Bir çalışma izni talebinin olumsuz sonuçlanması, çoğu zaman iki kaynaktan doğar: Uluslararası İşgücü Kanunu'nun 9. maddesinde aranan koşulların karşılanmamış olması ya da başvuru aşamasında usule ilişkin bir hata yapılmış olması. Anılan maddenin bentleri, ret için dayanak oluşturabilecek halleri tek tek göstermektedir; idare olumsuz karar verirken bu bentlerden birine veya birkaçına dayanır.
Ret kararı, sürecin sonu değildir. İlgililer hem Bakanlığa itiraz edebilir hem de idari yargıda iptal davası açabilir. Aşağıda ret sebeplerini bentler halinde, Bakanlıkça belirlenen değerlendirme ölçütlerini ayrıntısıyla ve olumsuz karara karşı işletilecek hukuki yolları süreleriyle birlikte inceliyoruz.
Çalışma İzni Talebi Hangi Hallerde Reddedilir?
Ret sebepleri Uluslararası İşgücü Kanunu'nun 9. maddesinde sayılmıştır. Bu düzenleme uyarınca aşağıdaki nitelikleri taşıyan başvurular olumsuz sonuçlandırılır:
- Uluslararası işgücü politikasıyla bağdaşmayan başvurular
- Gerçeğe aykırı ya da yanıltıcı bilgi ve belgeye dayandırılan başvurular
- Yabancının neden istihdam edileceğine dair sunulan gerekçenin yetersiz bulunduğu başvurular
- Başka kanunlarda yalnızca Türk vatandaşlarına özgülenmiş iş ve meslekler bakımından yapılan başvurular
- Aranan nitelik ve uzmanlığa sahip olmadığı tespit edilen yabancılar için yapılan başvurular
- Bakanlığın belirlediği değerlendirme ölçütlerini karşılamayan başvurular
- 6458 sayılı Kanun'un 7, 15 ve 54. maddeleri kapsamında bulunduğu İçişleri Bakanlığınca bildirilen yabancılara ilişkin başvurular (yani ülkeye girişine izin verilmeyecek, vize verilmeyecek ya da haklarında sınır dışı etme kararı alınmış olduğu bu Bakanlıkça bildirilen kişiler)
- Kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı yönünden Türkiye'de çalışması sakıncalı görülen yabancılara ilişkin başvurular
- Türkiye Cumhuriyeti'nin tanımadığı ya da diplomatik ilişki kurmadığı ülkelerin vatandaşları adına yapılan başvurular; Dışişleri Bakanlığının olumlu görüş bildirdiği haller bunun dışındadır
- Kanuni süresinde yapılmayan ya da tespit edilen eksiklikleri giderilmeyen başvurular
- Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği'nin 8/1-(ö) bendi uyarınca çalışma izni muafiyetiyle çalışan yabancıların, yurt içinden aynı statüde bulunmayan bir işverene bağlı çalışmak amacıyla yaptıkları başvurular
- Çalışma izni harcı ile değerli kâğıt bedelinin yatırılmasına ilişkin bildirimin yapıldığı tarihten itibaren otuz gün içinde bu ödemelerin gerçekleştirilmediği başvurular
Sayılan hallerden herhangi birinin bulunması durumunda ret işlemi Bakanlık tarafından tesis edilir. Bunların yanında, aşağıdaki durumların saptanması halinde de çalışma izni ya da izin uzatma talebi olumsuz sonuçlanır:
- Uluslararası koruma başvurusunun yapıldığı tarihin üzerinden altı ayın geçmemiş olması
- Gerekli belgelerin Bakanlığa iletilmesiyle başvurunun tamamlandığı anda, kimlik belgesinin geçerlilik süresinin otuz günden aza inmiş bulunması
- 6458 sayılı Kanun kapsamında kesinleşmiş bir sınır dışı etme kararının varlığı
- Belirli bir ilde ikamet etme yükümlülüğü altındaki başvuru sahibi ile şartlı mültecinin, o ilin sınırları dışında çalışma izni almak üzere yaptığı başvurularda İçişleri Bakanlığının olumsuz görüş bildirmesi
Uluslararası İşgücü Politikasına Uygunluk Bulunmaması
Kanunun 9. maddesinin (a) bendi, uluslararası işgücü politikasıyla örtüşmeyen taleplerin reddedileceğini öngörür. Söz konusu politikanın dayandığı temel esaslar şunlardır:
- Ülkenin ihtiyaç duyduğu işgücünün öncelikle yerli kaynaklardan sağlanmasına yönelik politikalar geliştirilirken, ulusal istihdam politikalarının sürdürülebilirliği zedelenmeden yerli ve yabancı işgücü arasında denge kurulması ve nitelikli yabancı işgücünden de yararlanılması
- Öğrenim düzeyi, mesleki tecrübesi, bilim ve teknolojiye sağladığı katkı ile stratejik önem taşıyan herhangi bir alandaki temayüzü sebebiyle yüksek nitelikli sayılan yabancı işgücünün ülkeye kazandırılması
- Yatırımın hacmi, istihdama ve ekonomiye yaptığı katkı, istihdam düzeyi, ihracat tutarı ile faaliyet gösterilen bölge, il veya sektöre sağladığı fayda gibi hususlar gözetilerek yüksek nitelikli yabancı yatırımcının ülkeye çekilmesi
- Bu esaslar doğrultusunda politikanın yurt içinde ve yurt dışında etkin ve eşgüdümlü uygulanabilmesi için Genel Müdürlükçe proje, plan ve program türü faaliyetler yürütülmesi, gerektiğinde ilgili kurum ve kuruluşlarla koordinasyon sağlanması
Politika bu esaslara göre şekillendirildiğinden, anılan çerçeveyle bağdaşmadığı değerlendirilen taleplerin reddi gerekecektir.
Sahte veya Yanıltıcı Bilgi ve Belge Kullanılması
Maddenin (b) bendi uyarınca, dayanağını sahte ya da yanıltıcı bilgi ve belgelerden alan başvurular kabul edilmez.
İstihdam Gerekçesinin Yetersiz Görülmesi
(c) bendine göre, çalıştırılacak yabancının işe alınma nedeni yeterli bulunmazsa talep olumsuz sonuçlanır. Bu sebeple başvuru dosyasında, ilgilinin neden tercih edildiği ve hangi uzmanlığa sahip olduğu somut biçimde ortaya konularak ayrıntılı bir gerekçe sunulmasına özen gösterilmelidir.
Türk Vatandaşlarına Özgülenmiş İş ve Mesleklere İlişkin Talepler
(ç) bendi, başka kanun hükümleriyle yalnızca Türk vatandaşlarının icra edebileceği belirtilen iş ve meslekler için yapılan başvuruların reddedileceğini düzenler. Bu kapsamda kalan iş ve meslekler şunlardır:
- Hâkim ve savcılık, noterlik, avukatlık, arabuluculuk, bilirkişilik, konkordato komiserliği
- Mali müşavirlik, gümrük müşavir yardımcılığı, kooperatif yönetim kurulu üyeliği
- Özel güvenlik şirketlerinde kurucu, yönetici, eğitici ile tüzel kişi ortağın yetkilendirdiği temsilcilik; özel güvenlik görevliliği; çarşı ve mahalle bekçiliği
- Eczacılık, veterinerlik, diş hekimliği, hasta bakıcılık, özel hastanelerde mesul müdürlük, uzmanlık eğitimi dışında çalışacak yabancı asistanlık
- Türkçe dışında bir dille öğretim yapan ve yabancılarca açılmış okulların kuruculuğu
- Turist rehberliği, acente sorumluluğu ile seyahat acentesi sorumluluğu, taşıma işleri organizatörlüğü
- Gemi acente yetkililiği ve gemi acente personelliği; stajyer havacılık bilgi yönetimi memurluğu; fahri trafik müfettişliği
- Kara suları içinde balık, istiridye, midye, sünger, inci ve mercan ihracı ile dalgıçlık, arayıcılık, kılavuzluk, kaptanlık, çarkçılık, kâtiplik, tayfalık ve benzeri işler
- Spor müşavirliği, tarım alanında iş aracılığı, daimî nezaretçilik ve teknik elemanlık
Aranan Nitelik ve Uzmanlığın Bulunmaması
(d) bendi, gereken niteliği ve uzmanlığı taşımadığı anlaşılan yabancılar bakımından yapılan taleplerin reddini öngörür. Buradan çıkan sonuç şudur: başvuru sahibinin yetkinliği ile işyerinde üstleneceği görevin tanımı birbiriyle örtüşmelidir.
Bakanlıkça Belirlenen Değerlendirme Ölçütlerinin Karşılanmaması
(e) bendine göre, Bakanlığın belirlediği değerlendirme ölçütlerini karşılamayan talepler kabul edilmez. Bu ölçütlerin hem izin talep eden yabancı hem de onu istihdam edecek işveren yönünden sağlanması aranır. Bakanlığın başvurucu işverenler ve yabancılar için öngördüğü ölçütler aşağıdaki gibidir:
- İzin talep edilen işyerinde en az 5 Türk vatandaşının çalıştırılması şarttır. Yabancının şirket ortağı olduğu hallerde bu beş kişilik istihdam koşulu, Bakanlıkça tanınacak bir yıllık iznin son 6 ayı bakımından aranır. Aynı işyeri için birden çok yabancıya izin talep edildiğinde, izin verilen ilk yabancıdan sonraki her yabancı için ayrı ayrı 5 Türk vatandaşı istihdamı şartı işletilir.
- İşyerinin ödenmiş sermayesi en az 100.000 TL, brüt satışları en az 800.000 TL ya da son yıl ihracat tutarı en az 250.000 ABD Doları olmalıdır.
- Dernek ve vakıflarda çalışacak yabancılar için 2. maddedeki ölçüt; yabancı devlet havayollarının Türkiye temsilcilikleri ile eğitim sektörü ve ev hizmetlerinde çalışacak yabancıların talepleri bakımından ise 1. ve 2. maddelerdeki ölçütler uygulanmaz.
- İzin talebinde bulunan şirket ortağı yabancının sermaye payı en az yüzde 20 oranında olmalı ve bu pay 40.000 TL'nin altına düşmemelidir.
- İşverence yabancıya ödeneceği beyan edilen aylık ücretin, ilgilinin görev ve yetkinliğiyle uyumlu bir düzeyde bulunması zorunludur. Başvuru tarihinde yürürlükteki asgari ücret esas alınarak ödenecek ücretin en az; üst düzey yöneticiler ile pilotlar bakımından asgari ücretin 6.5 katı olması gerekir.
- Birim ya da şube müdürleri ile mühendis ve mimarlar için asgari ücretin 4 katı,
- Uzmanlık ve ustalık gerektiren işlerde çalışacaklar ile öğretmenler için asgari ücretin 3 katı,
- Ev hizmetlerinde istihdam edilecek yabancılar için en az asgari ücret, diğer mesleklerdekiler için asgari ücretin 1,5 katı,
- Turizm-animasyon organizasyon firmalarında akrobat ve benzeri unvanlarla çalışacaklar ile masör, masöz ve SPA terapisti gibi işlerde çalışacaklar için asgari ücretin 2 katı aranır.
- Masör, masöz ve SPA terapisti gibi uzmanlık ve ustalık gerektiren işlerde yabancı çalıştırma talepleri yalnızca şu işletmeler bakımından değerlendirmeye alınır: bünyesinde izinli masaj salonu bulunduğunu belgeleyen, Kültür ve Turizm Bakanlığından belgeli en az üç yıldızlı turizm işletmeleri, belgeli tatil köyleri ve resmi makamlardan faaliyet izni almış termal oteller,
- Hamam, sauna, SPA ve benzeri kompleksi bulunduran belgeli turizm işletmeleriyle aralarında sözleşme bulunan tesisler,
- En az 20 Türk vatandaşı istihdam eden ve resmi makamlarca izinlendirilmiş spor merkezleri,
- Bu kapsama girmeyen işletme ve işyerlerinin aynı yöndeki talepleri ise uygun görülmez.
- Eğlence sektörü ile turizm-animasyon organizasyon firmalarının uzmanlık ve ustalık gerektiren işlerinde çalıştırılacak yabancılar bakımından, en az 10 Türk vatandaşı istihdam edilmesi halinde her yabancı için ayrı ayrı 5 Türk vatandaşı çalıştırılmasına ilişkin kota ayrıca aranmaz.
- Türkiye'nin taraf olduğu ikili veya çok taraflı sözleşmelerde hüküm bulunan haller ile kamu kurum ve kuruluşlarının sözleşme ya da ihale usulüyle yaptığı mal ve hizmet alımı işlerinde çalıştırılacak yabancıların taleplerinde 1. ve 2. maddelerdeki ölçütler işletilmez.
- İleri teknoloji gerektiren işlerde ya da aynı vasıfları taşıyan Türk uzmanın bulunmadığı hallerde, Genel Müdürlük Makamının onayıyla 1. ve 2. maddelerdeki ölçütler uygulanmaz.
- Özellik Arz Eden Doğrudan Yabancı Yatırım koşullarını sağlayan işletmelerde kilit personel dışında istihdam edilecek yabancılar için 1. maddedeki ölçüt, işletmenin ülke genelindeki tüm işyerlerinde çalışan Türk vatandaşı sayısı dikkate alınarak uygulanır.
Bu ölçütleri sağlamayan kişiler bakımından ret kararı verilmesi gerekir. Bununla birlikte, çalışma izni almakla yükümlü olmakla birlikte anılan ölçütlere tabi tutulmayan bir yabancı grubu da bulunmaktadır. Değerlendirme ölçütlerinden bağışık tutulan yabancılar şunlardır:
- Vatansız statüsünde ikamet izni almış olanlar
- İnsani ikamet izni ya da insan ticareti mağduru ikamet izni verilmiş olanlar
- Türk veya akraba toplulukları uygulamaları çerçevesinde ikamet izni tanınmış olanlar
- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti vatandaşları
- Bir Türk vatandaşıyla en az 3 yıldır evlilik birliği içinde yaşayanlar
- Annesi, babası ya da çocuğu Türk vatandaşı olanlar
Sayılan kişiler çalışma izni talebinde bulunduklarında ölçütler yönünden bir engelle karşılaşmaz ve bu nedenle ret kararı gündeme gelmez. Ne var ki muafiyeti doğuran durumun resmi belgelerle ispatlanması gerekir.
Giriş Yasağı, Vize Engeli veya Sınır Dışı Kararı Bulunması
Kanunun 9. maddesinin (f) bendi uyarınca; Türkiye'ye girişine izin verilmeyen, vize tanınmayan ya da hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancılar kapsamında bulunduğu İçişleri Bakanlığınca bildirilen kişilere ilişkin çalışma izni talepleri reddedilir.
Kamu Düzeni, Güvenliği ve Sağlığı Bakımından Sakınca Görülmesi
(g) bendine göre milli güvenlik, kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından Türkiye'de çalışması sakıncalı bulunan yabancıların talepleri kabul edilmez.
Örnek vermek gerekirse, izin talebinde bulunan yabancının bulaşıcı bir hastalık taşıması ve bu nedenle ülkede çalışmasının sakıncalı görülmesi halinde başvurunun reddi gerekir.
Tanınmayan veya Diplomatik İlişki Bulunmayan Ülke Vatandaşları
(ğ) bendi, Türkiye'nin tanımadığı ya da kendisiyle diplomatik ilişki kurmadığı ülkelerin vatandaşlarınca yapılan taleplerin reddedileceğini öngörür. İstisna, Dışişleri Bakanlığının olumlu görüş bildirmesidir; bu halde talebin kabulü mümkün hale gelir.
Süresinde Yapılmayan veya Eksikliği Giderilmeyen Başvurular
(h) bendine göre, başvuru sahibinin bilgi ve belgeleri eksik sunması ya da idarenin ek belge talebini verilen süre içinde karşılamaması ret sebebidir.
Uluslararası İşgücü Kanunu'nun 19. maddesi uyarınca başvuruda eksik bilgi veya belge bulunması halinde değerlendirme ertelenir; eksikliklerin giderilmesi amacıyla sistem üzerinden ve elektronik tebligat adresi aracılığıyla ilgiliden belge istenir.
Başvurunun Değerlendirilmesi: Uygulama Yönetmeliği m. 21/2
Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği'nin 21. maddesinin ikinci fıkrasına göre, bilgi ve belgelerin eksiksiz olması kaydıyla değerlendirme süreci 30 gün içinde tamamlanır. Bu süre, başvurunun sistem üzerinden tamamlandığı tarihte; ek bilgi ve belge istenmişse bunların sisteme yüklendiği tarihte işlemeye başlar.
Değerlendirme aşamasında idare, izin talep eden yabancıyı ya da işvereni görüşmeye çağırabilir. Bakanlık ölçütlerinin karşılanıp karşılanmadığı konusunda tereddüt doğduğunda ise başvurucudan ek belge istenebilir. Böyle bir durumda ilgiliye en fazla 30 günlük süre tanınır ve istenen belgenin bu süre içinde sisteme yüklenmesi beklenir. Aksi halde talebin reddi gerekir.
Ret Kararına Karşı İtiraz ve İptal Davası
Olumsuz karara muhatap olan ilgililerin önünde iki yol vardır: Bakanlığa itiraz etmek veya iptal davası açmak. Önce itiraz yoluna gidilmesi halinde dava açma süresi durur; itirazın reddi üzerine iptal davası açılabilir. Buna karşılık doğrudan dava açılmışsa, sonradan itiraz hakkının kullanılması mümkün değildir.
İtiraz, ret kararının yabancıya tebliğ edildiği tarihten itibaren 30 gün içinde, Bakanlığa yöneltilmek üzere e-izin sistemi üzerinden yapılır. Bu aşamada hukuki dayanakları gösteren bir dilekçe hazırlanmalı, dilekçedeki iddiaları destekleyen bilgi ve belgeler eklenmeli ve dosya e-imzalı biçimde sisteme yüklenmelidir.
İptal davası ise kararın tebliğini izleyen günden başlamak üzere 60 gün içinde idare mahkemesinde açılır. Önce itiraz edilmişse bu süre duracaktır. Örneğin ret kararının tebliğini izleyen 25. günde itiraz edilmişse, ilgilinin dava açmak için itiraz üzerine verilen kararın tebliğini izleyen günden itibaren 35 günü bulunur.
İdari yargıda açılan bu davada yürütmenin durdurulması da istenebilir. İdare mahkemesi, telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ile işlemin açıkça hukuka aykırı olması koşullarının birlikte gerçekleştiği kanaatine varırsa yürütmeyi durdurabilir.
Her iki yolda da dilekçelerin gerekçeli biçimde hazırlanması şarttır. Özellikle talebin kanunun hangi bendine dayanılarak reddedildiğinin saptanması gerekir. Ret sebebi belirlendikten sonra dilekçe, ilgili hükmün çerçevesine oturtularak kurgulanmalıdır; aksi halde başvurunun reddiyle karşılaşılır. Sürecin etkin ve hızlı yürütülebilmesi bakımından yabancılar hukuku alanında çalışan bir hukukçuya danışılması yerinde olacaktır.
İtiraz ve Dava Süreci Ne Kadar Zaman Alır?
Ret kararına karşı açılan iptal davaları yaklaşık olarak 6 ay ile 1 yıl arasında sonuçlanmaktadır.
Sürecin Maliyeti
İtiraz ve iptal davasına ilişkin masraflar 2023 yılı itibarıyla ortalama 600-1400 TL düzeyindedir.
Uzatma Talebinin Reddi ve Bu Karara Karşı Başvuru Yolları
Çalışma izninin uzatılmasına ilişkin talep, iznin bitimine 60 gün kalmasından itibaren ve her halükârda süre dolmadan önce e-izin otomasyon sistemi üzerinden iletilir.
Uzatma için aranan şartları taşımayan ya da iznin süresi sona erdikten sonra yapılan talepler reddedilir. Uzatma talebinin reddi üzerine yabancının başvurabileceği itiraz ve iptal davası, yukarıda açıklanan usulün aynısına tabidir.
Uzatma başvurusunun nasıl yapılacağı, sürecin işleyişi ve ret halinde kullanılabilecek imkânlar hakkındaki ayrıntılar için "çalışma izni uzatma" başlıklı çalışmaya bakılabilir.
Talebi Reddedilen Yabancının Yeniden Başvuruda Bulunması
Başvurusu olumsuz sonuçlanan yabancının yeniden çalışma izni talebinde bulunmasının önünde bir engel yoktur. Ancak yeni başvuruda, önceki dosyada tespit edilen eksikliklerin giderilmiş olması aranır; aksi takdirde ikinci talep de reddedilecektir.
Konuya ilişkin ayrıntılar "çalışma izni başvurusu nasıl yapılır" başlıklı çalışmada ele alınmaktadır.
Sonuç
Çalışma izni talebinin reddi, kanunda gösterilen sebeplerden birinin gerçekleşmesi halinde gündeme gelir. İtiraz başvurusu yapılırken ya da iptal davası açılırken usule ilişkin sürelerin gözetilmesi belirleyicidir. Bunun yanında hazırlanacak dilekçelerde itirazların hukuki temelinin açıkça ortaya konulması gerekir; aksi halde başvurular sonuçsuz kalacaktır. Bu nedenle sürecin en başından itibaren alanında deneyimli bir hukukçudan destek alınması faydalı olacaktır.
Independent Legal Değerlendirmesi
Uygulamada ret kararlarının önemli bir bölümü, kanunun kendisinden değil dosyanın kurgusundan kaynaklanmaktadır. İstihdam gerekçesinin genel ifadelerle geçiştirilmesi, yabancının diploma ve tecrübe belgeleriyle görev tanımı arasındaki bağın kurulmaması ya da ücretin ilgili meslek grubu için öngörülen asgari ücret katsayısının altında beyan edilmesi, esasa girilmeden olumsuz sonuç doğuran tipik eksikliklerdir.
Ret kararının hangi bende dayandığının doğru okunması ise itiraz ve dava stratejisinin tamamını belirler. Değerlendirme ölçütlerine dayalı bir ret ile kamu düzeni gerekçeli bir ret, aynı dilekçe kurgusuyla karşılanamaz. Somut dosyada şu başlıkların önceliklendirilmesini öneriyoruz:
- Ret gerekçesinin UİK m. 9'daki hangi bende oturduğunun ve buna bağlı ispat yükünün baştan belirlenmesi
- İşverenin 5 Türk vatandaşı istihdamı, sermaye ve ciro eşikleri yönünden durumunun başvurudan önce belgeyle doğrulanması
- Yabancının muafiyet kapsamına girip girmediğinin (Türk vatandaşıyla üç yıllık evlilik, insani ikamet izni, KKTC vatandaşlığı gibi) araştırılması
- 30 günlük itiraz süresi ile 60 günlük dava süresi arasındaki durma ilişkisinin takvimlendirilmesi
- Ek belge talebi geldiğinde tanınan otuz günlük sürenin kaçırılmaması ve eksikliğin bir defada giderilmesi
- Yürütmenin durdurulması talebinin, telafisi güç zarar iddiası somutlaştırılarak dava dilekçesine eklenmesi
Independent Legal, çalışma izni başvurularının hazırlanmasından ret kararlarına karşı yürütülecek itiraz ve iptal davası süreçlerine kadar yabancı istihdamına ilişkin uyuşmazlıklarda danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.