Türk Medeni Kanunu, evlilik birliğini sona erdiren bazı ağır fiilleri özel boşanma sebebi olarak ayrıca düzenlemiştir. Bunların en ağırı, eşlerden birinin diğerinin yaşamına kasten ve kusurlu biçimde yönelmesidir. Böyle bir eylemin varlığı halinde boşanma için başkaca bir gerekçe aranmaz. Fiili gerçekleştiren eş ağır kusurlu kabul edildiğinden, evlilik birliğinin temelinden sarsılmasına yol açmasının yanı sıra maddi ve manevi tazminatla da yükümlü tutulabilir.
Kanun metninde "hayata kast" ifadesi tercih edilmiştir; oysa korunan değer bakımından teknik olarak isabetli terim "cana kast"tır. "Hayat" soyut bir kavramı işaret ederken "can", bireyin fiziksel varlığına karşılık gelir; bir kişinin öldürülmeye teşebbüs edilmesi doğrudan canına yönelmiş bir saldırıdır. Bununla birlikte yürürlükteki düzenlemenin lafzına bağlı kalarak bu yazıda "hayata kast" terimini kullanıyoruz.
Hayata Kast Nedeniyle Boşanma Nedir?
Türk Medeni Kanunu'nun 162. maddesi, eşlerden birinin diğerinin hayatına kast etmesini başlı başına bir boşanma sebebi saymaktadır. Hayata kast, bir eşin diğerini öldürme amacıyla giriştiği her türlü eylemi kapsar. Bu eylemin doğrudan fiziksel saldırı biçiminde ortaya çıkması şart değildir; dolaylı yollarla da işlenebilir. Bir eşin diğerini zehirlemeye çalışması, onu ölümcül bir kazanın içine sürüklemesi ya da yaşamsal tehlike altındayken bilerek yardımdan kaçınması bu kapsamda değerlendirilebilir.
Söz konusu sebep özel boşanma nedenleri arasında yer aldığından, fiilin ispatlanması halinde hâkimin boşanmaya hükmetmesi zorunludur. Bir başka deyişle olayın evlilik birliğini temelinden sarsıp sarsmadığı ayrıca tartışılmaz; fiilin varlığı tek başına yeterlidir.
Davanın Açılabilmesi İçin Aranan Şartlar
Türk Medeni Kanunu'nun 162. maddesi kapsamında dava açılabilmesi belirli koşulların birlikte gerçekleşmesine bağlıdır. Bu koşulları aşağıda ayrı başlıklar altında inceliyoruz.
Eşlerden Birinin Diğerinin Yaşamına Yönelmesi
Cana kast, öldürmeye teşebbüs niteliği taşıyan bir eylem olmalıdır. Kastın mutlaka doğrudan fiziksel saldırıyla ortaya çıkması gerekmez; dolaylı davranışlar da bu kapsama girebilir. Örnek vermek gerekirse:
- Yaşamsal tehlike içeren bir durumda yardımdan kaçınarak eşin ölümüne yol açılması,
- Eşin intihara yöneltilmesi ya da bu yönde teşvik edilmesi,
- Eşin doğrudan öldürülmeye teşebbüs edilmesi.
Fiilin Kasten İşlenmiş Olması
Hayata kast, bilinçli ve iradi bir davranışın ürünü olmalıdır. Eylemin eşin yaşamına zarar verme amacını taşıması ve ağır kusur içermesi aranır. Kaza sonucu doğan zararlar ya da yalnızca ihmalden kaynaklanan durumlar hayata kast olarak nitelendirilemez.
Altı Aylık ve Beş Yıllık Sürelere Uyulması
Türk Medeni Kanunu'nun 162. maddesi uyarınca dava hakkı, mağdur eşin durumu öğrenmesinden başlayarak 6 ay içinde kullanılmalıdır. Bu sürenin dışında, olayın gerçekleşmesinden itibaren en fazla 5 yıl içinde dava açılabilir.
Her iki süre de hak düşürücü süre niteliğindedir ve mahkemece kendiliğinden gözetilir. Dolayısıyla süre dolduktan sonra açılan bir boşanma davası, karşı taraf bu yönde bir itirazda bulunmasa dahi reddedilir.
Fiilin Affedilmemiş Olması
Bu sebebe dayanılabilmesi için mağdur eşin, karşı tarafı affetmemiş olması gerekir. Olayın ardından af iradesi ortaya konmuş ya da evlilik olağan seyrinde sürdürülmüşse, aynı fiile dayanarak dava açılamaz.
Af, sözle açıkça bildirilebileceği gibi davranışlardan da anlaşılabilir. Uygulamada şu durumlar affın göstergesi sayılır:
- Olayın ardından eşlerin birlikte yaşamayı ve evlilik ilişkisini sürdürmesi,
- Mağdur eşin karşı tarafa yeniden sevgi ve güven içeren mesajlar iletmesi,
- Mağdur eşin bağışladığını sözlü veya yazılı olarak açıklaması.
Bu nitelikteki davranışlar hayata kast sebebiyle dava açma hakkını ortadan kaldırır. Buna karşılık af gerçekleşmemişse ve evliliğin sürdürülmesi bir zorunluluktan kaynaklanıyorsa, bu durum mahkemece ayrıca değerlendirilir.
İspat Yükü ve Başvurulabilecek Deliller
Hayata kast nedeniyle açılan boşanma davasında iddiayı ileri süren eşin, bunu somut delillerle ortaya koyması gerekir. TMK m. 162'de düzenlenen bu sebep özel boşanma nedenlerinden olduğundan, fiilin ispatlanması durumunda hâkimin boşanma kararı vermesi zorunlu hale gelir.
Yargılamada kullanılabilecek başlıca deliller şunlardır:
- Olaya tanık olan ya da olayı bilen kişilerin beyanları
- Darp, zehirlenme veya saldırı gibi durumları ortaya koyan adli tıp raporları
- Polis ve savcılık tarafından düzenlenen soruşturma tutanakları
- Hayata kast fiili nedeniyle açılmış ceza davasında verilmiş mahkûmiyet kararı; böyle bir karar güçlü bir delil değeri taşır
- Telefon görüşmeleri, mesajlaşmalar ve güvenlik kamerası görüntüleri
- Ses ve görüntü kayıtları; bunların mahkemeye sunulabilirliği hukuka uygun biçimde elde edilmiş olmalarına bağlıdır
Hayata kast yalnızca doğrudan fiziksel saldırıyla sınırlı değildir; dolaylı davranışlar da bu kapsamda değerlendirilebilir. Sözgelimi bir eşin diğerini intihara teşvik etmesi, zehirleme girişiminde bulunması ya da yaşamsal tehlike taşıyan bir anda bilerek yardım etmemesi bu türden eylemlere örnektir. Mahkeme delilleri tartarken olayın bütün koşullarını birlikte gözetir.
Yargıtay Uygulamasında Delillerin Değerlendirilmesi
Yargıtay kararları, hayata kast iddiasına dayanan boşanma davalarında delil incelemesinin titizlikle yürütülmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Yüksek mahkemenin benimsediği başlıca yaklaşımlar şöyledir:
- Psikolojik baskı ve tehditler de bu kapsamda değerlendirilebilir: Eşin sürekli biçimde ölümle tehdit edilmesi ya da intihara sürüklenmesi, içtihatlara göre hayata kast sayılabilmektedir.
- Kesinleşmiş ceza mahkûmiyeti boşanma dosyasında gözetilir: Eşin hayata kast ettiğine dair kesinleşmiş bir ceza kararı bulunuyorsa, bu karar boşanma davasında güçlü bir delil kabul edilir. Buna karşılık ceza yargılamasında beraat verilmiş olması, hayata kastın bulunmadığı sonucunu kesin olarak doğurmaz.
- Tanık anlatımları geçmiş ilişki bağlamında ele alınır: Olayın yaşandığı ortam ve eşlerin önceki ilişkisi birlikte değerlendirilir; taraflardan biri evlilik boyunca şiddete başvurmuş ya da tehditte bulunmuşsa bu geçmiş de hesaba katılır.
- Doğrudan saldırı bulunmasa bile olayın tüm koşulları incelenir: Eşin yaralı ya da hasta halde bırakılıp yardımsız terk edilmesi, ölümle sonuçlanmamış olsa dahi hayata kast olarak nitelendirilebilir.
Yerleşik içtihatlar doğrultusunda, bu tür davalarda delillerin hem güçlü hem de hukuka uygun olması beklenir. Sunulan delillerin hukuki geçerliliği, yargılamanın gidişatını doğrudan belirleyebilir.
Davada Maddi ve Manevi Tazminat
Hayata kast nedeniyle açılan boşanma davasında, yaşamına kastedilen eşin uğradığı ağır mağduriyet gözetilerek maddi ve manevi tazminat isteminde bulunma hakkı doğar. Türk Medeni Kanunu'nun 174. maddesi uyarınca, boşanmaya yol açan olaylar sebebiyle zarara uğrayan eş bu talepleri ileri sürebilir.
Hayata kast fiili eşlerden birinin ağır kusurunu ortaya koyduğundan, mağdur eş lehine tazminata hükmedilmesi ihtimali yüksektir.
Hayata Kast Halinde Maddi Tazminat
Maddi tazminat, boşanma sonucunda ekonomik kayba uğrayan eşin zararının giderilmesi amacıyla talep edilir. Hayata kast boşanma davalarındaki en ağır kusur hallerinden biri sayıldığı için, mağdur eş lehine daha yüksek tutarlara hükmedilmesi mümkündür.
Mahkeme tutarı belirlerken şu ölçütleri gözetir:
- Hayata kast fiilinin mağdur eşin sağlığı ve çalışma hayatı üzerindeki etkileri,
- Boşanmanın ardından mağdur eşin yaşam standardında meydana gelen değişiklikler,
- Tarafların mali durumları,
- Mağdur eşin uğradığı ekonomik kayıp; örneğin gelir kaybı ya da evlilik içinde sağlanan ekonomik destekten yoksun kalması.
Örneğin, hayata kast girişimi mağdur eşin bedensel veya ruhsal sağlığını bozarak çalışamaz hale gelmesine yol açmışsa, mahkeme bu tabloyu dikkate alarak tazminat tutarını yükseltebilir.
Maddi tazminatın işlevi, mağdur eşin boşanmadan sonra ekonomik olarak güçsüz konuma düşmesini önlemektir. Bu nedenle mahkemeler hakkaniyet ilkesi çerçevesinde bir değerlendirme yaparak uygun bir tutar belirler.
Hayata Kast Halinde Manevi Tazminat
Manevi tazminat; mağdur eşin yaşadığı ruhsal travmayı, korkuyu, onur kırıcı sonuçları ve toplum içinde uğradığı zararı bir ölçüde gidermek amacıyla istenebilir. Hayata kast evlilik birliğine yöneltilebilecek en ağır saldırılardan biri olduğundan, bu tür taleplerin mahkemelerce kabul edildiği görülmektedir.
Türk Medeni Kanunu'nun 174/2. maddesi, kişilik hakları saldırıya uğrayan eşe manevi tazminat isteme imkânı tanır. Mahkeme tutarı saptarken şu unsurları değerlendirir:
- Mağdur eşin maruz kaldığı korku, psikolojik baskı ve depresyon gibi sonuçlar,
- Fiilin gerçekleşme biçimi; örneğin öldürme girişiminin herkesin gözü önünde yaşanması ya da olayın mağdurun ailesi ve çevresi tarafından öğrenilmesi,
- Evlilik boyunca yaşanan şiddet, tehdit ve diğer travmatik olaylar,
- Olayın mağdur eşin toplumsal itibarına yansımaları,
- Fiilin mağdur eş üzerinde bıraktığı psikolojik etkiler.
Örnek vermek gerekirse:
- Eşlerden biri bıçak ya da silah gibi ölümcül bir araçla saldırıp öldürmeye teşebbüs etmiş ve mağdur eş bunun ardından ciddi bir travma yaşamışsa, manevi tazminat tutarı yükseltilebilir.
- Sürekli ölüm tehdidinde bulunulması ve psikolojik baskı uygulanması, belgelerle ortaya konulduğunda yüksek manevi tazminata hükmedilmesinin gerekçesi olabilir.
Manevi tazminatın amacı mağdur eşin yaşadığı manevi yıkımı kısmen telafi etmektir; kusurlu eş bakımından cezalandırıcı bir işlev taşımaz. Buna karşın belirlenecek tutarın hakkaniyete uygun olması esastır.
Hayata Kast Halinde Velayet
Hayata kast nedeniyle açılan boşanma davalarında çocukların velayeti, mahkemece çocuğun üstün yararı ölçüt alınarak belirlenir. Türk Medeni Kanunu uyarınca velayetin hangi ebeveynde kalacağına karar verilirken çocuğun bedensel, ruhsal ve sosyal gelişimi birlikte gözetilir.
Hayata kast, velayet hakkını doğrudan etkileyebilecek nitelikte ağır bir kusurdur. Bu nedenle söz konusu fiili işleyen ebeveyn velayet bakımından dezavantajlı bir konuma düşebilir.
Fiilin Velayet Kararına Etkisi
Mahkeme velayet konusunda karar verirken şu hususları dikkate alır:
- Çocuğun bedensel ve ruhsal sağlığının hangi ebeveynin yanında daha iyi korunacağı,
- Şiddet eylemlerinin çocuğa da yönelip yönelmediği ve çocuğun bu olaylardan ne ölçüde etkilendiği,
- Hayata kast eden eşin çocuğun güvenliği bakımından tehdit oluşturup oluşturmadığı.
Hayata Kast Eden Eş Velayeti Kaybeder mi?
- Mahkeme kararını verirken pedagog ya da sosyal hizmet uzmanı raporuna başvurabilir.
- Şiddetin yalnızca eşe mi yöneldiği ayrıca incelenir; çocuk da doğrudan veya dolaylı olarak etkilenmişse, fiili işleyen ebeveyn velayetten yoksun bırakılabilir.
- Hayata kast eden eşin çocuğun bedensel veya ruhsal sağlığına zarar verme ihtimali varsa, velayetin diğer eşe verilmesi kuvvetle muhtemeldir.
Hayata kast fiili velayetin kaybına mutlak surette yol açmaz. Ancak çocuğun ruh sağlığını olumsuz etkileyecek bir ortam doğuruyor ve güvenliğini tehlikeye atıyorsa, mahkeme velayeti bu ebeveyne bırakmayabilir.
Hayata Kast Halinde Nafaka
Türk Medeni Kanunu'nda nafaka, boşanmanın ardından ekonomik olarak zor duruma düşen eşin geçimini sürdürebilmesi amacıyla düzenlenmiştir. Hayata kast sebebiyle açılan davalarda nafaka konusu, boşanmanın gerekçesi ve tarafların kusur tablosu esas alınarak değerlendirilir.
- Mağdur eş lehine ise yoksulluk nafakası ya da iştirak nafakası gibi ödemelere hükmedilmesi mümkündür.
- Hayata kast eden eş boşanmada ağır kusurlu sayıldığından, bu eşin yoksulluk nafakası talebi mahkemece reddedilir.
Hayata Kast Halinde Mal Paylaşımı
Hayata kast nedeniyle açılan boşanma davalarında mal paylaşımı, kural olarak genel mal rejimi hükümlerine göre yürütülür. Bununla birlikte Türk Medeni Kanunu, hayata kast gibi ağır kusur hallerinde özel düzenlemelere yer vermiştir. Evlilik boyunca edinilen malların bölüşümünde, hayata kast eden eşin alacağı pay hakkaniyet gereği azaltılabilir veya bütünüyle kaldırılabilir.
Mal paylaşımının temel ilkesi, eşlerin evlilik süresince edindikleri malları eşit biçimde paylaşmasıdır. Ne var ki hayata kast düzeyindeki ağır kusurlu davranışlar bu eşitliği bozabilir. Mahkeme, mağdur eşin haklarını gözeterek kusurlu eşin paylaşımdaki payını indirebilir ya da tamamen ortadan kaldırabilir.
Kusurlu Eşin Katılma Alacağının Azaltılması
Türk Medeni Kanunu'nun 236. maddesi, ağır kusurlu eşin mal paylaşımından elde edeceği katılma alacağını azaltma veya bütünüyle kaldırma yetkisini hâkime tanımaktadır.
Türk Medeni Kanunu m. 236
"Cana (hayata) kast veya hayata kast nedeniyle boşanma hâlinde hâkim, kusurlu eşin artık değerdeki pay oranının hakkaniyete uygun olarak azaltılmasına veya kaldırılmasına karar verebilir."
Bu hüküm, mağdur eşin ekonomik bakımdan ikinci kez zarar görmesinin önüne geçmek amacıyla getirilmiştir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Görev bakımından hayata kast nedeniyle açılacak boşanma davalarına bakmakla yetkili yargı yeri Aile Mahkemesidir. Davanın açılacağı yerde Aile Mahkemesi kurulmamışsa, bu davalara Asliye Hukuk Mahkemesi Aile Mahkemesi sıfatıyla bakar.
Yetki bakımından ise Türk Medeni Kanunu'nun 168. maddesi uyarınca dava şu yerlerde açılabilir:
- Boşanma davasından önce eşlerin son kez 6 aydan uzun süre birlikte oturdukları yer Aile Mahkemesi,
- Eşlerden birinin yerleşim yeri Aile Mahkemesi.
Independent Legal Değerlendirmesi
Hayata kast, boşanma hukukunun mutlak sebepleri arasında yer aldığı için ispat edildiğinde hâkime takdir alanı bırakmaz. Buna karşılık uygulamadaki asıl güçlük, fiilin öldürme kastıyla işlendiğinin ortaya konulmasında yaşanır. Ağır yaralama, tehdit veya şiddet iddialarının hayata kast düzeyine ulaşıp ulaşmadığı çoğu zaman ceza dosyasının içeriğiyle birlikte değerlendirilir; bu nedenle iki yargılamanın eşgüdümlü yürütülmesi büyük önem taşır.
Sürecin yalnızca boşanma hükmüyle sınırlı kalmadığı da göz ardı edilmemelidir. Tazminat, velayet, nafaka ve katılma alacağına ilişkin sonuçlar aynı kusur tespitine dayandığından, taleplerin baştan bütünlüklü kurgulanması gerekir. Somut bir dosyada özellikle şu başlıklar önceliklendirilmelidir:
- Altı aylık ve beş yıllık hak düşürücü sürelerin başlangıç anının belgeyle tespit edilmesi
- Af iddiasına karşı, birlikte yaşamanın zorunluluktan kaynaklandığını gösteren delillerin hazırlanması
- Ceza soruşturması dosyasının boşanma yargılamasına kazandırılması ve kesinleşme durumunun izlenmesi
- Maddi ve manevi tazminat istemlerinin dava dilekçesinde açıkça ve miktar belirtilerek ileri sürülmesi
- Çocuğun etkilenme düzeyinin uzman raporlarıyla ortaya konulması ve velayet talebinin buna göre şekillendirilmesi
- TMK m. 236 kapsamında katılma alacağının azaltılması veya kaldırılması isteminin ayrıca ileri sürülmesi
Independent Legal, aile hukukundan doğan ağır kusura dayalı boşanma uyuşmazlıklarında dava stratejisinin belirlenmesinden tazminat ve mal rejimi taleplerinin takibine kadar sürecin bütününde danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.