Genel İşlem Koşulları: Tüketici Aleyhine Hükümlerin Denetimi ve Geçersizliği

Bir banka hesabı açarken, ev eşyası alırken, araç kiralarken ya da yeni bir işe başlarken önümüze konulan sözleşmelerin büyük bölümü, tarafların masa başında birlikte kurguladığı metinler değildir. Bu metinler önceden hazırlanmıştır ve çoğu zaman sözleşmeyi düzenleyen tarafın menfaatini gözeten hükümler içerir. Standart metinlere yerleştirilen ve hazırlayana avantaj sağlamayı amaçlayan bu düzenlemeler hukuk dilinde genel işlem koşulu olarak adlandırılır.

Türk Borçlar Kanunu, zayıf konumdaki tarafı korumak amacıyla bir dizi imkân öngörmüş ve genel işlem koşullarının geçersizliğini ayrıntılı biçimde düzenlemiştir. Aşağıda bu koşulların tespit ölçütlerini, geçerlilik şartlarını, yorumlanma biçimlerini, geçersizliğin sonuçlarını ve uygulamada sık rastlanan örnekleri ele alıyoruz.

Genel İşlem Koşulu Kavramı

Hukukumuzda bir sözleşmenin kurulabilmesi, tarafların asli unsurların tamamı üzerinde karşılıklı olarak anlaşmasına, yani iradelerinin birbiriyle örtüşmesine ve metnin bu mutabakata uygun biçimde düzenlenmesine bağlıdır. Sözleşmenin kuruluşu bakımından belirleyici sayılmayan ikincil noktalarda ise tarafların ayrıca anlaşmış olması aranmaz. Tam da bu ikincil noktalarda taraflardan biri, kendi çıkarları doğrultusunda hazırladığı standart metni sözleşme kuracağı herkese sunarak dengeyi kendi lehine, karşı tarafın aleyhine bozabilmektedir. Sözleşme tarihinden önce ve çok sayıda benzer ilişkide kullanılmak üzere hazırlanan, düzenleyene avantaj sağlayan bu maddeler genel işlem koşulu sayılır.

Kavramın tanımı 6098 sayılı Türk Borçlar Kanununun 20. maddesinde yer almaktadır. Tanımdan anlaşıldığı üzere, bir hükmün genel işlem koşulu olup olmadığı belirlenirken düzenlemenin sözleşmenin ana metninde mi yoksa ekinde mi bulunduğunun ya da yazı tipi gibi şekle ilişkin özelliklerin hiçbir önemi yoktur. Başka bir ifadeyle, aynı amaca hizmet etmekle birlikte farklı metinlerde kaleme alınmış sözleşme hükümleri de genel işlem koşulu olarak nitelendirilebilmektedir.

Görüldüğü üzere sözleşmeyi düzenleyen taraf, çeşitli yollarla hükümlerin genel işlem koşulu sayılmasının önüne geçmeye çalışsa dahi koruyucu düzenlemeler bu çabayı sonuçsuz bırakmaktadır.

Bütün Hükümlerin Kabul Edildiğine İlişkin Kaydın Etkisi

Yukarıda tarif edilen nitelikteki sözleşmelerde, imzalayan tarafın metindeki koşulların tamamını benimsediğine dair bir kayda çoğunlukla yer verilir.

Türk Borçlar Kanununun 20. maddesinin üçüncü fıkrası ise bu tür kayıtların sonucunu açıkça sınırlandırmıştır:

Türk Borçlar Kanunu m. 20/3
"Genel işlem koşulları içeren sözleşmeye veya ayrı bir sözleşmeye konulan bu koşulların her birinin tartışılarak kabul edildiğine ilişkin kayıtlar, tek başına, onları genel işlem koşulu olmaktan çıkarmaz."

Sözleşmede bu içerikte bir kayıt bulunsa bile, düzenleyenin yalnızca bu kayda dayanması yeterli değildir; koşulların karşı tarafça gerçekten kabul edildiğini başka delillerle de ortaya koyması gerekir.

Genel İşlem Koşullarının Geçerlilik Şartları

Düzenleyenin yararına, karşı tarafın ise aleyhine sonuç doğuran genel işlem koşullarının bağlayıcılık kazanabilmesi iki aşamalı bir sürece bağlanmıştır. Düzenleyen, öncelikle aleyhe sonuç doğuracak bu konularda karşı tarafı açıkça bilgilendirmek zorundadır. Bilgilendirmenin ardından karşı taraf söz konusu koşulları benimserse hükümler bağlayıcı hâle gelir; aksi takdirde genel işlem koşulları yok hükmündedir.

Bu iki aşamalı denetimin yanında kanun, içerik yönünden de iki sınır çizmiştir:

• Taraflardan yalnızca birine sözleşme hükmünü tek başına değiştirme ya da yeni bir düzenleme yapma yetkisi tanıyan kayıtlar, yasa gereği yazılmamış sayılır.
• Karşı tarafın yükümlülüklerini ağırlaştıran ve onu dürüstlük kuralına ve hakkaniyete aykırı biçimde dezavantajlı konuma sokan genel işlem koşulları da geçersiz kabul edilir.

Genel İşlem Koşullarının Yorumlanması

Uygulamada sıkça görüldüğü üzere, genel işlem koşulu içeren sözleşmeler her zaman anlaşılabilir bir dille kaleme alınmamaktadır. Düzenleyenler kimi zaman, karşı tarafın kavramakta zorlanacağı ve birden fazla anlama çekilebilecek hükümleri metne yerleştirmektedir.

Kanun koyucu bu ihtimale karşı açık bir çözüm benimsemiştir: açık ve anlaşılır olmayan ya da birden çok anlama gelebilen genel işlem koşulları, düzenleyenin aleyhine ve sözleşmenin karşı tarafının yararına olacak biçimde yorumlanır.

Geçersizliğin İleri Sürülmesi

Bir sözleşmede yukarıda açıklanan geçersizlik ölçütlerini karşılayan bir genel işlem koşulu bulunuyorsa, Türk Borçlar Kanununun 21. maddesi uyarınca bu nitelikteki hüküm yazılmamış sayılır; yani kendiliğinden geçersiz hâle gelir. Dolayısıyla tüketicinin, hükmün geçersizliğini sağlamak için dava açması ya da başvuruda bulunması gerekmez.

Geçersiz sayılan bir koşula dayanılarak düzenleyen tarafından ileri sürülen isteme karşı, sözleşmenin diğer tarafı ifadan kaçınabilir.

Geçersiz Genel İşlem Koşulundan Doğan Tazminat Davası

Geçersiz bir koşulun fiilen uygulanması yüzünden zarar gören kişi, bu zararının giderilmesini dava yoluyla talep edebilir. Davada iki hususun ispatlanması gerekir: hükmün geçersiz olduğu ve doğan zararın bu hükmün uygulanmasından kaynaklandığı.

Görevli mahkeme, ileri sürülen talebin içeriğine göre belirlenir. Genel işlem koşullarında karşı tarafın çoğunlukla tüketici konumunda bulunduğu dikkate alındığında, davanın yüksek ihtimalle tüketici mahkemesinde görüleceği söylenebilir. Yetki bakımından ise genel kural olan davalının yerleşim yeri mahkemesi esas alınır; tüketici davalarında buna ek olarak tüketicinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.

Geçersiz Genel İşlem Koşulu Örnekleri

Aşağıdaki nitelikteki hükümler, tüketiciyle müzakere edilmeden ve onun kabulü alınmadan sözleşmeye dâhil edildiğinde kendiliğinden geçersiz olur:

• Sözleşmenin feshi konusunda düzenleyene keyfi bir yetki tanıyıp aynı imkânı karşı tarafa tanımayan hükümler.
• Belirsiz süreli sözleşmelerde, haklı bir sebebin bulunduğu hâller dışında, bildirim yapma ve makul bir süre verme yükümlülüğü olmaksızın düzenleyene doğrudan fesih yetkisi veren hükümler.
• Düzenleyenin kendisine tanınan keyfi fesih yetkisini kullanması durumunda, henüz ifa etmediği edimlerin karşılığında aldıklarını elinde tutmasına imkân sağlayan hükümler.
• Tüketicinin sözleşmeyi kurmaktan veya ifadan vazgeçtiği hâllerde onun aleyhine muhafaza hakkı öngörürken, düzenleyenin vazgeçmesi ihtimalinde tüketici lehine herhangi bir tazminat hakkı tanımayan hükümler.
• Düzenleyenin ihmali ya da icrai bir işlem veya davranışı sonucunda tüketicinin canına veya malına zarar gelmesi hâlinde, düzenleyenin yasal sorumluluğuna gidilemeyeceğini ya da bu sorumluluğun sınırlanacağını öngören hükümler.
• Sözleşmeden doğan yükümlülüklerini hiç ya da gereği gibi yerine getirmeyen veya ayıplı ifada bulunan düzenleyene karşı tüketicinin yasal haklarını -alacağını borcuyla takas etme yetkisi dâhil- ortadan kaldıran ya da ölçüsüz biçimde daraltan hükümler.
• Sözleşmede öngörülen yükümlülüklerin yerine getirilmemesi durumunda, düzenleyene kıyasla tüketici aleyhine orantısız derecede yüksek tazminat yükleyen hükümler.
• Tüketiciyi her hâlde ifa ile yükümlü tutarken, düzenleyenin edim borcunu yalnızca belirli koşulların gerçekleşmesine bağlayan hükümler.
• Haklı bir sebep bulunmadığı hâlde, sözleşme konusu mal veya hizmete ilişkin özelliklerin düzenleyen tarafından tek taraflı olarak değiştirilebileceğini öngören hükümler.
• Tüketiciye sağlanan teminatların azalması sonucunu doğurabilecek biçimde ve tüketicinin onayı alınmaksızın, sözleşmeden doğan hak ve yükümlülüklerin düzenleyen tarafından devredilebilmesine olanak veren hükümler.

Bunların yanı sıra, tüketicinin sözleşmeden doğan hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı biçimde onun aleyhine dengesizlik yaratan ve kendisiyle mutabakata varılmaksızın sözleşmeye eklenen hükümler haksız şart olarak nitelendirilmektedir. Konu, Tüketici Sözleşmelerinde Haksız Şart başlıklı ayrı bir incelemede ele alınmaktadır.

Independent Legal Değerlendirmesi

Genel işlem koşullarına ilişkin denetim, uygulamada çoğu kez sözleşmenin imzalanmasından yıllar sonra, bir alacak takibi ya da tazminat talebi gündeme geldiğinde tartışılmaya başlar. Oysa yazılmamış sayılma yaptırımı kendiliğinden sonuç doğurduğundan, erken aşamada yapılacak bir metin denetimi dava açılmasına dahi gerek bırakmadan sonuç verebilir.

Zayıf tarafın korunmasına yönelik bu hükümler yalnızca tüketici ilişkilerinde değil, standart metinlerle kurulan ticari ilişkilerde de gündeme gelebilir. Somut bir uyuşmazlıkta şu başlıklar önceliklendirilmelidir:

• Tartışmalı hükmün gerçekten genel işlem koşulu niteliği taşıyıp taşımadığının belirlenmesi
• Düzenleyenin bilgilendirme yükümlülüğünü yerine getirdiğini gösteren delillerin incelenmesi
• Tüm koşulların kabul edildiğine dair kaydın tek başına dayanak yapılamayacağının hatırlanması
• Belirsiz veya çift anlamlı ifadelerin, düzenleyen aleyhine yorum kuralı çerçevesinde ele alınması
• Tek taraflı değişiklik, keyfi fesih ve sorumsuzluk kayıtlarının içerik denetiminden geçirilmesi

Independent Legal, standart sözleşme metinlerinin hazırlanmasından genel işlem koşullarına dayalı uyuşmazlıkların takibine kadar bu alanda danışmanlık hizmeti sunmaktadır.