Basın alanı, hem çalışma düzeni hem de hukuki konumu itibarıyla diğer sektörlerden ayrışan bir yapıya sahiptir. Kanun koyucu da bu farklılığı gözeterek gazetecilerin iş ilişkilerini genel iş mevzuatının dışında, 5953 sayılı Basın İş Kanunu ile ayrıca düzenlemiştir. Bu Kanun; basın çalışanlarının çalışma koşullarını, ücretini ve sosyal haklarını, iş sözleşmesinin sona ermesi durumunda doğan tazminat taleplerini ve iş ilişkisine dair diğer temel başlıkları belirleyen düzenlemedir.
Kanun kapsamına giren gazeteciler; kıdem tazminatı, bildirim süreleri, yıllık ücretli izin, fazla çalışma karşılığı ve çeşitli sosyal haklar bakımından diğer işçilerden farklı hükümlere tabidir. Bu ayrışma, gazetecinin hangi haklardan yararlandığının ve iş ilişkisinin hangi kurallara göre yürüyeceğinin bilinmesini pratik bir zorunluluk haline getirir.
Aşağıda, Basın İş Kanunu kapsamındaki gazetecilerin sahip olduğu hakları, çalışma düzenini, tazminat başlıklarını ve iş ilişkisinin sona ermesiyle ortaya çıkan hukuki sonuçları ana hatlarıyla ele alıyoruz.
Basın İş Kanunu ve Düzenleme Alanı
Özel Kanunun İşlevi
Basın alanında görev yapan gazetecilerin çalışma ilişkilerine yön veren 5953 sayılı düzenleme, özel nitelikli bir iş kanunu konumundadır. Metin; gazetecinin çalışma koşullarını, ücretini ve sosyal haklarını, sözleşmenin kurulması ile sona ermesini, ayrıca iş ilişkisinden kaynaklanan tazminat taleplerini hükme bağlar. Güdülen amaç iki yönlüdür: basın çalışanlarının çalışma yaşamındaki haklarını güvenceye kavuşturmak ve mesleğin kendine özgü koşullarına uyarlanmış kurallar getirmek.
Kanuna Tabi Olan Çalışanlar
Kanunun kapsamına; gazete, dergi ve haber ajansı gibi basın kuruluşlarında gazetecilik yapan çalışanlar girer. Editör, foto muhabiri, yazar ve muhabir gibi görevleri yürütenler kural olarak bu çerçevede değerlendirilir. Basın kuruluşunda istihdam edilmekle birlikte gazetecilik yapmayan idari kadro, teknik hizmet ya da muhasebe çalışanları ise çoğunlukla 4857 sayılı İş Kanunu hükümlerine tabi kalmayı sürdürür.
Kanun Kapsamındaki Gazeteci Kavramı
Gazetecinin Tanımı
5953 sayılı Kanun bakımından gazeteci; süreli yayınlarda — gazete, dergi, haber ajansı ve benzerlerinde — fikir ve sanat işi niteliği taşıyan gazetecilik faaliyetini yürüten kişidir. Bu kişiler haber üretimi, yazı kaleme alma, araştırma ya da editoryal çalışmalar aracılığıyla kamuoyunun bilgilendirilmesine katkıda bulunur.
Basın Çalışanı Sayılan Kişiler
Basın kuruluşlarında istihbarat şefi, editör, köşe yazarı, foto muhabiri ya da muhabir olarak görev alanlar ve benzeri pozisyonlardaki kişiler kural olarak Basın İş Kanunu anlamında gazeteci kabul edilir. Bu çalışanların ortak yönü, gazetecilik faaliyeti çerçevesinde fikir ve içerik üretimine doğrudan katkı sunmalarıdır.
Kapsam Dışında Kalan Çalışanlar
Basın kuruluşunda istihdam edilmekle birlikte gazetecilik faaliyeti yürütmeyen bazı çalışanlar Kanunun kapsamı dışında kalır. Dağıtım çalışanları, idari görevliler, teknik personel ve muhasebe kadrosu bu gruba örnek gösterilebilir; anılan kişiler bakımından kural olarak 4857 sayılı İş Kanunu uygulanır. Basın kuruluşunda çalışıyor olmaları, gazetecilik faaliyeti yürütmedikleri sürece onları Basın İş Kanunu kapsamına sokmaz.
Gazetecilerin Çalışma Şartları
Çalışma Süreleri
Kanuna göre gazetecinin günlük çalışma süresi kural olarak 8 saattir. Mesleğin doğası gereği çalışma saatleri zaman zaman değişkenlik gösterebilse de, işverenin çalışma sürelerine ilişkin kanuni sınırlara riayet etmesi gerekir. Çalışma sürelerinin ayrıntısı iş sözleşmesiyle veya işyeri uygulamalarıyla belirlenebilir.
Dinlenme Süreleri
Gazeteciler, çalışma süreleri içinde ara dinlenmesinden ve haftalık dinlenmeden yararlanır. Çalışanın bedensel ve zihinsel olarak toparlanabilmesi için belirli aralıklarla dinlenme imkânı tanınması zorunludur. Ayrıca gazetecinin haftada en az bir gün hafta tatili hakkı bulunur. Görevi sürekli gece çalışmasını gerektiren gazeteciler bakımından hafta tatili iki güne çıkar.
Fazla Çalışma
Günlük çalışma süresini aşan çalışmalar fazla çalışma sayılır. Böyle bir durumda gazeteciye, Kanunda öngörülen esaslar çerçevesinde fazla çalışma ücreti ödenmesi gerekir. Mesleğin niteliği gereği gece mesaileri veya gündemin yoğunlaştığı dönemlerdeki ek çalışmalar sıkça gündeme gelir; bu çalışmaların karşılığının ücret ya da izin biçiminde telafi edilmesi zorunludur.
Ücret ve Sosyal Haklar
Ücretin Ödenmesi
Kanun uyarınca işveren, gazetecinin ücretini zamanında ve eksiksiz biçimde ödemekle yükümlüdür. Ücretin miktarı iş sözleşmesinde kararlaştırılır ve düzenli aralıklarla ödenmesi gerekir. Ödemenin geciktirilmesi veya hiç yapılmaması halinde gazetecinin kanundan kaynaklanan çeşitli hakları ve başvurabileceği yollar mevcuttur.
Fazla Çalışma Karşılığı
Günlük süreyi aşan çalışmalar fazla çalışma olarak nitelendirildiğinden, gazetecinin bu çalışmasının karşılığı olan fazla çalışma ücretinin ödenmesi gerekir. Fazla çalışmanın karşılıksız bırakılmaması, gazetecinin emeğinin korunması bakımından temel bir güvence oluşturur.
Yan Haklar
Gazeteciler ücretin yanında; işyeri uygulamaları, toplu iş sözleşmesi ya da bireysel sözleşme hükümlerine dayanarak ikramiye, prim, yol ve yemek gibi yan haklardan yararlanabilir. Çalışma koşullarını iyileştiren bu sosyal haklar, iş ilişkisinin önemli bileşenlerinden birini oluşturur.
Kıdem Tazminatı Hakkı
Hakkın Doğum Koşulları
5953 sayılı Kanuna tabi olarak çalışan gazeteciler, belirli koşulların gerçekleşmesi halinde kıdem tazminatına hak kazanır. Kanunun 6. maddesindeki düzenlemeye göre kıdem tazminatı, gazetecinin mesleğe ilk giriş tarihi esas alınarak hesaplanır. Bir yıllık çalışma süresi tamamlandıktan sonra iş sözleşmesinin belirli sebeplerle sona ermesi durumunda gazeteci bu talebi ileri sürebilir.
Kıdem tazminatı hakkının doğduğu başlıca haller şunlardır:
- İş sözleşmesinin işveren tarafından feshedilmesi
- Ücretin ödenmemesi ya da çalışma şartlarının ağırlaşması gibi haklı sebeplere dayanarak gazetecinin sözleşmeyi sona erdirmesi
- Gazetecinin vefatı halinde mirasçılarının talepte bulunması
Buna karşılık gazetecinin haklı bir sebep bulunmaksızın işten ayrılması ya da işverence haklı nedenle iş sözleşmesinin feshedilmesi durumunda kıdem tazminatı hakkı doğmayabilir.
Tazminatın Hesaplanması
Basın İş Kanunu uyarınca gazeteciye ödenecek kıdem tazminatı, çalışılan her bir yıl için bir aylık brüt ücret üzerinden hesaplanır. Bir yılı aşan süreler de orantılı biçimde hesaba katılır.
Hesaplamada gazetecinin son brüt ücreti esas alınır. Bunun yanında düzenli biçimde sağlanan bazı menfaatler de ücret kapsamında değerlendirilerek hesaba dahil edilebilir. Söz gelimi sürekli nitelik taşıyan ikramiyeler, düzenli ödenen primler ve parayla ölçülebilen kimi menfaatler bu hesaba yansıtılabilir.
Kıdem tazminatı rejimi, 5953 sayılı Kanuna tabi gazeteciler yönünden genel iş hukuku hükümleriyle paralellik taşısa da sektörün kendine özgü çalışma koşulları gözetilerek şekillendirilmiştir. Bu nedenle hesaplama yapılırken somut çalışma koşullarının ve ücreti oluşturan unsurların ayrıca değerlendirilmesi önem taşır.
İhbar Süreleri ve İhbar Tazminatı
Kanuna göre iş sözleşmesinin sona erdirilmesi halinde tarafların belirli bildirim sürelerine uyması gerekir. Bu süreler, iş ilişkisinin ani biçimde kesilmesini önlemek ve taraflara yeni bir iş ya da çalışan bulabilmeleri için makul bir zaman tanımak amacıyla öngörülmüştür.
5953 sayılı Kanun, işverenin gazetecinin sözleşmesini feshetmesi halinde uygulanacak bildirim (ihbar) sürelerini kıdeme göre belirlemiştir:
- Beş yıldan az çalışması bulunan gazeteciler bakımından ihbar süresi 1 aydır.
- En az 5 yıl çalışmış gazeteciler bakımından bu süre 3 aya çıkar.
İşveren bu süreleri kullandırmaksızın sözleşmeyi sona erdirirse gazeteciye ihbar tazminatı ödemekle yükümlü olur. Tazminatın tutarı, ihbar süresine karşılık gelen ücret üzerinden hesaplanır.
Yükümlülük tek taraflı değildir; gazetecinin de sözleşmeyi feshederken Kanunda gösterilen sürelere uyması gerekir. Bu sürelere uyulmaksızın işten ayrılma halinde işverenin ihbar tazminatı talep etmesi mümkün olabilir. Dolayısıyla Basın İş Kanununa tabi ilişkilerde fesih sürecinin öngörülen bildirim sürelerine uygun yürütülmesi büyük önem taşır.
Yıllık Ücretli İzin Hakkı
Belirli bir çalışma süresini tamamlayan gazeteciler, 5953 sayılı Kanun uyarınca yıllık ücretli izne hak kazanır. Bu izin; çalışanın dinlenmesini sağlamak ve mesleki verimliliğini korumak amacıyla tanınmış temel haklardandır.
İzin süreleri kıdeme göre farklılaşır:
- Mesleğinde 10 yıl ve üzeri kıdeme ulaşmış gazeteciler için yıllık izin en az 6 hafta (42 gün) olarak uygulanır.
- Bir yılını dolduran gazetecilere ise yılda asgari 4 hafta (28 gün) ücretli izin tanınır.
İzin boyunca gazeteciye ücreti eksiksiz ödenmeye devam edilir. İşverenin bu hakkın kullanılmasını engellemesi ya da izne denk gelen ücrette kesintiye gitmesi mümkün değildir. Yıllık izin kural olarak iş ilişkisi sürerken kullanılır; amaç, çalışanın fiilen dinlenmesidir.
Sözleşme sona erdiğinde kullanılmamış izin günleri kalmışsa, bunların parasal karşılığı yıllık izin ücreti adı altında gazeteciye ödenir. Böylelikle hak edilmiş dinlenme süreleri ücret yoluyla telafi edilir.
Fazla Mesai Ücretinin Hesabı
Fazla çalışmanın koşulları ve çalışma sürelerine ilişkin sınırlar 5953 sayılı metinde özel olarak ele alınmıştır. Mesleğin doğası gereği tempo dönemsel biçimde yoğunlaşabilir; gündemin hareketlendiği zamanlarda ek mesai kaçınılmaz hale gelebilir. Bu nitelikteki çalışmaların karşılıksız bırakılmasına hukuken imkân yoktur.
Kanunun benimsediği ölçüt, günde 8 saatlik çalışmadır. Bu eşiğin üzerine çıkılan her çalışma fazla çalışma sayılır ve gazeteciye normal ücretin dışında ayrıca fazla çalışma karşılığı ödenir. Gündüz saatlerinde yapılan çalışmalarda ödeme, saatlik ücretin %50 fazlası üzerinden hesaplanır; 24.00'ten sonra sürdürülen çalışmalarda ise saatlik ücretin bir katı fazlası uygulanır.
Fesih Halleri
Basın İş Kanununa tabi bir gazetecinin iş sözleşmesi, koşulların oluşması durumunda işveren ya da gazeteci tarafından sona erdirilebilir. Fesih, haklı nedene dayalı fesih veya bildirimli fesih biçiminde gerçekleşebilir. Tarafların hak ve yükümlülükleri ile tazminat talepleri, feshin türüne göre değişiklik gösterir.
Haklı Nedenle Fesih
Haklı fesih, sözleşmenin taraflardan birince derhal ve bildirim süresi beklenmeksizin sona erdirilmesidir. Ücretin ödenmemesi, çalışma koşullarının ağırlaştırılması ya da işverenin sözleşmeden doğan yükümlülüklerini yerine getirmemesi gibi haller gazeteci yönünden haklı fesih sebebi oluşturabilir. İşçinin hangi hallerde iş sözleşmesini haklı olarak feshedebileceği, bu konuya ayrılmış ayrı bir çalışmada ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.
Kanun, gazeteciye bildirim süresini beklemeksizin fesih imkânı tanıyan hallerden birini de özel olarak düzenlemiştir: çalıştığı yayın organının yayın politikasında ve karakterinde, gazetecinin şerefini, itibarını veya genel olarak manevi menfaatlerini zedeleyecek nitelikte açık bir değişikliğin meydana gelmesi. Diğer yandan gazetecinin sözleşmeden doğan yükümlülüklerini ağır biçimde ihlal etmesi, işyeri düzenini bozacak davranışlar sergilemesi veya güven ilişkisini sarsan eylemlerde bulunması da işveren bakımından haklı fesih sebebi oluşturabilir. İşverenin hangi hallerde haklı fesih hakkını kullanabileceği de ayrı bir çalışmanın konusunu oluşturmaktadır.
Buna karşılık, şeref ve itibarını zedeleyebilecek nitelikte bir fiil ya da davranış sergilemesi işverence gazeteciden istenmiş ve gazeteci bu talebi karşılamamışsa, işveren bildirim süresini beklemeden fesih yoluna gidemez.
Haklı fesih söz konusu olduğunda taraflar kural olarak bildirim süresini kullandırmakla yükümlü değildir.
Bildirimli Fesih
Bu fesih türünde sözleşme, taraflardan birince Kanunda öngörülen bildirim sürelerine riayet edilerek sona erdirilir. İşveren, gazetecinin sözleşmesini bu yolla sona erdirecekse kıdeme bağlı bildirim sürelerini gözetmek durumundadır.
Sürelere uyulmaksızın yapılan fesihlerde ise karşılığı olan ihbar tazminatı ödenmesi gündeme gelir. Dolayısıyla iş ilişkisi sonlandırılırken Kanundaki fesih usullerine uygun hareket edilmesi, gazeteci ve işveren bakımından eşit derecede önem taşımaktadır.
Independent Legal Değerlendirmesi
Basın İş Kanunu uyuşmazlıklarında ilk tartışma çoğu zaman esasa değil, kapsam sorununa ilişkindir. Aynı kuruluşta çalışan iki kişiden birinin 5953 sayılı Kanuna, diğerinin 4857 sayılı Kanuna tabi olması mümkündür ve bu ayrım kıdem tazminatının hesabından ihbar süresine kadar bütün sonuçları değiştirir. Fiilen yürütülen işin gazetecilik faaliyeti sayılıp sayılmadığı, unvandan çok işin içeriğine bakılarak belirlenir.
İkinci kritik başlık ücret ve mesai kayıtlarıdır. Fazla çalışmanın gündüz ve gece dilimlerine göre farklı oranlarda ücretlendirilmesi, dosyada saat bazlı kayıt tutulmasını gerektirir. Aynı şekilde kıdem tazminatının mesleğe ilk giriş tarihinden hesaplanması, gazetecinin önceki çalışmalarının belgelenmesini önemli hale getirir.
Somut bir uyuşmazlıkta şu başlıkların önceliklendirilmesini öneriyoruz:
- Çalışanın 5953 sayılı Kanun kapsamında bulunup bulunmadığının, fiilen yürütülen iş üzerinden tespiti
- Mesleğe ilk giriş tarihinin ve önceki basın kuruluşlarındaki çalışmaların belgelerle ortaya konulması
- Gece çalışmalarının ayrı kayda geçirilmesi ve %50 ile bir kat farkının hesaplamaya doğru yansıtılması
- Sürekli gece çalışması bulunan gazetecilerde iki günlük hafta tatili hakkının gözetilmesi
- Kıdeme bağlı ihbar süresinin fesih öncesinde doğru belirlenmesi ve bildirimin yazılı olarak yapılması
- Kullanılmayan yıllık izinlerin, dört ve altı haftalık asgari süreler esas alınarak fesih tarihinde hesaplanması
Independent Legal, basın çalışanlarının iş ilişkilerinden kaynaklanan alacak ve tazminat uyuşmazlıklarında hem işveren hem çalışan tarafına danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.