetin kullanım alanlarının çeşitlenip yaygınlaşmasıyla birlikte bilişim sistemleri üzerinden işlenen fiillerin sayısı da sürekli artmaktadır. Herkesin her an bu suçlardan birinin mağduru olabileceği düşünüldüğünde, hangi davranışların bu kapsama girdiğini ve cezalandırılmaları için hangi adımların atılması gerektiğini bilmek büyük önem taşır.
Bilişim Suçu Kavramı
Bilişim teknolojilerindeki hızlı gelişmeye paralel biçimde hukuk literatürüne giren bilişim suçu kavramının ilk olarak Amerika Birleşik Devletleri'nde ortaya çıktığı kabul edilir. Günümüzde uluslararası düzeyde ortaklaşılmış bir terminoloji bulunmamaktadır. Ülkeden ülkeye değişen adlandırmalarla bu fiiller "bilgisayar suçu", "internet suçu", "sanal suç", "ileri teknoloji suçu" ya da "siber suç" gibi ifadelerle karşılanmaktadır. Türk ceza hukuku bakımından ise "bilişim suçu" teriminin büyük ölçüde yerleştiği söylenebilir.
Terim birliği kadar tanım birliği de sağlanabilmiş değildir; ne uluslararası hukukta ne de Türk hukukunda üzerinde uzlaşılmış tek bir tanım mevcuttur. Bilişim teknolojileri saniye saniye dönüşmekte, suça elverişli yeni fiil biçimleri sürekli çoğalmakta ve her an yeni suç tipleri belirebilmektedir. Bu değişkenlik karşısında net bir tanım ortaya koymak bugün için gerçekçi görünmemektedir. Nitekim gerek uluslararası düzenlemelerde gerekse ülke mevzuatlarında genel bir tanım yapmak yerine, kapsama giren eylemlerin tek tek belirlenmesi yoluyla sınırların çizilmesi yöntemi benimsenmiştir. Türk Ceza Kanunu da aynı sistematiği izlemiş, genel bir tanım vermeksizin "Bilişim Alanında Suçlar" başlığı altında somut fiilleri suç olarak düzenlemiştir.
Yine de çerçeve niteliğinde bir tanım gerekiyorsa, bilişim suçları "bilişim sistemlerinin ve/veya verilerin kullanıldığı ya da bilişim sistemlerine ya da verilerine karşı işlenen suçlar" biçiminde ifade edilebilir.
Türk Ceza Kanunu'nda Sayılan Bilişim Suçları
Kanun koyucu bilişim alanındaki fiilleri özel olarak düzenlemiş ve aşağıdaki davranışları suç olarak öngörmüştür:
- Hukuka aykırı biçimde bir bilişim sistemine girmek ya da girdikten sonra orada kalmayı sürdürmek
- Sisteme girmeksizin, teknik araçlar kullanarak bir bilişim sisteminin kendi içindeki veya sistemler arasındaki veri aktarımlarını hukuka aykırı şekilde izlemek
- Bir sistemin çalışmasını aksatmak veya bozmak; sistemdeki verileri tahrip etmek, silmek, değiştirmek ya da erişilemez hale getirmek; sisteme veri eklemek veya mevcut verileri başka bir yere yönlendirmek
- Bilişim sistemini araç olarak kullanmak suretiyle kendisine veya bir başkasına haksız yarar elde etmek
- Bir başkasına ait banka ya da kredi kartını hangi yolla olursa olsun ele geçirip kart sahibinin rızası dışında kullanmak
- Sahte banka veya kredi kartı imal etmek, bunları satmak, devretmek, satın almak yahut kabul etmek
- Sahte olarak üretilen ya da üzerinde sahtecilik yapılmış bir kartı kullanarak kendisine veya bir başkasına menfaat sağlamak
- Bilişim suçlarının ya da bilişim sistemleri araç kılınarak işlenebilen diğer suçların işlenmesi amacıyla hazırlanmış bir cihazı, bilgisayar programını, şifreyi veya sair güvenlik kodunu imal etmek, ithal etmek, sevk etmek, nakletmek, depolamak, kabul etmek, satmak, satışa arz etmek, satın almak, başkalarına vermek ya da bulundurmak
Kanunda ayrıca düzenlenen bu fiillerin yanı sıra hırsızlık, dolandırıcılık, hakaret, tehdit ve cinsel taciz gibi suçların bilişim sistemleri aracılığıyla işlenmesi, ilgili suçun nitelikli halini meydana getirir. Sosyal medya hesapları veya internet siteleri üzerinden hakaret edilmesi, tehditte bulunulması, cinsel taciz gerçekleştirilmesi ya da halkın kin ve düşmanlığa tahrik edilmesi, hapis ve adli para cezası yaptırımına bağlanmış eylemlerdendir. Bazı kullanıcılar kendilerine ulaşılamayacağı düşüncesiyle sahte hesaplar oluşturarak bu tür fiillere yönelmektedir; ancak mevzuatımız sahte hesap üzerinden işlenen suçlar bakımından da cezai sorumluluk öngörmektedir.
Şikayet Başvurusu Nasıl Yapılır?
Suçlar, takibi şikayete bağlı olanlar ve olmayanlar şeklinde ikiye ayrılabilir.
Bir başka deyişle bazı fiillerin soruşturulup kovuşturulabilmesi mağdurun şikayetine bağlıyken, diğerlerinde böyle bir koşul aranmaz; savcılık, suça ilişkin bilgiye ulaştığı anda kendiliğinden soruşturmaya başlar.
Bununla birlikte savcılığın işlenen her fiilden haberdar olması hayatın olağan akışına uygun değildir. Bu nedenle soruşturmanın başlayabilmesi için savcılığa veya kolluğa bir bildirim yapılması gerekir. Bildirim, somut duruma göre şikayet ya da suç duyurusu biçiminde şekillenir. Başvuru yazılı bir dilekçeyle sunulabileceği gibi, beyanın tutanağa geçirilmesi suretiyle sözlü olarak da yapılabilir. Dolayısıyla yazılı bir metin hazırlanması zorunlu değildir; sözlü anlatımın tutanak altına alınması da geçerli bir başvuru yöntemidir.
Dilekçe tercih edildiğinde, metinde bulunması gereken unsurların eksiksiz yer almasına özen gösterilmelidir. Bu çerçevede dilekçede başvurunun yapıldığı Cumhuriyet başsavcılığı, başvuran kişinin kimlik ve iletişim bilgileri, biliniyorsa failin adı ve soyadı, fiilin gerçekleştiği tarih, olayın anlatımı, olaya ilişkin bilgi, belge ve deliller ile sonuç ve istem bölümünün bulunması gerekir. Failin kim olduğu bilinmiyorsa, sonuç ve istem kısmında şüphelinin tespitinin talep edilmesi uygun olur.
Başvuruya olaya ilişkin bilgi, belge ve delillerin eklenmesi gerektiğine değinmiştik. Gündelik yaşamda hızlı haberleşme, sosyalleşme ve iş ilişkileri için yoğun biçimde kullanılan WhatsApp yazışmaları da kimi zaman suçun aydınlatılmasına katkı sunabilecek içerikler barındırır. Ne var ki bu yazışmaların delil değeri taşıyıp taşımadığı, uygulamada en çok tartışılan ve farklı görüşlerin ileri sürüldüğü başlıklardan biridir; WhatsApp yazışmalarının delil olarak kullanılabilmesinin koşulları ayrıca değerlendirilmesi gereken bir konudur.
Şikayet veya ihbar üzerine savcılık soruşturmayı başlatacak, fiili ve faili belirlemeye çalışacaktır. Bu aşamada başvurulan en kritik delillerden biri, suç oluşturan paylaşımın yapıldığı IP adresinin saptanmasıdır. Bununla birlikte IP adresinin tek başına faili ortaya koymaya yeterli olup olmadığı, ayrı bir inceleme konusudur.
Başvuru Hangi Mercilere Yapılabilir?
Türk Ceza Kanunu uyarınca suça ilişkin ihbar veya şikayetler,
- Cumhuriyet başsavcılıklarına
- Kolluk birimlerine (emniyet müdürlüğü, jandarma)
yöneltilebilir. Kanunda öngörülen asıl yöntem başvurunun bu makamlara yapılmasıdır; ancak somut durumun gerekleri farklı bir yolun kullanılmasını mümkün kılabilir. Bu kapsamda başvuru,
- Valiliklere
- Kaymakamlıklara
- Mahkemelere
- Yurt dışında gerçekleşmekle beraber ülke içinde takip edilmesi gereken fiiller yönünden Türkiye'nin yurt dışı temsilciliklerine, yani elçilik ve konsolosluklara
da yapılabilir.
Özetle, diğer suçlarda olduğu gibi bilişim suçlarında da çeşitli mercilere başvurmak mümkün olsa bile nihai muhatap savcılık makamıdır. Zira hukukumuzda soruşturmayı yürütme yetkisi Cumhuriyet savcılığına tanınmıştır.
Failin Tespitinde Başvurulan Yöntemler
Elektronik Posta ve Mesaj Üzerinden İşlenen Fiiller
Bu alandaki suçların aydınlatılması teknik bilgi ve uzmanlık gerektirir; tespit sürecinde birbirinden farklı birçok yöntem devreye girer. Mesaj ya da elektronik posta üzerinden işlenen fiillerde ilk adım, gönderime ait elektronik posta adresinin ya da GSM hattı numarasının temin edilmesidir. Fiil bir sosyal medya hesabı, internet sitesi, platform veya uygulama üzerinden gerçekleşmişse; paylaşımın yapıldığı alana ilişkin kimlik bilgileri, kullanıcı adı, paylaşım tarihi ve içeriğin kendisi belirlenmeye çalışılır.
Telefon Aracılığıyla İşlenen Fiiller
Telefon aracılığıyla gerçekleştirilen bilişim suçlarında Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu'ndan sağlanan iletişim trafiği kayıtları (HTS) belirleyici rol oynar. Gönderimi yapan GSM hattının numarası, gönderimin tarihi ve saati ile iletilen içeriğin saptanması, soruşturmanın seyri açısından büyük önem taşır.
IP Adresi Üzerinden Yürütülen Tespit
IP adresinin ve bu adresi kullanan kişinin tespiti, bilişim suçlarında kritik bir delil kaynağıdır. Yer sağlayıcıdan IP adresi, port bilgileri ve zaman ayrıntıları talep edilir; ardından bu adresin kime tahsis edildiği ile o kişinin kimliğine, adresine ve iletişim verilerine ilişkin bilgi talep edilir. İlgilinin ifadesine başvurulur; modemin şifresiz kullanıldığı savunması ileri sürülmüşse modemin kullanım geçmişi ve şifre durumu incelenir. Bununla birlikte suç yalnızca IP verisine dayanılarak tespit edilmez. Zira kimi olaylarda IP bilgilerine hiç ulaşılamaz, modem birden çok kişi tarafından ortak kullanılıyor olabilir ya da yer sağlayıcının yurt dışında bulunması kişisel verilere erişimi güçleştirebilir. Bu nedenle tabloyu tamamlayan destekleyici delillerin varlığı önem kazanır.
Profil İncelemesi Yöntemi
Profil incelemesinde, hesabın takip ettiği kullanıcılar ve paylaştığı içerikler analiz edilerek kişinin kimliğine ulaşılmaya çalışılır. Şüpheli belirlendikten sonra arama ve el koyma kararı alınır; bilgisayar veya cep telefonu gibi cihazlar üzerinde inceleme yapılır. Bu adımların sonunda hem fiil hem de fail ortaya konulmaya çalışılır.
Soruşturma ve teknik inceleme sonucunda fail saptanmış ve suçun unsurları oluşmuşsa, savcılık iddianame düzenleyerek dosyayı görevli ve yetkili mahkemeye gönderir. Bazı dosyalarda ise şüpheliye ulaşılamaz ve sürekli arama kararı verilir. Yurt dışı kaynaklı internet siteleri ve sosyal medya platformları IP adresi bilgilerini saklamadığından, resmî bir talep ulaştığında 90 gün olarak belirlenmiş saklama süresi uzatılabilmekte, buna karşılık 180 günün dolmasıyla veriler silinmekte ve yeni delil elde etmek güçleşir. Türkiye'deki erişim sağlayıcıları bakımından internet trafik bilgilerinin saklanma süresi 1 yıldır; fiilin işlendiği tarihten 1 yıl geçtikten sonra bu kayıtlar silindiğinden bilgi talep etme imkânı da ortadan kalkar. Bu tür dosyalarda çoğunlukla "kovuşturmaya yer olmadığı" kararı verilmektedir.
Bilişim Suçlarında Delil ve İspat
Bu suçlarda delil elde etmek hem klasik hem de teknik yöntemlerle mümkündür. Resen ya da şikayet üzerine yürütülen soruşturma aşamasında aşağıdaki incelemeler yoluyla delillere ulaşılabilir:
- IP adresi tespiti: İnternet Protokolü, dijital cihazların internet bağlantısında veya yerel ağda görünür olmasını sağlayan özel bir kimlik verisidir. Bu adresler cihazın konumuna ilişkin bilgi barındırır ve erişilebilirliğini mümkün kılar.
- HTS kayıtlarının incelenmesi: Geçmiş trafik araması anlamına gelen HTS (Historical Traffic Search) kayıtlarıyla operatörler; arayan ve aranan numarayı, görüşmenin zamanını ve süresini, yapıldığı yeri, konumu ve sinyalin alındığı baz istasyonunu saklar.
- Sistem kayıtlarının incelenmesi: Bilgisayarda veya ağ üzerinde gerçekleşen hareketleri belgeleyen kayıtların çözümlenmesi.
- Sunucu dosyalarının incelenmesi: Sunucularda barındırılan dosyaların taranması ve analiz edilmesi.
- Silinen dosyaların kurtarılması: Silinmiş verilerin geri getirilerek incelemeye tabi tutulması.
- Geçici dosyaların incelenmesi: Geçici olarak oluşturulup depolanan dosyaların çözümlenmesi.
- Dijital görsellerdeki kimlik verilerinin incelenmesi: Fotoğraf ve videoların içinde yer alan meta veri türünden dijital bilgilerin araştırılması.
- İnternet geçmişinin incelenmesi: Cihazın veya kullanıcının tarayıcı üzerinden ziyaret ettiği sayfaların ve arama kayıtlarının gözden geçirilmesi.
- E-posta dosyalarının incelenmesi: Elektronik posta hesaplarındaki iletilerin ve eklerin araştırılması.
- Konuşma kayıtlarının incelenmesi: Sesli ya da yazılı iletişim kayıtlarının çözümlenmesi.
- Kablosuz ağ bağlantılarının incelenmesi: Kablosuz ağlara gerçekleştirilen bağlantıların ve bu bağlantılar sırasındaki hareketlerin incelenmesi.
Bunların yanında soruşturma sırasında bilgisayar ve cep telefonlarına el konularak inceleme yapılması, suç oluşturan paylaşımın gerçekleştirildiği hesabın diğer paylaşımlarından hareketle kimlik saptanması gibi birçok yöntemle ispat sağlanabilmektedir.
Sosyal medya platformlarının, internet sitelerinin ve yaygın kullanılan uygulamaların (twitter, whatsapp, facebook, instagram) büyük bölümünün yurt dışı kaynaklı olması şüphelinin kimlik bilgilerine ulaşmayı zorlaştırsa da, soruşturma aşamasında görevlendirilen bilişim uzmanı kolluk birimleri teknik yetkinlikleriyle delil toplayarak suçun kanıtlanmasına katkı sunabilmektedir.
Şikayet Süresi ve Dava Zamanaşımı
Türk Ceza Kanunu'nda yer alan bilişim suçları, soruşturulması ve kovuşturulması şikayete bağlı suçlardan değildir. Cumhuriyet savcısı fiilin işlendiğini öğrendiğinde kendiliğinden soruşturmaya başlamak durumundadır. Dolayısıyla bu suç tipleri yönünden bağlayıcı bir şikayet süresi bulunmamaktadır. Buna karşılık her suç tipinde olduğu gibi burada da dava zamanaşımı işler. Buna göre:
- 5 yıldan az hapis ya da adli para cezasını gerektiren suçlarda süre 8 yıldır,
- 5 yıldan fazla, 20 yıldan az hapis cezası öngörülen suçlarda ise süre 15 yıldır.
Bu sürelerin dolmasının ardından açılan ceza davalarında düşme kararı verilir.
Independent Legal Değerlendirmesi
Bilişim suçlarında sonucu belirleyen unsur, çoğu zaman hukuki nitelendirmeden önce delilin zamanında güvence altına alınmasıdır. Trafik kayıtlarının ve IP verilerinin saklama sürelerinin sınırlı olması, geç yapılan bildirimlerin fiilen sonuçsuz kalmasına yol açar. Bu nedenle şikayete tabi olmayan bir suç söz konusu olsa dahi, mağdurun bekleme yerine erken aşamada başvuruda bulunması pratikte belirleyici olmaktadır.
Süreç yürütülürken ceza soruşturmasının yanında içeriğin kaldırılması, erişimin engellenmesi ve tazminat gibi paralel hukuki yolların birlikte planlanması da önem taşır. Aksi halde ceza dosyası ilerlerken zarar doğuran içerik yayında kalmaya devam edebilir.
Somut bir olayda şu başlıkların öncelikle ele alınmasını öneriyoruz:
- Ekran görüntüsü, bağlantı adresi ve tarih bilgilerinin gecikmeden ve doğrulanabilir biçimde kayıt altına alınması
- Fiilin bağımsız bir bilişim suçu mu yoksa başka bir suçun nitelikli hali mi olduğunun belirlenmesi
- Trafik ve IP kayıtlarının saklama süreleri dolmadan ilgili kurumlardan talep edilmesinin sağlanması
- Şikayet dilekçesinde failin bilinmediği hallerde şüphelinin tespitinin açıkça istenmesi
- Dijital verilerin hukuka uygun yöntemlerle elde edilip edilmediğinin denetlenmesi
- Ceza süreciyle eş zamanlı olarak içerik kaldırma ve tazminat seçeneklerinin değerlendirilmesi
Independent Legal, bilişim hukuku alanındaki uyuşmazlıklarda şikayet başvurusunun hazırlanmasından soruşturmanın takibine ve yargılama aşamasına kadar sürecin tamamında danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.