Bir evliliğin sona ermesi, yalnızca eşlerin yollarını ayırmakla kalmaz; ortak çocuğun günlük yaşamını da doğrudan yeniden şekillendirir. Anne ve baba, aralarındaki bağ devam etsin ya da etmesin, çocuğun bakımına ve öğrenim masraflarına katkı sunmakla yükümlüdür. Bu yükümlülüğün her iki ebeveyn tarafından da fiilen yerine getirilmesini sağlayan hukuki araç ise iştirak nafakasıdır.
Söz konusu nafaka, boşanma hükmünün kesinleşmesinin ardından, velayeti üstlenmeyen ebeveynden çocuğun temel gereksinimleri için istenir. Yargılama sürerken çocuğun geçimini güvence altına almak amacıyla hükmedilen tedbir nafakasıyla aynı kurum olmadığı özellikle vurgulanmalıdır.
Bu bilgi notunda iştirak nafakasının doğum koşullarını, talep hakkının kimlere tanındığını, tutarın nasıl saptandığını ve hangi gelişmeler karşısında yeniden düzenlenebileceğini uygulamaya dönük biçimde ele alıyoruz.
İştirak Nafakası Kavramı
Boşanma ya da ayrılık kararı verildiğinde, velayet hakkı kendisine bırakılmayan ebeveyn ortak çocuğun bakım, eğitim, sağlık ve benzeri temel giderlerine mali katkıda bulunmakla yükümlü hale gelir. Bu katkı borcunu karşılayan nafaka türü iştirak nafakası olarak adlandırılır.
Türk Medeni Kanunu'nun 182. maddesi gereğince velayetin eşlerden birine bırakılması halinde, diğer ebeveynin çocuğun gereksinimlerine mali destek sağlaması zorunludur. Bu nafaka çocuğun erginliğe ulaşmasına kadar sürer; tutarı ise ebeveynlerin iktisadi durumu ile çocuğun ihtiyaçları birlikte tartılarak saptanır.
Aynı Kanun'un 327. maddesi uyarınca ana ve baba, çocuğun bakımını, eğitimini ve korunmasını sağlamakla yükümlüdür ve bu sorumluluk çocuk ergin oluncaya dek devam eder. Ebeveynler arasındaki hukuki bağın niteliği bu sonucu değiştirmez: evlilik sürüyor olabilir, boşanma gerçekleşmiş olabilir ya da evliliğin geçersizliğine hükmedilmiş olabilir; her halde anne ve baba çocuğun temel ihtiyaçlarından sorumludur.
Kurumun amacına gelince, iştirak nafakası çocuğun yaşamsal gereksinimlerini ve ileriye dönük gelişimini güvenceye almak üzere öngörülmüş olup kural olarak erginlikle birlikte son bulur. Bununla birlikte çocuğun öğrenim durumu veya sağlık koşulları gibi özel sebepler, erginlik sonrasında da talepte bulunulmasına imkân tanıyabilir.
Talep Hakkı Kimlere Tanınmıştır?
İştirak nafakası, çocuğun bakım, eğitim, sağlık ve diğer zorunlu giderlerinin karşılanması amacını taşıdığından, istemde bulunma yetkisi doğrudan çocuğun bakımını fiilen üstlenen ve velayet hakkını elinde bulunduran kişiye aittir.
Talep hakkı şu kişilerce kullanılabilir:
- Velayeti elinde bulunduran anne veya baba
- Ayırt etme gücüne sahip olan çocuğun kendisi
- Ayırt etme gücünden yoksun küçüğün vasisi ya da kayyımı
Bu nafaka, evlilik dışında dünyaya gelen çocuklar bakımından da gündeme gelebilir. Evlilik dışı doğan çocuğun velayeti annede bulunduğu için, anne çocuğun giderlerine katkı sağlanmasını diğer ebeveynden isteyebilir.
Boşanma yargılamasının tamamlanıp hükmün kesinleşmesinden sonra doğan çocuklar da bu kapsamdadır. Böyle bir durumda velayeti üstlenen ebeveyn, çocuğun masraflarının karşılanması için bağımsız bir dava açarak iştirak nafakası talebini ileri sürebilir.
Nafaka Tutarının Saptanması
Tutar belirlenirken hem ödemekle yükümlü tarafın hem de alacaklı konumundakinin iktisadi ve sosyal durumu değerlendirmeye alınır. Buna ek olarak nafaka alacaklısı olan çocuğun temel gereksinimleri gözetilerek hakkaniyete uygun bir miktara ulaşılır.
Hâkimin takdirinde etkili olan başlıca veriler şunlardır:
- Çocuğun eğitim, sağlık, barınma, ulaşım ve genel bakımına ilişkin masraflar
- Nafaka yükümlüsü ebeveynin kazancı ve ödeme kapasitesi
- Çocuğun kendisine ait bir geliri bulunup bulunmadığı
- Velayeti elinde tutan ebeveynin mali imkânları
Türk Medeni Kanunu'nun 330. maddesi uyarınca iştirak nafakası her ay peşin biçimde ödenir.
Anlaşmalı boşanma yolunu seçen taraflar, nafakanın tutarı, ödeme biçimi ve hangi para birimiyle ödeneceği gibi konularda kendi aralarında mutabakata varabilirler. Ancak bu mutabakat tek başına sonuç doğurmaz; hâkimin onayından geçerek hükme bağlanması gerekir. Hâkim, çocuğun üstün yararını gözeterek tarafların anlaşmasını yerinde bulmazsa tutarı bizzat belirleyebilir.
Nafakanın Artırılması ve Azaltılması
İştirak nafakası, hükmün kurulduğu andaki iktisadi ve sosyal koşullar esas alınarak belirlenir. Zaman içinde hem yükümlünün hem de alacaklının mali durumu değişebileceği gibi, çocuğun yaşına bağlı olarak eğitim ve sağlık gereksinimleri de farklılaşabilir. Bu tür gelişmeler karşısında nafakanın artırılması, indirilmesi ya da tümüyle kaldırılması istenebilir.
Türk Medeni Kanunu m. 331
"Durumun değişmesi hâlinde hâkim, istem üzerine nafaka miktarını yeniden belirler veya nafakayı kaldırır."
Hüküm uyarınca tutarın yeniden takdiri için ilgili tarafın mahkemeye başvurması ve koşullardaki değişikliği ispat etmesi gerekir. Uygulamada mahkemeye taşınan gerekçeler arasında yükümlü ebeveynin gelirinde kayda değer bir yükselme veya gerileme yaşanması, çocuğun eğitim, sağlık ya da barınma giderlerinin yükselmesi ve çocuğun kendi kazancını elde etmeye başlaması sayılabilir.
Bu noktada önemli bir ayrıma dikkat çekmek gerekir: hâkim iştirak nafakasına talep olmaksızın kendiliğinden hükmedebilirken, mevcut nafakanın değiştirilmesi veya kaldırılması ancak taraflardan gelecek bir istemle mümkündür. Konunun ayrıntısı için Nafaka Artırım Davası ve Nafaka Kaldırılabilir Mi? başlıklı çalışmalarımız incelenebilir.
Nafakanın Sona Ermesi
İştirak nafakası kural olarak çocuğun ergin olmasıyla kendiliğinden ortadan kalkar. Erginlik ise üç yoldan kazanılabilir: on sekiz yaşın tamamlanmasıyla, evlenme yoluyla ya da mahkeme kararıyla ergin kılınma yoluyla.
Öte yandan çocuğun on sekiz yaşını doldurmadan bir meslek veya sanat edinerek geçimini kendi başına sağlayabilir hale gelmesi durumunda, nafaka yükümlüsü mahkemeye başvurarak ödemenin sonlandırılmasını isteyebilir. Buna karşılık çocuk on sekiz yaşını doldurmuş olmasına rağmen öğrenimini sürdürüyorsa, anne ve babanın bakım borcu yardım nafakası çatısı altında sürebilir. Bu halde çocuk, öğrenim masraflarının karşılanması için anne veya babasından yardım nafakası isteyebilir. Erginliğe ulaşmış çocuk lehine hükmedilecek bu ödemenin iştirak nafakası değil, yardım nafakası olduğu göz ardı edilmemelidir.
Ayrıca eşlerden birinin diğerine ödediği yoksulluk nafakasının iştirak nafakasından bütünüyle farklı bir kurum olduğu belirtilmelidir; bu konudaki ayrıntılı açıklamalara Yoksulluk Nafakası ve Şartları başlıklı çalışmamızdan ulaşılabilir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Görev bakımından, nafakanın belirlenmesi, artırılması, azaltılması veya sona erdirilmesi gibi tüm istemlerde aile mahkemeleri görevlidir. Aile mahkemesi kurulmamış yerlerde ise bu davalar, aile mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesince görülür.
Yetki bakımından kural, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nda öngörülen genel yetki hükmüdür; buna göre davalının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Bununla birlikte iştirak nafakası davalarına özgü yetki kuralları da öngörülmüştür:
- Evlilik dışında doğan çocuklara ilişkin taleplerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi yetkilidir.
- Boşanmanın ardından açılacak iştirak nafakası davalarında yetki, nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesine tanınmıştır.
Bu özel düzenlemelerin amacı, alacaklı konumundaki çocuğun korunması ve yargısal sürecin kolaylaştırılmasıdır.
Zamanaşımı Bakımından Durum
İştirak nafakası çocuğun bakım, eğitim ve zorunlu giderlerinin karşılanmasına hizmet ettiğinden, çocuk ergin oluncaya kadar her aşamada istenebilir. Dolayısıyla bu talep bakımından belirlenmiş kesin bir zamanaşımı süresinden söz edilemez.
Buna karşılık geçmişe dönük istemler bakımından zamanaşımı gündeme gelebilir. Türk Borçlar Kanunu'nun genel zamanaşımı hükümleri gereğince geriye dönük nafaka taleplerinde 5 yıllık süre uygulanır; yani talepte bulunan taraf en çok 5 yıl öncesine ait nafakayı isteyebilir. Nafakanın artırılması, azaltılması veya kaldırılması istemleri ise herhangi bir süre sınırına bağlı değildir. İktisadi ve sosyal koşullar değiştiğinde taraflardan her biri, dilediği zaman mahkemeye başvurarak tutarın yeniden düzenlenmesini talep edebilir.
Independent Legal Değerlendirmesi
İştirak nafakası uyuşmazlıklarında tartışma çoğunlukla yükümlülüğün varlığı üzerinde değil, tutarın çocuğun güncel gereksinimlerini karşılayıp karşılamadığı noktasında yoğunlaşır. Nafaka bir kez hükme bağlandığında ekonomik koşullardaki değişimi kendiliğinden yansıtmadığından, artırım ve azaltım davaları uygulamada bu kurumun asıl işleyen yönünü oluşturur. Sürecin sağlıklı yürütülmesi, çocuğun giderlerinin somut belgelerle ortaya konulmasına ve karşı tarafın ödeme gücünün gerçekçi biçimde tespitine bağlıdır.
Somut bir dosyada şu başlıkların öncelikle gözetilmesi yerinde olur:
- Çocuğa ilişkin eğitim, sağlık ve barınma giderlerinin fatura ve kayıtlarla belgelendirilmesi
- Talebin tedbir nafakası mı yoksa iştirak nafakası mı olduğunun yargılamanın aşamasına göre doğru belirlenmesi
- Hükümde artış oranı öngörülmüşse, artırım davası açmadan önce bu kaydın işletilip işletilemeyeceğinin denetlenmesi
- Geriye dönük taleplerde 5 yıllık zamanaşımı sınırının gözden kaçırılmaması
- Çocuğun erginliğe ulaşması halinde talebin yardım nafakası olarak yeniden kurgulanması
- Anlaşmalı boşanma protokollerinde nafaka kayıtlarının hâkim denetimine elverişli biçimde düzenlenmesi
Independent Legal, iştirak nafakasının belirlenmesi, artırılması, azaltılması ve sona erdirilmesine ilişkin süreçlerde danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.