Türkiye'ye Suriye'den yönelen kitlesel nüfus hareketi, işgücü ihtiyacının yoğun olduğu sektörlerde geçici koruma altındaki kişilerin istihdamını gündelik bir uygulama haline getirmiştir. Bu istihdamın hukuka uygun biçimde kurulabilmesi için izlenmesi gereken yol, genel yabancı çalışma izni prosedüründen ayrılır; zira Suriye vatandaşlarının büyük çoğunluğu geçici koruma statüsü kapsamındadır ve bu statüye özgü ayrı bir izin rejimi öngörülmüştür.
Söz konusu rejimin ayırt edici yönü, yalnızca başvurunun yapılış biçiminden ibaret değildir. İşyeri düzeyinde uygulanan istihdam oranı sınırı, ödenmesi gereken harç tutarı, dosyaya eklenecek belgeler ve belirli işler bakımından tanınan muafiyet imkânı, diğer yabancılara uygulanan düzenlemelerden farklı bir tablo ortaya çıkarır. Bu farkların gözden kaçırılması, başvurunun reddiyle ve izinsiz çalıştırmaya bağlı yaptırımlarla sonuçlanabilir.
Aşağıda, geçici koruma kapsamındaki bir Suriye vatandaşının çalıştırılabilmesi için aranan koşulları, başvurunun elektronik ortamda nasıl tamamlandığını, kota kuralının işleyişini, istenen belgeleri, ücret alt sınırını, mali yükleri, sonuçlanma süresini ve muafiyet başvurusunu sırayla ele alıyoruz.
Çalışma İzninde Aranan Koşullar
Geçici koruma altındaki bir yabancının çalıştırılabilmesi, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğünce belirlenen ölçütlerin karşılanmasına bağlıdır. Bu ölçütler şu şekilde özetlenebilir:
- Çalıştırılacak kişinin, geçici koruma kimlik belgesiyle birlikte verilen ve 99 rakamlarıyla açılan yabancı kimlik numarasını taşıyor olması aranır.
- İlgilinin geçici koruma statüsünü hâlihazırda koruması ve Türkiye'deki ikametinin 6 ayı doldurmuş olması gerekir.
- Talep edilen görev, mevzuatla yalnızca Türk vatandaşlarına bırakılmış mesleklerden biri olamaz; buna karşılık Bakanlıkça geçici koruma altındakilere açık tutulan işler arasında yer almalıdır.
- Sağlık Bakanlığı ya da Milli Eğitim Bakanlığının ön iznine bağlanmış bir meslek söz konusuysa, çalışma izni talebi iletilmeden evvel bu ön iznin temin edilmiş olması şarttır.
- İstihdamın, ilgiliye geçici koruma kimlik kartının düzenlendiği ilde gerçekleşmesi kuraldır. Bakanlığın uygun bulması halinde başka bir ilde çalışma da mümkün hale gelebilir.
- İşyerinin, aşağıda ayrıntılandırdığımız Suriyeli çalıştırma oranını aşmaması gerekir.
Bu ölçütlerin tamamının karşılanmadığı dosyalarda olumlu bir karar beklenemez. Uygulamada eksiklik tespit edilen başvurularda ilgiliye tamamlama için bir süre tanınmakta; verilen süre sonunda eksiklik hâlâ giderilmemişse dosya işlemden kaldırılmaktadır.
Başvuru Hangi Adımlarla Tamamlanır?
Talep, e-devlet üzerinden erişilen e-izin uygulaması aracılığıyla elektronik ortamda iletilir. Bağımsız çalışma izni dışındaki tüm dosyalarda başvuru sahibi, ilgiliyi istihdam edecek işverendir. Sisteme erişebilmek için işverenin elektronik imzaya ve kayıtlı elektronik posta adresine sahip olması zorunludur.
Uygulamada "başvuru yap" seçeneğinin ardından "geçici koruma" sekmesi seçilir. Ekrana gelen formda hem işverene hem de çalıştırılacak kişiye ait bilgiler eksiksiz girilir; istenen evrak pdf biçimine dönüştürülerek yüklendikten sonra dosya tamamlanmış sayılır.
Başvurunun uluslararası işgücü politikasına ve yukarıdaki ölçütlere uygun bulunması halinde olumlu karar verilir. Bu aşamada ödeme yapılacak banka hesapları, başvuru sırasında sisteme kaydedilen elektronik posta adresine gönderilir; bağımsız çalışma izni taleplerinde bildirim doğrudan yabancıya ulaşır.
Bildirimin gönderildiği tarihten itibaren 30 gün içinde harç ile değerli kağıt bedelinin ilgili hesaplara aktarılması gerekir. Ödeme yükümlüsü kural olarak işveren olmakla birlikte, bağımsız çalışma izninde bu yük yabancının kendisine aittir. Ödemenin ardından çalışma izni kartı, sistemde kayıtlı işyeri adresine gönderilir.
İşverenin bir başka yükümlülüğü de sosyal güvenlik boyutundadır: onay tarihinden itibaren 30 gün içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna işe giriş bildirimi yapılmalı ve sigortalılık başlatılmalıdır. Prime esas tutulacak kazanç, iş sözleşmesinde kararlaştırılan ücrettir ve prim hesabı aylık 30 gün üzerinden yürütülür.
Bu halkalardan birinde yapılacak hata başvurunun reddine yol açar; buna rağmen çalıştırmaya devam edilmesi ağır yaptırımları beraberinde getirir. Bu nedenle sürecin baştan sona bir yabancılar hukuku uzmanı eşliğinde yürütülmesi isabetli olur. Diğer yabancılar bakımından geçerli izin türleri ve izlenecek prosedür, "yabancı çalışma izni nasıl alınır" başlıklı çalışmada ayrıca ele alınmıştır.
İşyeri Bazında Uygulanan İstihdam Kotası
Geçici koruma kapsamında çalışan istihdam eden işyerleri bir oran sınırına tabidir. Bu sınıra göre geçici koruma statüsüyle çalıştırılanların sayısı, aynı işyerindeki Türk vatandaşı çalışan sayısının %10'unu aşamaz.
Somutlaştırmak gerekirse: kadrosunda 20 Türk vatandaşı bulunan bir işyeri en çok 2 Suriyeli çalıştırabilir. Üçüncü bir kişinin istihdamı isteniyorsa Türk vatandaşı çalışan sayısına 10 kişi daha eklenmelidir. Toplam çalışan sayısının 10'un altında kaldığı işyerlerinde ise üst sınır 1 kişidir.
Bu oranın istisnası, işgücü piyasasında karşılığın bulunamamasıdır. İşveren, bulunduğu ildeki Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğü nezdinde 4 hafta boyunca aynı işi yapabilecek bir Türk vatandaşına ulaşılamadığını belgelerse kota uygulanmayabilir. Böyle bir durumda, yeni istihdamla birlikte %10'luk oran aşılacak olsa dahi talep kabul edilebilir.
Başvuru Dosyasında Bulunması Gereken Belgeler
Talep edilen evrak, hem çalıştırılacak kişinin hem işverenin hem de işyerinin aranan ölçütleri karşıladığını ortaya koymaya yarar. Dosyaya eklenmesi gereken belgeler şunlardır:
- Geçici koruma kimlik belgesi,
- Biyometrik fotoğraf,
- Taraflar arasında imzalanmış iş sözleşmesi,
- Sağlık alanında istihdam söz konusuysa Sağlık Bakanlığından, eğitim alanında ise Milli Eğitim Bakanlığından alınmış ön izin belgesi,
- İşyerine ait vergi levhası,
- Son bir yıla ilişkin bilanço ile kar-zarar tablosu (vergi dairesi ya da yeminli mali müşavir onaylı),
- İşyerinin güncel sermaye ve ortaklık yapısını yansıtan Ticaret Sicil Gazetesi,
- Kotanın aşılıp aşılmadığının denetlenmesini sağlayan, tüm personeli gösterir sigortalı hizmet listesi,
- İşyeri faaliyet belgesi,
- Başvuru işverenin avukatı eliyle yapılıyorsa vekaletname.
Kural olarak bu evrakın tamamı, başvuruyu yapan işveren tarafından sisteme aktarılır. Bağımsız çalışma izni talebinde ise tablo daralır: yalnızca biyometrik fotoğraf ile geçici koruma kimlik belgesi yeterlidir ve yükleme işlemini yabancının kendisi tamamlar.
Evrakın Çalışma İzni Otomasyon Sistemine pdf biçiminde aktarılması gerekir. Elektronik olarak elde edilemeyen belgeler bir tarayıcı yardımıyla pdf'e çevrilerek sisteme yüklenir; ayrıca fiziki teslim aranmaz.
Yüklenen evrakta eksiklik saptanırsa işverene tamamlama için süre verilir. Tanınan süre içinde eksik giderilmezse başvuru reddedilir.
Sözleşmede Yazılacak Ücretin Alt Sınırı
Geçici koruma kapsamındaki çalışana ödenecek ücret, yetkili makamlarca yabancı çalışanlar için ilan edilen asgari tutarın altında kararlaştırılamaz. 2023 Temmuz ayı itibarıyla açıklanan asgari ücret 13.414,50 TL düzeyindedir.
Sözleşmede bu eşiğin altında bir rakam yer alıyorsa sözleşme geçerliliğini yitirir; buna dayanılarak yapılan çalışma izni başvurusu da olumsuz sonuçlanır.
Başvurunun Mali Yükümlülükleri
Süreçte karşılaşılan giderler, çalışma izni harcı ile değerli kağıt bedelinden oluşur. 2023 yılı için geçici koruma çalışma izni harcı 1.724,40 TL, değerli kağıt bedeli ise 356 TL olarak uygulanmaktadır. Her iki kalem de işveren tarafından, kayıtlı elektronik posta adresine bildirilen hesaplara ayrı ayrı yatırılır.
Başvuru Ne Kadar Sürede Sonuçlanır?
İdareye iletilen dosyalar bakımından uygulamada gözlemlenen ortalama sonuçlanma süresi yaklaşık 1 aydır.
Bu sürenin uzamasına yol açan başlıca etken, sunulan bilgi ve belgelerdeki hata ya da eksikliklerdir. Bunun yanında başvurunun yöneltildiği idari birimin iş yükü de karar süresini doğrudan etkiler.
Çalışma İzni Muafiyeti
Mevsimlik tarım veya hayvancılık işlerinde çalışmak isteyen geçici koruma sahipleri, kendilerine bu statüyü sağlayan il valiliğine muafiyet talebiyle başvurabilir. Talebin olumlu karşılanması halinde ilgili kişi, yalnızca bu işlerle sınırlı kalmak kaydıyla ayrıca çalışma izni almaksızın çalışabilir.
Muafiyetten yararlanmak için üç koşul birlikte aranır: kişinin geçici koruma kapsamında bulunması, bu statüyle Türkiye'de en az 6 aydır ikamet ediyor olması ve talebin yalnızca mevsimlik tarım ya da hayvancılık işleri için yapılmış olması.
Muafiyet dosyasında istenen evrak oldukça sınırlıdır; geçici koruma kimlik belgesi ile biyometrik fotoğraf yeterlidir. Valilik gelen talepleri Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına iletir, nihai kararı Bakanlık verir.
DİKKAT: Muafiyet, geçici koruma altındaki yabancıya sınırsız bir çalışma serbestisi tanımaz. Bu imkân yalnızca geçici tarım ve hayvancılık işlerini ve yalnızca geçici korumanın sağlandığı ili kapsar.
Sonuç
Geçici koruma statüsüne bağlı çalışma izni; aranan ölçütler, işyeri kotası, dosyaya eklenecek evrak, ödenecek harç tutarı ve muafiyet koşulları bakımından diğer yabancılara uygulanan rejimden belirgin biçimde ayrışır. Başvuru sırasında yapılacak bir hata ya da ölçütlerden birinin karşılanmaması, yalnızca talebin reddiyle kalmayıp yabancı hakkında sınır dışı işlemi başlatılması sonucunu da doğurabilir. Sürecin uzmanlık desteğiyle yürütülmesi, bu tür olumsuz sonuçların önüne geçilmesinde belirleyici rol oynar.
Independent Legal Değerlendirmesi
Geçici koruma kapsamındaki istihdam, işveren açısından yalnızca bir izin dosyasının tamamlanmasından ibaret değildir. Kota hesabı, il sınırlaması ve sigortalılık bildirimi gibi başlıklar birbirine bağlıdır; birinde yapılan hata diğerlerini de geçersiz kılabilir. Uygulamada en sık karşılaşılan sorun, izin kartı elde edildikten sonra işyeri adresinin veya çalışma ilinin değişmesi ve bu değişikliğin idareye bildirilmemesidir.
İzinsiz çalıştırmanın idari para cezası, işyeri kapatma ve yabancı bakımından sınır dışı riski doğurduğu dikkate alındığında, sürecin baştan doğru kurgulanması sonradan yapılacak düzeltmelerden çok daha ekonomiktir. Somut bir dosyada şu başlıkların önceden denetlenmesi yerinde olur:
- Geçici koruma kaydının hangi ilde açıldığının ve istihdamın bu ille örtüşüp örtüşmediğinin teyidi
- Türk vatandaşı çalışan sayısı üzerinden %10 kotasının güncel sigortalı hizmet listesiyle hesaplanması
- Meslek bakımından ön izin gerekip gerekmediğinin başvuru öncesinde araştırılması
- Sözleşmedeki ücretin, yürürlükteki yabancı asgari ücret tutarının altında kalmadığının kontrolü
- Onay sonrası 30 günlük ödeme ve SGK bildirim sürelerinin takvimlendirilmesi
- Mevsimlik tarım ve hayvancılık işlerinde muafiyet yolunun daha elverişli olup olmadığının değerlendirilmesi
Independent Legal, geçici koruma ve uluslararası koruma statülerinden doğan istihdam ilişkilerinde başvuru dosyasının hazırlanmasından idari yaptırımlara karşı açılacak davalara kadar sürecin tamamında hukuki destek sunmaktadır.