Bir borçlunun malvarlığı üzerinde birden çok alacaklının hak iddia ettiği dosyalarda, hacze ilk giden alacaklının satış bedelinin tamamını alıp almayacağı sorusu gündeme gelir. 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun 100 ve devamı maddeleri, belirli koşulların gerçekleşmesi hâlinde sonradan gelen alacaklıların mevcut bir hacze katılmasına ve satış bedelinden pay almasına imkân tanır. Hacze iştirak, istisnai nitelikteki bu kurumun adıdır.
Ne var ki bu imkân alacaklılara koşulsuz tanınmış değildir. Alacağın niteliği, ilk haczin kesinleşmiş olması, kanuni sürelerin kaçırılmaması ve alacaklılar arasındaki sıra kurallarına uyulması gibi sıkı koşullar aranır. Bu yönüyle hacze iştirak, uygulamada en çok hataya düşülen ve çoğu kez hak kaybıyla sonuçlanan icra hukuku kurumlarından biridir.
Aşağıda hacze iştirak kavramını, aranan koşulları, alacaklılar arasındaki öncelik ilişkisini, satış bedelinin paylaştırılmasına etkisini ve itiraz ile şikâyet yollarını kanuni düzenlemeler ile uygulama esasları çerçevesinde değerlendiriyoruz.
Hacze İştirak Kavramı
Hacze iştirak; borçlu aleyhine takip yürüten bir alacaklının, başka bir alacaklı tarafından önceden konulmuş bulunan hacze kanuni koşulların varlığı hâlinde sonradan katılabilmesini ve haczedilen mal ya da alacağın paraya çevrilmesinden doğan bedelden pay alabilmesini ifade eder. Kurumun işlevi, alacaklıların borçlunun malvarlığı üzerindeki taleplerini belirli bir düzen ve sıra içinde kullanmasını sağlamaktır; bu niteliğiyle genel kuraldan ayrılan istisnai bir düzenlemedir.
Haciz kurumunun genel çerçevesi, Haciz Nedir? başlıklı ayrı bir çalışmanın konusunu oluşturmaktadır.
Adi İştirak
İİK m. 100'de düzenlenen adi iştirak, başka bir alacaklının koydurduğu hacze katılabilmek için önceden takip yapmış olmayı gerektiren türdür. Aranan başlıca koşullar şunlardır:
- Alacağın ilk hacizden önce doğmuş olması gerekir; ilamsız takiplerde ölçüt takip talebi tarihi, ilamlı takiplerde ise dava tarihidir.
- Bu önceliğin, kanunda sayılan belgelerle ortaya konulması aranır: aciz vesikası, ilam, resmî ya da tasdikli senet ve benzeri resmî belgeler bu kapsamdadır.
- İştirak talebinde bulunan alacaklının borçluya karşı takip başlatmış ve takibini kesinleştirmiş, yani haciz isteyebilecek aşamaya ulaşmış olması zorunludur.
Koşullar birlikte gerçekleşiyorsa alacaklı, ilk haczin konulduğu icra dairesine başvurarak hacze katılır. Talep hakkında icra müdürü kabul ya da ret yönünde karar verir; bu karara karşı şikâyet yolu açıktır.
İmtiyazlı İştirak
İİK m. 101'de yer alan imtiyazlı iştirak, belirli alacaklılara önceden takip yapma zorunluluğu olmaksızın hacze katılma imkânı tanır. Bu ayrıcalık yalnızca kanunda sayılan kişiler bakımından geçerlidir:
- İlama bağlı nafaka alacaklısı
- Ölünceye kadar bakma alacaklısı
- Borçlunun vasisi ya da kayyımı olduğu kişiler
- Borçlunun çocukları
- Borçlunun eşi
Sayılan kişiler, alacaklarının taşıdığı nitelik gereği takip başlatmaksızın hacze katılabilir. Bununla birlikte eş, çocuk ve vesayet ilişkisinden doğan alacaklar bakımından iştirak talebinin, ilişkinin sona erdiği tarihten itibaren 1 yıl içinde ileri sürülmesi gerekir.
Talep, ilk haczi koyduran icra dairesine yöneltilir ve satış bedeli vezneye girinceye kadar ileri sürülebilir. Talebe itiraz edilmesi hâlinde iştirak geçici olarak kabul edilir; bu durumda alacaklıya 7 gün içinde dava açma yükümlülüğü doğar.
Hacze İştirakin Koşulları
Hacze iştirak, alacaklılara tanınmış genel ve sınırsız bir yetki değildir; 2004 sayılı Kanun'da öngörülen koşulların bir arada gerçekleşmesi hâlinde işlerlik kazanan istisnai bir imkândır. Koşullardan yalnızca birinin eksikliği dahi talebin reddine yol açar.
Hukuken geçerli bir alacağın bulunması. Talepte bulunan alacaklının borçluya karşı mevcut ve hukuken geçerli bir alacağının olması ilk şarttır. Henüz doğmamış, şarta bağlı ya da hukuki varlığı kesinlik kazanmamış alacaklar bakımından iştirak mümkün değildir. Alacağın belirli bir hukuki ilişkiye ve belgeye dayanması, talebin kabulü için temel koşuldur.
İlk haczin kesinleşmiş olması. İştirak, ancak usulüne uygun biçimde konulmuş ve kesinleşmiş bir hacze yönelebilir. Kesinleşmemiş, kaldırılmış ya da düşmüş bir hacze katılmak söz konusu olamaz. Bu nedenle talep incelenirken ilk haczin hukuken geçerli olup olmadığı ve varlığını sürdürüp sürdürmediği ayrıca denetlenmelidir.
Alacağın türü ve hukuki niteliği. Alacağın hangi kategoriye girdiği, iştirak bakımından belirleyicidir. Kanun koyucu bazı alacaklar için iştirak imkânı tanırken, bazıları yönünden sınırlama ya da istisna öngörmüştür. İlamlı, ilamsız, rehinli veya imtiyazlı alacakların tabi olduğu rejim bu bakımdan farklılaşabilmektedir.
Kanuni sürelere uyulması. İştirak hakkı, kanunda gösterilen süreler içinde kullanılmalıdır. Süresinde ileri sürülmeyen talepler hak düşürücü nitelik taşır ve sonradan telafi edilmesi mümkün olmaz.
Alacaklılar Arasında Öncelik ve Sıra
Hacze iştirak hâlinde satış bedelinden hangi sırayla pay alınacağı, icra hukukunun temel meselelerinden biridir. Alacaklılar arasında keyfî bir üstünlük doğmasını engellemek amacıyla kanun koyucu belirli sıra ve öncelik kuralları öngörmüştür.
Alacaklılar arasındaki öncelik. İştirak eden alacaklılar kural olarak aynı derecede kabul edilir. Bununla birlikte alacağın doğum tarihi, hukuki niteliği ve kanunda tanınan imtiyazlar bu sıralamayı doğrudan etkileyebilir.
Aynı derecede yer alan alacaklılar. Aynı dereceye giren alacaklılar arasında satış bedeli garameten, yani oransal biçimde bölüştürülür. Bedel alacakların tamamını karşılamaya yetmiyorsa her alacaklı, alacağı oranında ödeme alır.
Önceliği ortaya koyan belgeler. Bu bağlamda dayanak olarak kabul edilen belgelerden biri de, ilk haciz sahibinin takip ya da davasından önceki bir tarihte resmî dairelerce veya yetkili makamlarca düzenlenmiş belge yahut makbuzdur.
İştirakin Paylaştırmaya Etkisi
Hacze iştirak yalnızca mevcut bir hacze katılma imkânı veren usulî bir araç değildir; haczedilen malın paraya çevrilmesinden elde edilen bedelin kimler arasında ve hangi ölçüde bölüştürüleceğini de doğrudan belirler. Bu yönüyle kurum, alacaklılar arasındaki menfaat dengesini ve öncelik ilişkisini şekillendiren temel mekanizmalardan biridir.
Satış bedelinin bölüştürülmesi. Haczedilen malın satışından doğan bedel icra veznesine girdikten sonra, hacze katılmış alacaklılar arasında paylaştırılır. Bu işlem yapılırken her alacağın niteliği, iştirakin hangi türden olduğu ve kanunda öngörülen sıra ile öncelik kuralları gözetilir. İştirak eden alacaklılar, ilk haczi koyduran alacaklı ile aynı dereceye yerleşir; dolayısıyla paylaşımda tek başına haciz koydurmuş bir alacaklı gibi değil, diğer katılanlarla birlikte değerlendirmeye alınır.
Garameten paylaştırma. Aynı derecede bulunan alacaklılar arasında bedel, garameten paylaştırma ilkesine göre dağıtılır. Bu ilke, satış bedelinin alacak miktarlarıyla orantılı biçimde bölüştürülmesi anlamına gelir. Başka bir anlatımla aynı derecedeki alacaklılardan hiçbirine ayrıcalıklı ya da mutlak bir öncelik tanınmaz; her alacaklı, alacağının toplam içindeki payı ölçüsünde tahsilat yapar. Söz konusu ilke, icra hukukundaki eşitlik ve hakkaniyet anlayışının bir yansımasıdır.
Bedelin yetersiz kalması. Uygulamada sıkça karşılaşılan durumlardan biri, satıştan elde edilen bedelin iştirak eden alacaklıların alacaklarının tamamını karşılamaya yetmemesidir. Böyle bir hâlde alacaklılar alacaklarının yalnızca bir bölümünü tahsil edebilir, kalan kısım bakımından tatmin edilmemiş olurlar. Bedelin yetersizliği alacakların sona ermesi sonucunu doğurmaz. Alacaklılar tahsil edemedikleri kısım için borçlunun diğer malvarlığı unsurlarına yönelme, yeni haciz talep etme ve takibi sürdürme haklarını korur. Ancak aynı hacizden doğan satış bedeli bakımından ek bir talepte bulunmaları artık mümkün değildir.
İştirake Karşı İtiraz ve Şikâyet Yolları
İştirak talebinin kabulü ya da reddi, hem borçlunun hem de diğer alacaklıların hukuki durumunu doğrudan etkiler. Bu nedenle kanun, maddi sebeplere dayanan itiraz ile usul ve işlem denetimine yönelik şikâyet yollarını birlikte öngörmüştür.
Şikâyet Hakkı Kimlere Tanınmıştır?
İştirak işlemine karşı şikâyet yoluna gidebilecek kişiler şunlardır:
- İştirak talebi reddedilen alacaklı
- Hacze daha önce katılmış olan alacaklılar
- İlk haczi koyduran alacaklı
- Borçlu
Sayılan kişiler, icra müdürünün iştirak talebini kabul veya reddine ilişkin işlemine karşı şikâyet yoluna başvurabilir.
İleri Sürülebilecek İtiraz Sebepleri
İştirak talebine karşı dayanılabilecek başlıca sebepler aşağıdaki gibidir:
- Dayanak belgenin kanunda aranan nitelikleri karşılamaması
- Öncelik koşulunun gerçekleşmemiş olması
- Alacağın İİK m. 100 ya da m. 101 anlamında iştirake elverişli nitelik taşımaması
- Talebin kanuni süresi geçtikten sonra ileri sürülmesi
- Alacağın muvazaalı ya da danışıklı biçimde oluşturulmuş olması
- Alacağın gerçekte hiç bulunmaması
Bu sebepler, iştirak talebinin hukuka aykırılığı iddiasına dayanır ve kural olarak paylaştırma sırasını ve alacaklıların tahsil oranını doğrudan etkiler.
Başvurunun Yöneltileceği Merci
Süreçte iki aşamalı bir denetim söz konusudur.
Birinci aşama — icra müdürlüğü. İtirazlar öncelikle haczin bulunduğu icra müdürlüğüne yöneltilir. İcra müdürü, iştirak koşullarının gerçekleşip gerçekleşmediğini değerlendirerek talep hakkında kabul ya da ret kararı verir.
İkinci aşama — icra mahkemesi. İcra müdürünün kararı, İİK m. 16 uyarınca şikâyet yoluyla icra mahkemesine taşınabilir. Mahkeme yaptığı incelemede iştirak koşullarının gerçekleşip gerçekleşmediğini, icra müdürünün hukuka uygun işlem tesis edip etmediğini ve işlemin usule uygunluğunu denetleyerek kesin karar verir. Bu başvurunun genel çerçevesi, İcra Müdürlüğü İşlemini Şikayet başlıklı ayrı bir çalışmada ele alınmaktadır.
Independent Legal Değerlendirmesi
Hacze iştirak dosyalarında sonucu belirleyen unsur, çoğu zaman alacağın varlığı değil, alacağın ilk hacizden önce doğduğunun kanunun aradığı nitelikte bir belgeyle ortaya konulabilmesidir. Uygulamada iştirak taleplerinin önemli bir bölümü, alacağın esasına ilişkin bir tartışma yaşanmadan, yalnızca dayanak belgenin yetersizliği nedeniyle reddedilmektedir.
Aynı şekilde zamanlama da belirleyicidir. Satış bedeli vezneye girdikten sonra yapılan başvurular sonuç doğurmayacağından, dosyanın satış aşamasının yakından izlenmesi gerekir. Somut bir uyuşmazlıkta şu başlıklar öncelikli olarak değerlendirilmelidir:
- İştirakin adi mi yoksa imtiyazlı iştirak niteliğinde mi olduğunun baştan belirlenmesi
- Alacağın doğum tarihinin, ilamlı ve ilamsız takip ayrımı gözetilerek saptanması
- Dayanak belgenin İİK m. 100'de sayılan türlerden biri olup olmadığının denetlenmesi
- İlk haczin geçerliliğini koruyup korumadığının, düşme ihtimali bakımından incelenmesi
- İmtiyazlı iştirakte bir yıllık sürenin başlangıç anının belgelendirilmesi
- Garameten paylaşımın alacaklının tahsilat beklentisi üzerindeki etkisinin önceden hesaplanması
Independent Legal, çok alacaklılı icra dosyalarında iştirak talebinin hazırlanmasından sıra cetveline karşı başvuru süreçlerine kadar cebri icra hukukunun her aşamasında danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.