Hakkında sınır dışı etme kararı verilen yabancıların bir bölümü, işlemler tamamlanıncaya kadar geri gönderme merkezlerinde tutulur. Bu tutulmanın hukuki dayanağı olan idari gözetim kararına karşı itiraz, ilgilinin merkezden çıkabilmesi için öngörülmüş temel imkândır.
İtirazın kabulü halinde yabancı serbest bırakılabileceği gibi, koşulların elverdiği durumlarda merkezde tutulmaya alternatif oluşturan yükümlülüklerle de yetinilebilir. Buna karşılık sınır dışı işlemlerinin durdurulması ayrı bir mekanizmayı gerektirir; bunun için deport kararına karşı iptal davası açılması gerekir.
Aşağıda idari gözetimin ne anlama geldiğini, hangi yabancılar bakımından uygulandığını, tutulma sürelerini, itirazın hangi mercie ve nasıl yöneltileceğini ve kararın kaldırılması halinde gündeme gelen yükümlülükleri sırayla inceliyoruz.
İdari Gözetim Kararının Niteliği
İdari gözetim kararı, hakkında sınır dışı etme kararı bulunan yabancının kanunda belirlenen süreler boyunca geri gönderme merkezinde tutulmasını sağlayan bir idari işlemdir. Kendisine tanınan sürede ülkeyi terk etmeyen ya da kanunda sayılan hallerden birinin kapsamına giren yabancı, sınır dışı işlemleri sonuçlandırılmak üzere bu merkezlere sevk edilir.
Karar Hangi Yabancılar Hakkında Verilir?
Valilikçe sınır dışı edilmesine karar verilen her yabancı otomatik olarak gözetim altına alınmaz; bunun için kanunda sayılan durumlardan birinin bulunması aranır. İdari gözetim uygulanacak kişiler şunlardır:
- Kendisine tanınan süre içinde ülkeyi gönüllü biçimde terk etmeyenler
- Kaybolma veya kaçma ihtimali taşıyanlar
- Sahte ya da gerçeğe aykırı belge kullananlar
- Ülkeye giriş ve çıkışa ilişkin kurallara aykırı davrananlar
- Kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı bakımından tehdit oluşturanlar
Sınır dışı kararının muhatabı olan yabancı bu niteliklerden herhangi birini taşıyorsa, sınır dışı edileceği ana kadar idari gözetim altında tutulur. Gözetim altına alınanlar idarece belirlenen merkezlerde barındırılır. İdari gözetim kararını da, tıpkı sınır dışı kararı gibi valilik verir.
Yabancının Tutulacağı Yer
Hakkında valilikçe idari gözetim kararı verilen kişiler geri gönderme merkezlerinde tutulur. Bu merkezler, sınır dışı edilmek üzere kontrol altında bulundurulan yabancıların işlemleri tamamlanana dek barındırıldığı tesislerdir.
Ülkemizde faaliyet gösteren geri gönderme merkezleri aşağıda gösterilmiştir; karar veren valiliğin sevki doğrultusunda yabancı bu tesislerden birine gönderilir.
- İstanbul: Silivri (Kadınlar), Çatalca (Erkekler), Tuzla
- Ankara: Akyurt
- İzmir: Çiğli
- Bursa: Osmangazi
- Kocaeli: İzmit
- Adana: Sarıçam
- Antalya: Döşemealtı
- Gaziantep: Oğuzeli
- Kayseri: Kocasinan
- Malatya: Yeşilyurt 1 ve Yeşilyurt 2
- Erzurum: Aşkale 1 ve Aşkale 2
- Şanlıurfa: Eyyübiye
- Van: Edremit
- Ağrı: Merkez
- Iğdır: Merkez
- Çankırı: Merkez
- Kütahya: Merkez
- Niğde: Bor
- Muğla: Ula
- Aydın: Efeler
- Balıkesir: Bandırma
- Çanakkale: Ayvacık
- Edirne: Sarayiçi
- Kırklareli: Pehlivanköy
Bu tesislere sevk edilen yabancı, ilgili süre boyunca özgürlüğünden yoksun kalır. Kişi merkezde bulunduğu sırada yetkili merciler deport işlemlerini yürütür; işlemler sonuçlandığında sınır dışı etme gerçekleştirilir.
Merkezde Tutulmanın Azami Süresi
Bir yabancı geri gönderme merkezinde idari gözetim altında en çok 6 ay tutulabilir. Ne var ki sınır dışı etme işlemlerinin çeşitli nedenlerle sonuçlandırılamadığı hallerde bu süreye 6 ay daha eklenebilmektedir.
Uzatmanın gündeme gelebilmesi, işlemlerin tamamlanamamasının yabancıdan kaynaklanan sebeplere dayanmasına bağlıdır. Bu sebepler, ilgilinin yetkili makamlarla iş birliğinden kaçınması ve ülkesine ilişkin olarak istenen bilgi ile belgeleri sunmamasıdır.
İtirazın Yapılışı ve Yetkili Merci
İdari gözetim kararına itiraz, hakkında karar verilen yabancı veya avukatı tarafından gerekçeli bir dilekçeyle Sulh Ceza Hâkimliğine yöneltilir. Yetkili hâkimlik, kararı veren valiliğin bulunduğu yer ya da yabancının gözetim altında tutulduğu yer sulh ceza hâkimliğidir.
İtirazın yapılmış olması tek başına serbest bırakılma sonucu doğurmaz; hâkimlik lehe bir karar verinceye kadar yabancı gözetim altında kalmayı sürdürür. Talebin reddedilmesi halinde ise ilgili veya avukatı, gözetim şartlarının ortadan kalktığını yahut değiştiğini ileri sürerek Sulh Ceza Hâkimliğine yeniden başvurabilir.
Bu itiraz yolunun, sınır dışı kararına karşı işletilen yolla karıştırılmaması gerekir. İtiraz üzerine incelenen tek konu, kişinin gözetim altında bulunmasının hukuka uygun olup olmadığıdır; sınır dışı işlemleri bundan etkilenmez ve durmaz. Sınır dışı işlemlerinin durmasını isteyen yabancıların ayrıca idare mahkemesinde sınır dışı kararının iptali davası açması gerekmektedir.
Sınır dışı kararına karşı izlenecek yol yazının devamında ele alınmıştır.
İtiraz aşamasında usuli işlemlerin eksiksiz yürütülmesi ve dilekçenin hukuki argümanlara dayandırılması belirleyicidir. Aksi halde gözetim devam edecek ve kişinin özgürlüğünden yoksunluğu sürecektir. Üstelik gözetim sürerken deport işlemleri de yürütülüyorsa, yabancının kısa sürede sınır dışı edilmesi mümkün hale gelir. Bu sonuçlarla karşılaşmamak için yabancılar hukuku alanında deneyimli bir hukukçuya danışılması yararlı olacaktır.
Deport Kararının Kaldırılması
Sınır dışı etme kararının ortadan kaldırılması, idare mahkemesinde açılacak iptal davasıyla sağlanır. Bu davanın açılması, yabancı hakkındaki sınır dışı işlemlerini durdurur. Dolayısıyla işlemlerin durması isteniyorsa, idari gözetim kararına itirazın yanı sıra deport kararına karşı da iptal davası açılmalıdır.
Davada görevli ve yetkili yargı yeri, sınır dışı kararının verildiği yer idare mahkemeleridir. Dava, kararın tebliğinden itibaren 7 gün içinde açılmalıdır; süre geçtikten sonra açılan davalar reddedilmektedir. Bu davada verilen hüküm kesin niteliktedir; istinaf ve temyiz yolları kapalıdır.
Sınır dışı işlemlerini durduran ve kararın kaldırılmasını amaçlayan iptal davası, "deport kararı (sınır dışı kararı) nasıl kaldırılır?" başlıklı çalışmada ayrıntılı biçimde incelenmiştir.
İtiraz Ne Kadar Sürede Karara Bağlanır?
İdari gözetim kararına yönelik itirazlar uygulamada 1-2 hafta içinde sonuçlanmaktadır. Mevzuatta itirazın 5 gün içinde karara bağlanacağı öngörülmüş olsa da, fiilen ulaşılan süre bu aralıktır.
Gözetime Alternatif Oluşturan Yükümlülükler
Sulh Ceza Hâkimliği idari gözetim kararını kaldırdığında, bunun yerine geçmek üzere birtakım yükümlülükler öngörebilir. Bu yükümlülükler arasında belirli bir adreste ikamet etme, düzenli bildirimde bulunma, teminat gösterme ve elektronik izleme yer alır. Bunlara ek olarak aile temelli geri dönüş, geri dönüş danışmanlığı ve kamu yararına hizmetlerde gönüllü görev alma da alternatif olarak uygulanabilir.
Sayılanlardan biri veya birkaçı gözetime alternatif olarak öngörüldüğünde, bu yükümlülüklerin uygulanma süresi 24 ayı aşamaz. İdari gözetim kapsamına girdiği halde gözetim altına alınmayan yabancılar bakımından ise bu alternatiflerden bir ya da birkaçının uygulanması zorunludur.
Hakkında alternatif yükümlülük öngörülen yabancı, kararın kendisine tebliğ edilmesinden itibaren Sulh Ceza Hâkimliğine başvurarak bu karara da itiraz edebilir. Hâkimlik söz konusu itirazı 5 gün içinde karara bağlamaktadır.
Gözetim altındaki yabancı veya avukatı, gözetim koşullarının ortadan kalktığı ya da değiştiği iddiasıyla sulh ceza hâkimine yeniden başvuru yapabilir.
Genel Değerlendirme
İdari gözetim, itiraz edilmediğinde hızla sonuç doğuran ve yabancının uzun süre geri gönderme merkezinde kalmasına yol açabilen bir uygulamadır. Sürecin sonunda ise gözetim altındaki kişinin sınır dışı edilmesi gündeme gelmektedir. Bu sonuçlarla karşılaşmamak bakımından, alanında uzman bir hukukçudan destek alarak karara itiraz edilmesi büyük önem taşır.
Independent Legal Değerlendirmesi
Bu tür dosyalarda en sık görülen yanılgı, tek bir başvurunun hem tutulmayı hem de sınır dışı işlemini durduracağı beklentisidir. Oysa iki karar birbirinden bağımsızdır: sulh ceza hâkimliğine yapılan itiraz yalnızca özgürlükten yoksunluğu, idare mahkemesindeki iptal davası ise sınır dışı işleminin kendisini konu alır. İkisinin eş zamanlı yürütülmemesi, itirazdan olumlu sonuç alınsa bile kişinin sınır dışı edilmesiyle sonuçlanabilir.
Somut bir dosyada şu noktaların öncelikle gözetilmesi gerekir:
- Sınır dışı kararının tebliğ tarihinin belirlenmesi ve 7 günlük dava süresinin ilk gün itibarıyla takvime bağlanması
- İtirazın, kararı veren valiliğin bulunduğu yer ile tutulma yeri hâkimliklerinden hangisine yöneltileceğinin isabetle seçilmesi
- Gözetimin dayandırıldığı gerekçenin — kaçma riski, belge sahteciliği, kamu düzeni tehdidi — dosya içeriğiyle karşılaştırılarak somut olarak çürütülmesi
- 6 aylık sürenin uzatılması halinde, gecikmenin gerçekten yabancıdan kaynaklanıp kaynaklanmadığının tartışılması
- Alternatif yükümlülüklerin, gözetimin kaldırılması talebiyle birlikte ve somut gerekçeleriyle ileri sürülmesi
- Ret kararı sonrasında koşullardaki değişikliğe dayanarak yeniden başvuru imkânının gündemde tutulması
Independent Legal, idari gözetim kararlarına itirazdan sınır dışı kararlarının iptaline kadar yabancılar hukukundan doğan uyuşmazlıklarda danışmanlık ve başvuru takibi hizmeti sunmaktadır.