Bir evliliğin mahkeme kararıyla sona ermesi, tarafların yalnızca medeni hâlini değiştirmekle kalmaz; ekonomik ilişkilerini de kökten yeniden düzenler. Anlaşmalı ya da çekişmeli hangi yol izlenirse izlensin, boşanma hükmüyle birlikte eşlerin malvarlığı üzerinde doğrudan etki doğuran bir dizi sonuç ortaya çıkar. Uygulamada bu sonuçlar, boşanmanın mali sonuçları başlığı altında değerlendirilir ve üç kalemde toplanır:
- mal rejiminin tasfiyesi, yani evlilik boyunca oluşan değerlerin paylaştırılması;
- nafaka yükümlülüğü, yani birlik sona erdikten sonra da devam eden bakım ve destek borcu;
- maddi ve manevi tazminat, yani boşanmadan doğan zararların giderilmesi.
Tarafların anlaşarak ayrılmayı tercih ettiği hâllerde tazminat, nafaka ve paylaşım konularında iradelerin örtüşmesi aranır; bu koşul sağlandığında eşler söz konusu başlıkları serbestçe düzenleyebilir. Buna karşılık uyuşmazlık çekişmeli bir yargılamaya taşındığında takdir yetkisi hâkime geçer. Hâkim; kusurun kimde ve hangi ağırlıkta bulunduğunu, tarafların gelir ve malvarlığı durumunu, çocuk varsa onun üstün yararını tartarak mali sonuçları hükme bağlar.
Boşanmanın en çok hissedilen etkilerinden biri de budur: taraflar evlilik birliğini kurarken belirli beklentilerle hareket etmiş, zamanla malvarlıkları da iç içe geçmiştir. Birlik sona erdiğinde karşılıksız kalan beklentilerin telafisi, çocukların bakım giderlerini kimin üstleneceği ve ortak emekle oluşan değerlerin nasıl bölüşüleceği sorunları aynı anda gündeme gelir.
Boşanma Davasında Tazminat
Evlilik boşanmayla sona erdiğinde, kanunda aranan koşullar somut olayda gerçekleşmişse taraflardan biri diğerinden maddi ve manevi tazminat isteyebilir. Konuya ilişkin temel düzenleme Türk Medeni Kanunu'nun 174. maddesinde yer almaktadır:
Türk Medeni Kanunu m. 174
"Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddî tazminat isteyebilir.
Boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan manevî tazminat olarak uygun miktarda bir para ödenmesini isteyebilir."
Hükmün iki fıkrası birbirinden ayrı taleplere kaynaklık eder; dolayısıyla maddi tazminat için aranan koşullarla manevi tazminat için aranan koşullar bazı yönlerden ayrışır.
Maddi Tazminat
Boşanma nedeniyle hâlihazırdaki ya da ileride elde edilmesi beklenen menfaatleri zarar gören taraf, kendisi kusursuzsa veya diğerine kıyasla daha hafif kusurluysa, kusurlu eşten uygun bir bedelin maddi tazminat olarak ödenmesini talep edebilir. Örneğin evlilik birliği eşlerden birinin sadakatsizliği sebebiyle sona ermişse, aldatan taraf boşanmada kusurlu sayılır; bu durumda evlilikten umduğu menfaatler karşılıksız kalan diğer eşin maddi tazminat isteme hakkı doğar.
Burada gözden kaçırılmaması gereken nokta, talepte bulunan tarafın kusur bakımından üstün konumda olması zorunluluğudur. Boşanmaya kendi davranışıyla yol açan eş ya da her iki tarafın da kusurlu olduğu hâllerde kusuru daha ağır basan eş, bu talebi ileri süremez.
Tazminatın miktarı da ayrı bir değerlendirmeyi gerektirir. Hesaplama yapılırken tarafların kusur oranları esas alınır; ayrıca eşlerin gelir düzeyi, malvarlığı ve alışılmış yaşam standardı da göz önünde tutulur. Boşanmada kusurun önemi, tazminat taleplerinin akıbetini doğrudan belirleyen bir başlıktır.
Manevi Tazminat
Boşanmaya yol açan olaylar sebebiyle kişilik hakları zedelenen eş, kusurlu olan diğer eşten manevi tazminat adı altında uygun bir meblağ isteyebilir. Maddi tazminattan ayrılan yön şudur: burada telafi edilmek istenen, malvarlığında meydana gelen bir eksilme değil, kişilik değerlerine yönelen saldırının doğurduğu manevi zarardır.
Eşe fiziksel şiddet uygulanması, ağır sözlerle hakarete maruz bırakılması veya onur kırıcı ifadelerle küçük düşürülmesi, kişilik haklarının ihlal edildiği tipik örneklerdir. Bu tür davranışların ve bunların sonucunda yaşanan ayrılığın kişide bıraktığı üzüntünün, ruhsal yıpranmanın bir ölçüde giderilmesi amacıyla manevi tazminata hükmedilmesi mümkündür.
Son olarak şunu belirtmek gerekir: tazminat istemleri, boşanma yargılamasının içinde dile getirilebileceği gibi, hüküm kesinleştikten sonra ayrı bir dava açılarak da ileri sürülebilir. Boşanma davasında maddi ve manevi tazminat konusu, talep zamanı ve ispat yükü bakımından ayrıca ayrıntılı biçimde incelenmelidir.
Nafaka Yükümlülüğü
Kanun koyucu, eşler arasındaki dayanışma ve giderlere katılma borcunun evlilik birliğiyle sınırlı kalmadığı, birlik sona erdikten sonra da belirli ölçüde sürdürülmesi gerektiği anlayışını benimsemiştir. Boşanmayla birlikte nafaka yükümlülüğünün gündeme gelmesinin nedeni budur. Boşanma hükmüyle birlikte yoksulluk nafakası ve iştirak nafakasına karar verilebilir.
Yoksulluk Nafakası
Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olan eş, kusuru diğerinden ağır olmamak kaydıyla, geçimini sağlayabilmek için karşı taraftan mali gücüyle orantılı ve süresiz nafaka talep edebilir. Ödemekle yükümlü tutulacak tarafın kusursuz olması bu borcu ortadan kaldırmaz; yani boşanmada hiçbir kusuru bulunmayan eş aleyhine de yoksulluk nafakasına hükmedilebilir. Bunun sebebi, kurumun amacının tazminattan farklı olmasıdır: burada bir zararın karşılanması değil, muhtaç duruma düşen tarafın geçiminin güvence altına alınması hedeflenir. Buna karşılık talepte bulunan eşin kusuru diğerinden ağırsa, karşı taraf kusursuz olduğu hâlde istem reddedilir.
Miktarın belirlenmesi bakımından ölçüt, yükümlü eşin geliriyle kurulacak orandır ve takdir hâkime aittir. Ancak taraflar anlaşmalı boşanma yolunu seçmişlerse, nafaka tutarını kendi iradeleriyle kararlaştırabilirler. Yoksulluk nafakası ve şartları, uygulamada en çok tartışılan başlıklardan biridir.
İştirak Nafakası
Boşanmanın mali boyutu değerlendirilirken ele alınması gereken bir diğer konu, çocukların bakımı ve eğitimi için yapılan harcamalara her iki ebeveynin de katılma zorunluluğudur. Evlilik sona ermiş olsa dahi anne ve babanın ortak çocuklarına yönelik bakım borcu varlığını sürdürür. Bu nedenle velayet kendisine bırakılmayan eşin, müşterek çocukların eğitim ve bakım masraflarına mali gücü ölçüsünde katkı sunması gerekir. Bu kalemde de tutar, tarafların ekonomik durumu değerlendirilerek hâkim tarafından belirlenir.
Anlaşmalı boşanma talebiyle mahkemeye başvurulduğunda iştirak nafakasının miktarı eşlerce serbestçe kararlaştırılabilir. Ne var ki burada çocuğun üstün yararı gözetildiğinden, yapılan düzenlemenin hâkim tarafından onaylanması şarttır. İştirak nafakası, çocuk için öngörülen bu katkı payının koşullarını ve kapsamını ilgilendiren ayrı bir başlıktır.
Mal Rejiminin Tasfiye Edilmesi
Mal rejiminin tasfiyesinden anlaşılması gereken, eşlerin malvarlıklarının aralarında paylaştırılmasıdır. Boşanmayla ortak yaşam ortadan kalktığından, evlilik süresince oluşan artık değerin ödenmesi sorunu doğar. Başka bir ifadeyle, birliğin devam ettiği dönemde elde edilen malvarlığı değerlerinin kanunun çizdiği kurallar çerçevesinde bölüşülmesi gerekir.
Türk Medeni Kanunu, eşlere aralarında sözleşme yaparak hangi mal rejiminin uygulanacağını kararlaştırma imkânı tanır. Eşler kanunun çizdiği sınırlar içinde bir rejim seçebilir, seçtikleri rejimi değiştirebilir veya kaldırabilirler. Böyle bir sözleşme yapılmamışsa kanun gereği edinilmiş mallara katılma rejimi devreye girer.
Mal rejimi, eşlerden birinin ölümüyle ya da boşanmayla sona erer. Kanunun benimsediği sistemde her iki eşin malvarlığı da edinilmiş mallar ve kişisel mallar şeklinde ikili bir ayrıma tabi tutulur. Boşanmada mal paylaşımının nasıl yapılacağı, bu ayrımın doğru kurulmasına bağlıdır.
Eşlerin Edinilmiş Malları
Edinilmiş mal, eşlerden her birinin evlilik birliği sürerken bir karşılık ödeyerek elde ettiği malvarlığı değerini ifade eder. Bir eşin edinilmiş malları şunlardır:
- kişisel mallarından elde ettiği gelirler; kira geliri ve temettü bu gruba girer,
- emeğinin karşılığı olarak eline geçen değerler; ücret, maaş ve kâr payı gibi kalemler bu kapsamdadır,
- çalışma gücünün yitirilmesi sebebiyle ödenen tazminatlar; iş kazası veya trafik kazası sonucu doğan bedensel zararların karşılığı bu niteliktedir,
- sosyal güvenlik ile sosyal yardım kurum ve kuruluşlarının, ayrıca personele destek amacıyla oluşturulmuş sandık ve benzeri yapıların yaptığı ödemeler; emekli maaşı bunun tipik örneğidir.
Edinilmiş mallara katılma rejimi, bu kalemlerin doğru sınıflandırılması üzerine kurulu bir sistemdir.
Eşlerin Kişisel Malları
Kişisel mal grubuna ise şu değerler girer: yalnızca eşlerden birinin şahsi kullanımına özgülenmiş eşyalar; manevi tazminat olarak doğan alacaklar; rejimin başladığı anda eşlerden birinin malvarlığında bulunan değerler ile bir eşin sonradan miras yoluyla veya karşılık ödemeksizin herhangi bir biçimde kazandığı malvarlığı değerleri.
Tasfiye Nasıl Gerçekleştirilir?
Tasfiye yapılırken her iki eşin, evlilik birliğinin kurulduğu andan itibaren edindiği mallar ayrı ayrı hesaplanır. Bu aşamada kritik olan, hangi değerin edinilmiş mal hangisinin kişisel mal sayılacağının doğru belirlenmesidir. Ayrımda esas alınacak an, boşanma davasının açıldığı tarihtir. Dolayısıyla eşlerden biri dava açıldıktan sonra bir bedel ödeyerek bir değer elde etmişse, bu değer tasfiye hesabına katılmaz; diğer eşin de söz konusu malvarlığı üzerinde herhangi bir hakkı doğmaz.
İşleyiş şöyledir: dava tarihi itibarıyla mevcut olan edinilmiş mallar belirlenir ve bunların tasfiye anındaki sürüm değerleri saptanır. Bu değerlerden mallara ilişkin borçlar düşülür ve geriye artık değer adı verilen parasal tutar kalır. Medeni Kanun'un benimsediği edinilmiş mallara katılma rejiminde, karşı eş bu tutarın yarısı üzerinde katılma alacağı sıfatıyla hak sahibi olabilir.
Örnek Tasfiye Hesabı
Bir örnek üzerinden bakalım. Eşlerden birinin evlendikten sonra kazandığı maaşlardan bankada 10.000 lira biriktirdiğini, diğerinin ise çalışarak elde ettiği gelirle 250.000 lira değerinde bir konut edindiğini varsayalım. Banka hesabındaki 10.000 liralık artık değerin yarısı olan 5.000 lira, karşı eşin katılma alacağını oluşturur; yani diğer eş bu hesap üzerinde 5.000 TL tutarında alacak hakkına sahiptir. Konut sahibi eş bakımından da 250.000 liralık değerin yarısı olan 125.000 lira aynı nitelikte bir alacak doğurur. Böylece diğer eşin 125.000 TL üzerinde alacak hakkı ortaya çıkar.
Bununla birlikte tasfiyede yalnızca artık değerin yarısının karşı tarafa verilmesi, bazı hâllerde eşler arasında hakkaniyete aykırı sonuçlara yol açabilmektedir. Zira yaşamın olağan akışı içinde eşlerden biri diğerinin malvarlığına katkı sağlayabildiği gibi, kişinin kendi mal grupları arasında da değer aktarımları gerçekleşebilmektedir. Kanun koyucu bu sebeple katılma alacağı hesaplanırken sadece artık değeri esas almamış; değer artış payları ile denkleştirme kalemlerini de denkleme dâhil etmiştir. Örneğin bir eşin kişisel malvarlığından edinilmiş mallarına aktardığı katkı, artık değer hesabından indirilir.
Independent Legal Değerlendirmesi
Bu üç başlık uygulamada bağımsız konular gibi görünse de iç içe geçmiş bir bütün oluşturur. Kusur tespiti tazminatın kaderini belirlerken yoksulluk nafakası talebini de etkiler; tasfiyede esas alınacak an dava dilekçesinin sunulduğu güne bağlandığından, davanın açılma zamanlaması dahi paylaşımın kapsamını değiştirebilir. Anlaşmalı boşanma protokolünde eksik veya çelişkili düzenlenen bir kalem ise ilerleyen dönemde yeni bir yargılamanın konusu hâline gelebilir. Somut bir dosyada yol haritası çizilirken özellikle şu başlıklar öne çıkar:
- kusur durumunun delilleriyle birlikte baştan ortaya konması ve tazminat taleplerinin buna göre şekillendirilmesi,
- yoksulluk nafakası bakımından muhtaçlık iddiasının gelir ve malvarlığı kayıtlarıyla desteklenmesi,
- iştirak nafakasında çocuğun yaşı ve fiili giderleri esas alınarak gerçekçi bir tutarın belirlenmesi,
- edinilmiş mal ile kişisel mal ayrımının dava tarihi esas alınarak titizlikle yapılması,
- değer artış payı ve denkleştirme kalemlerinin katılma alacağı hesabına yansıtılması.
Independent Legal, boşanma sürecinin tazminat, nafaka ve mal rejimi tasfiyesine ilişkin tüm aşamalarında danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.