Türk Medeni Kanunu'nun tanıdığı vasiyetname türlerinden biri olan el yazılı vasiyetname, mirasbırakana son arzularını resmî bir memurun ya da tanıkların katılımı olmaksızın bizzat kendi el yazısıyla kayda geçirme imkânı verir. Bu yönüyle en sade ve en kolay ulaşılabilir ölüme bağlı tasarruf biçimidir.
Ne var ki bu kolaylığın bedeli, şekle sıkı sıkıya bağlılıktır. Belgenin baştan sona el yazısıyla yazılmış olması, üzerinde tarih bulunması ve imzalanması gibi unsurlardan yalnızca birinin bile eksik kalması, vasiyetnamenin geçersiz sayılması sonucunu doğurabilir. Uygulamada mirasbırakanın iradesinin biçimsel bir noksanlık yüzünden hayata geçememesi hiç de nadir değildir.
Bu bilgi notunda el yazılı vasiyetnamenin tanımını, hangi usulle düzenlendiğini, geçerlilik için aranan koşulları, saklanmasında izlenebilecek yöntemleri, hangi hallerde iptale konu olabileceğini ve mirasbırakanın ölümünün ardından nasıl uygulamaya geçirildiğini ayrıntılı biçimde ele alıyoruz.
El Yazılı Vasiyetname Kavramı
El yazılı vasiyetname, mirasbırakanın son arzularını herhangi bir resmî görevlinin veya tanığın katılımı olmadan kendi el yazısıyla kaleme aldığı ölüme bağlı tasarruftur. Türk Medeni Kanunu'nun 538. maddesinde düzenlenen bu tür, ancak öngörülen şekil koşulları karşılandığında hüküm doğurur.
Bu vasiyetname biçimini tanımlayan asıl unsur, metnin tümüyle mirasbırakanın elinden çıkmış olmasıdır. Kanunun aradığı şartlara uygun biçimde hazırlandığında el yazılı vasiyetname, resmî vasiyetnameyle aynı hukuki sonuçları meydana getirir.
Kimler Bu Yola Başvurabilir?
Türk Medeni Kanunu'nun 502. maddesi, ayırt etme gücü bulunan ve on beş yaşını tamamlamış her kişiye vasiyetname düzenleme imkânı tanımaktadır. Dolayısıyla el yazılı vasiyetname için aranan ehliyet iki unsura indirgenebilir: kişinin on beş yaşını doldurmuş olması ve tasarruf anında ayırt etme gücüne sahip bulunması.
Bu iki koşulu taşıyan kimseler, herhangi bir resmî makamdan izin ya da onay almaksızın vasiyetnamelerini hazırlayabilir.
Resmî Vasiyetnameyle Karşılaştırma
İki tür arasındaki temel ayrım, belgenin nasıl meydana getirildiğinde ortaya çıkar. Resmî vasiyetname noter veya yetkili diğer resmî memurlar önünde, tanıkların da katılımıyla düzenlenirken; el yazılı vasiyetnameyi mirasbırakan tek başına hazırlar.
Bu nedenle el yazılı vasiyetname hem daha zahmetsiz hem de masrafsızdır. Buna karşılık belgenin kaybolması, üzerinde değişiklik yapılması ya da şekle aykırılık gerekçesiyle geçersizliğinin ileri sürülmesi ihtimali çok daha yüksektir.
Resmî vasiyetname ise resmî makamların gözetiminde meydana geldiğinden daha güçlü bir ispat değerine sahiptir; uygulamada geçerliliği konusunda çıkan uyuşmazlıkların sayısı da buna paralel olarak azdır.
Düzenleme Usulü ve Aranan Şekil Şartları
El yazılı vasiyetnamenin dayanağı Türk Medeni Kanunu'nun 538. maddesidir. Bu hüküm, belgenin hüküm ifade edebilmesini bir dizi şekil koşulunun eksiksiz karşılanmasına bağlamıştır; söz konusu koşullardan yalnızca birinin dahi bulunmaması vasiyetnameyi geçersiz kılabilir. Geçerli bir el yazılı vasiyetnamede aranan unsurlar şunlardır: metnin tamamının vasiyet edenin el yazısıyla oluşturulmuş olması, belgede tarihe yer verilmesi, imzanın bulunması ve mirasbırakanın iradesinin duraksamaya yer bırakmayacak biçimde ortaya konulması.
Metnin Bütünüyle El Yazısıyla Yazılmış Olması
Vasiyetnamenin ilk satırından son satırına kadar mirasbırakanın kendi el yazısıyla meydana getirilmesi zorunludur. Metnin bir bölümünün başka bir kişi tarafından yazılması ya da sonradan eklenmesi, belgenin geçerliliği bakımından tartışma doğurabilir.
Bu sebeple belgenin tamamı, tek bir kalemden, mirasbırakanın el yazısıyla çıkmış olmalıdır.
Tarihin Gösterilmesi
Belgede günü, ayı ve yılı içerecek biçimde bir tarih yer almalıdır. Tarih, vasiyetnamenin hangi günde kaleme alındığının saptanmasına ve mirasbırakanın o gün itibarıyla vasiyetname yapma ehliyetini taşıyıp taşımadığının denetlenmesine imkân verir.
Tarihin hiç yazılmamış olması ya da duraksama yaratacak şekilde kaydedilmesi, bazı hallerde vasiyetnamenin geçersizliği sonucunu doğurabilir.
İmzanın Bulunması
Vasiyetnamenin hüküm doğurabilmesi için mirasbırakanın belgeyi imzalaması gerekir. İmza, metindeki beyanların mirasbırakana ait olduğunu ve onun son iradesini yansıttığını gösteren en belirleyici unsurlardan biridir.
Kural olarak imza metnin bitiminde yer alır ve mutlaka el yazısıyla atılmalıdır. Mühür kullanılması, parmak basılması veya imza kaşesiyle onay verilmesi geçersizlik sebebidir.
İradenin Açık Biçimde Ortaya Konulması
Metnin içeriğinden mirasbırakanın neyi hedeflediği tereddütsüz biçimde anlaşılabilmelidir. Kullanılan ifadelerin duraksama yaratmaması, ölümün ardından doğabilecek uyuşmazlıkların önlenmesi açısından belirleyicidir.
Muğlak, kendi içinde çelişen ya da yorumlanmaya elverişli olmayan anlatımlar, vasiyetnamenin uygulanmasını fiilen güçleştirir.
Bilgisayar, Daktilo veya Çıktı ile Hazırlanan Metinlerin Durumu
Bu yöndeki soruya verilecek yanıt olumsuzdur. Metnin tümünün mirasbırakanın el yazısıyla oluşturulması zorunlu olduğundan; bilgisayarda yazılan, daktiloyla hazırlanan ya da yazıcıdan çıktısı alınıp imzalanan belgeler el yazılı vasiyetname sayılmaz.
Buna göre dijital ortamda hazırlanıp yalnızca altı imzalanan bir metin, el yazılı vasiyetname olarak hukuki değer taşımaz.
Vasiyetnamenin Saklanması
El yazılı vasiyetnamenin geçerli olabilmesi için noterde düzenlenmesi ya da resmî bir kuruma bırakılması gerekmez. Mirasbırakan, kanunun aradığı şekil koşullarını yerine getirerek hazırladığı belgeyi dilediği yerde muhafaza edebilir.
Bununla birlikte belgenin ölümden sonra ortaya çıkmaması, kaybolması veya yok edilmesi ihtimali bulunduğundan, saklama yönteminin özenle belirlenmesi önem taşır.
Konutta Muhafaza
Mirasbırakan vasiyetnamesini evinde ya da kişisel eşyalarının arasında saklayabilir; kanunda buna engel bir düzenleme yoktur.
Ancak belgenin ölümün ardından bulunamaması, sehven imha edilmesi veya ilgililerce gizlenmesi ihtimali bu yöntemi riskli kılmaktadır.
Noterde Saklatma
Mirasbırakan, hazırladığı el yazılı vasiyetnameyi saklanmak üzere notere bırakabilir. Böylece belgenin varlığı resmî kayda geçmiş olur ve kaybolma tehlikesi büyük ölçüde ortadan kalkar.
Uygulamada, özellikle malvarlığı önemli büyüklükte olan kişiler bu yöntemi tercih etmektedir.
Kaybolma ve Yok Edilme Tehlikesi
El yazılı vasiyetnamenin en belirgin zayıf yönü, kaybolmaya ya da ortadan kaldırılmaya açık olmasıdır. Belge ölümden sonra bulunamazsa mirasbırakanın son arzularının hayata geçirilmesi mümkün olmayabilir.
Bu nedenle vasiyetnamenin güvenli bir yerde tutulması ve güvenilen kişilerin belgenin varlığından haberdar edilmesi yerinde olur.
Ölümden Sonra Gün Yüzüne Çıkarılması
Mirasbırakanın ölümünün ardından ele geçirilen her vasiyetname, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın vakit kaybedilmeden sulh hukuk mahkemesine verilmelidir.
Mahkeme belgeyi açar, içeriğini okur, ilgililere tebliğ eder ve gereken hukuki işlemleri başlatır. Belgeyi elinde tutan kişinin onu gizlemesi veya teslimden kaçınması hukuki sorumluluğa yol açabilir.
Dolayısıyla vasiyetnamenin güvenli biçimde saklanması kadar, ölümden sonra yetkili mercie ulaştırılmasının güvence altına alınması da büyük önem taşır.
Geçersizlik Sebepleri
El yazılı vasiyetnamenin ayakta kalması, Türk Medeni Kanunu'nda öngörülen şekil koşullarına uyulmuş olmasına bağlıdır. Aranan unsurların bulunmaması ya da belgenin mirasbırakanın gerçek iradesini yansıtmadığının anlaşılması halinde vasiyetname iptal davasına konu edilebilir.
Uygulamada bu tür vasiyetnameler en çok şekle ilişkin noksanlıklar ve ehliyet tartışmaları nedeniyle yargı önüne taşınmaktadır.
Tarihin Bulunmaması
Kanun, el yazılı vasiyetnamede günü, ayı ve yılı gösteren bir tarihin yer almasını aramaktadır.
Tarih, belgenin hangi gün düzenlendiğinin ve mirasbırakanın o tarihte vasiyetname yapma ehliyetini haiz olup olmadığının belirlenmesi bakımından işlev görür. Bu unsurun hiç bulunmaması ya da ciddi duraksama yaratacak biçimde yazılması, vasiyetnamenin geçerliliğini etkileyebilir.
İmzanın Yokluğu
Belgenin hüküm ifade edebilmesi için mirasbırakan tarafından imzalanmış olması şarttır. İmza, vasiyetnamenin mirasbırakandan sadır olduğunu ve onun son iradesini taşıdığını ortaya koyan temel unsurlardandır.
Bu nedenle imza taşımayan bir el yazılı vasiyetname kural olarak geçerli sayılmaz.
Metnin Tamamının El Yazısıyla Yazılmamış Olması
Belgenin baştan sona mirasbırakanın el yazısıyla meydana getirilmiş olması zorunludur.
Bilgisayarda oluşturulan metinler, daktiloyla yazılmış belgeler veya üçüncü kişilerin kaleminden çıkmış bölümler barındıran yazılar el yazılı vasiyetname niteliği taşımaz. Metnin bütününün aynı kişinin elinden çıkmış olması aranır.
Baskı, Hata ve Aldatma İddiaları
Vasiyetnamenin mirasbırakanın serbest iradesiyle kaleme alınmış olması gerekir. Baskı, korkutma, hile ya da esaslı yanılma etkisiyle düzenlenen vasiyetnameler iptal davasının konusunu oluşturabilir.
Bu tür iddialarla karşılaşan mahkeme, somut olayın koşullarını ve sunulan delilleri değerlendirerek vasiyetnamenin akıbetine karar verir.
Ayırt Etme Gücünün Yokluğu
Vasiyetnamenin düzenlendiği tarihte mirasbırakanın ayırt etme gücüne sahip olması aranır.
Uygulamada ileri yaş, demans, Alzheimer hastalığı ya da ağır psikiyatrik rahatsızlıklar gerekçe gösterilerek tasarruf ehliyetinin bulunmadığı sıkça ileri sürülmektedir. Bu gibi hallerde mahkeme sağlık kayıtlarını, tanık anlatımlarını ve bilirkişi raporlarını birlikte değerlendirerek sonuca varır.
Sayılan sebeplerden birinin varlığı, vasiyetnamenin kendiliğinden hükümsüz hale gelmesi sonucunu doğurmaz. Ancak ilgililerin açacağı vasiyetnamenin iptali davası sonunda belge tamamen ya da kısmen geçersiz kılınabilir.
İtiraz Yolu ve İptal Davası
El yazılı vasiyetname, kanunun aradığı şekil koşullarına uygun biçimde düzenlenmiş olsa dahi belirli sebeplerin varlığı halinde vasiyetnamenin iptali davasına konu olabilir. Uygulamada en sık ileri sürülen iddialar; belgenin mirasbırakana ait olmadığı, şekil unsurlarının eksik kaldığı ve mirasbırakanın tasarruf ehliyetinden yoksun bulunduğu yönündedir.
Resmî vasiyetnameden farklı olarak burada belge doğrudan mirasbırakanın kaleminden çıktığından, el yazısının kime ait olduğu ve belgenin gerçekliği konusunda daha fazla uyuşmazlık doğmaktadır.
Davacı Sıfatı
İptal davasını, vasiyetnamenin ortadan kaldırılmasında hukuki yararı bulunan kişiler açabilir.
Bu çerçevede yasal mirasçılar, atanmış mirasçılar, vasiyet alacaklıları ve vasiyetnamenin iptali halinde miras üzerinde hak elde edebilecek diğer ilgililer dava açma yetkisine sahiptir.
El Yazısı İncelemesi ve Bilirkişi Değerlendirmesi
Bu vasiyetname türünde en çok karşılaşılan tartışma, belgenin gerçekten mirasbırakan tarafından yazılıp yazılmadığı noktasında toplanır.
Böyle bir iddia ileri sürüldüğünde mahkeme el yazısı incelemesi yaptırabilir. İnceleme kapsamında vasiyetname, mirasbırakana ait olduğu bilinen yazı ve imza örnekleriyle karşılaştırılır ve sonuçlar bir bilirkişi raporuna bağlanır.
Ayrıca belgenin düzenlendiği tarihte mirasbırakanın ayırt etme gücünün bulunup bulunmadığı da sağlık kayıtları, tanık beyanları ve uzman raporları üzerinden değerlendirilebilir.
Hak Düşürücü Süreler
İptal davasının belirli hak düşürücü süreler içinde açılması gerekir.
Dava, iptal sebebinin ve vasiyetnamenin öğrenildiği andan itibaren bir yıllık süre içinde ikame edilmelidir. Süre, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendi hak sahipliğini öğrendiği tarihten başlamak üzere 1 yıl; her hâlde vasiyetnamenin açıldığı tarihten itibaren iyi niyetli davalılar bakımından 10 yıl, iyi niyetli olmayan davalılar bakımından ise 30 yıldır.
Bu sürelerin kaçırılması halinde, iptal sebebi fiilen mevcut olsa bile vasiyetnamenin iptali istenemez.
El yazılı vasiyetnameler uygulamada en çok uyuşmazlık doğuran tasarruf türlerinden biri olduğundan, geçerlilik konusunda tereddüt bulunan hallerde hukuki değerlendirme yapılması ve dava yollarına süresinde başvurulması önem taşır.
Ölümden Sonra Açılma Süreci
El yazılı vasiyetname, mirasbırakanın ölümüyle birlikte kendiliğinden işlerlik kazanmaz. Belgenin hukuki sonuç doğurabilmesi için önce yetkili mahkemeye sunulması ve kanunda öngörülen açılma prosedürünün tamamlanması gerekir.
Türk Medeni Kanunu uyarınca, mirasbırakanın ölümünden sonra ele geçirilen her vasiyetname, geçerliliğine bakılmaksızın sulh hukuk mahkemesine teslim edilmelidir.
Sulh Hukuk Mahkemesine Sunulması
Ölümün ardından belgeyi elinde bulunduran kişi, vasiyetnameyi gecikmeksizin mirasbırakanın son yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine vermekle yükümlüdür.
Bu yükümlülük, belgenin geçerli olup olmadığına ilişkin kişisel kanaatten bağımsızdır. Vasiyetnamenin geçersiz olduğu düşünülse dahi mahkemeye ibraz edilmesi gerekir.
Açılma ve Okunma İşlemi
Mahkeme kendisine sunulan belgeyi inceleyerek açılma işlemini yürütür. Bu aşamada vasiyetnamenin içeriği okunur ve tutanağa geçirilir.
Açılma sırasında mahkeme, kural olarak vasiyetnamenin geçerliliği hakkında kesin bir değerlendirme yapmaz. İşlemin amacı yalnızca belgenin resmen ortaya konulması ve ilgililerin bilgisine sunulmasıdır.
İlgililere Tebligat
Açılma işleminin ardından içerik; yasal mirasçılara, atanmış mirasçılara ve diğer ilgililere tebliğ edilir.
Bu bildirimle birlikte ilgililer vasiyetnamenin içeriğini öğrenir ve uygun gördükleri takdirde iptal, tenkis veya tasarrufun uygulanmasına ilişkin dava haklarını kullanabilirler.
Açılma ve tebligat aşamaları tamamlandıktan sonra herhangi bir engel bulunmuyorsa vasiyetnamenin uygulanmasına geçilir ve mirasbırakanın son arzuları hukuki sonuçlarını doğurmaya başlar.
Independent Legal Değerlendirmesi
El yazılı vasiyetname, hazırlanışındaki serbestlik nedeniyle cazip görünse de miras uyuşmazlıklarının en yoğun kaynaklarından biridir. Deneyimimiz, iptal davalarının çoğunun tasarrufun içeriğinden değil; tarihin eksik yazılmasından, metnin bir bölümünün başkasının kaleminden çıkmasından ya da düzenleme anındaki ehliyetin belgelenememesinden doğduğunu göstermektedir. Bu nedenle vasiyetname, kaleme alınırken ileride yürütülecek bir yargılama gözetilerek hazırlanmalıdır.
Somut bir olayda el yazılı vasiyetname düzenlenirken veya mevcut bir belgenin akıbeti değerlendirilirken şu başlıklara öncelik verilmesini öneriyoruz:
- Metnin tümünün tek elden, kesintisiz biçimde el yazısıyla yazıldığının ve sonradan ekleme yapılmadığının güvence altına alınması
- Gün, ay ve yılın açık biçimde yazılması; farklı zamanlarda düzenlenen metinlerde tarih sıralamasının izlenebilir olması
- Düzenleme tarihine yakın bir sağlık raporuyla ayırt etme gücünün belgelenmesi
- Tasarruf ifadelerinin, yorum gerektirmeyecek ölçüde belirli ve saklı pay dengesi gözetilerek kurgulanması
- Belgenin noterde saklatılması ve varlığından güvenilen bir kişinin haberdar edilmesi
- Ölüm sonrasında belgenin gecikmeksizin sulh hukuk mahkemesine iletilmesi ve iptal için öngörülen bir yıllık sürenin izlenmesi
Independent Legal, ölüme bağlı tasarrufların hazırlanmasından vasiyetnamenin açılması, iptali ve tenfizi süreçlerinin yürütülmesine kadar miras hukukunun tüm aşamalarında danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.