Havacılık, yabancı personel istihdamının en yoğun olduğu sektörlerden biridir; buna karşılık bu alandaki çalışma izinleri, genel çalışma izni rejiminden ayrılan özel kriterlere tabi tutulmuştur. Türkiye'de pilot, teknisyen, hostes veya kabin memuru olarak görev alacak yabancıların çalışabilmesi, sektöre özgü bu izin türünün alınmasına bağlıdır.
Uygulamada başvuruların önemli bir kısmı, hukuki içerikten çok sayısal ölçütlerde takılmaktadır: yabancı personelin Türk personele oranı, işletmenin ödenmiş sermayesi, ciro eşiği ve ücret tabanı bu ölçütlerin başında gelir. Bunlara bir de iş sözleşmesinin biçim ve içerik şartları eklenir.
Aşağıda, izin verilmesi için aranan kriterleri, başvurunun e-izin sistemi üzerinden nasıl yürüdüğünü, hangi belgelerin sunulacağını, sözleşmede bulunması gereken unsurları, uzatma rejimini ve olumsuz karar halinde açılacak yolları sırasıyla ele alıyoruz.
Yabancı Personel Çalıştırmanın Sektörel Kriterleri
Bir hava kurumunun yabancı pilot, teknisyen, hostes veya kabin memuru istihdam edebilmesi, mevzuatta öngörülen ölçütlerin karşılanmasına bağlıdır. Bu ölçütler şöyle toparlanabilir:
- İstihdam edilecek yabancı pilotun, kendi ülkesinde aldığı pilotluk lisansını sunması gerekir.
- Yabancı kabin memurları iç hat uçuşlarında görevlendirilemez.
- Havayolu işletmesindeki yabancı kabin memuru sayısı, Türk vatandaşı kabin memuru sayısını aşamaz.
- Yabancı kabin memuru çalıştırılabilmesi, dar gövdeli yolcu uçaklarında asgari 2, geniş gövdeli yolcu uçaklarında ise asgari 3 Türk vatandaşı kabin memurunun görevli olmasını gerektirir.
- Yabancı kabin memurunun neden istihdam edildiği açıkça ortaya konulmalı; gerekçe olarak gösterilen yabancı dili iyi düzeyde bildiği uluslararası geçerliliğe sahip bir belgeyle ispatlanmalıdır. Buna karşılık gerekçe olarak gösterilen dil, ilgilinin vatandaşı olduğu devletin resmi dili ise belgelendirme aranmaz.
- Yabancı personel istihdam edecek hava kurumunda, çalıştırılacak her bir yabancı için asgari 5 Türk vatandaşının istihdam edilmiş olması gerekir.
- Başvuruyu yapacak şirket ortağının sermaye payı %20'nin altında olamaz.
- İstihdamın gerçekleşeceği hava kurumunun ödenmiş sermayesi en az 100.000 TL, brüt bilet satışları ise en az 800.000 TL düzeyinde olmalıdır.
Sayılan kriterlerden herhangi birinin karşılanmaması, başvurunun reddiyle sonuçlanmaktadır.
Pilot, Teknisyen ve Kabin Memurları İçin İznin Alınma Usulü
Havacılık sektöründeki çalışma izni, e-Devlet üzerinden erişilen e-izin uygulamasında işveren konumundaki hava kurumunca yapılan başvuruyla alınır. İşverenin sisteme girişi, KEP (kayıtlı elektronik posta) adresi ve e-imza aracılığıyla gerçekleşir.
Yabancı yurt dışındaysa, bulunduğu ülkedeki Türk dış temsilciliğine başvurarak bir referans numarası temin etmelidir; işveren çevrimiçi başvuruyu bu numara üzerinden yapar. Başvuru olumlu sonuçlandığında yabancı personelin, Türkiye'ye giriş yaptığı tarihten itibaren 20 gün içinde nüfus müdürlüğünde adres kaydını oluşturması gerekir.
Personel hâlihazırda Türkiye'de bulunuyorsa başvuruda 99 ile başlayan yabancı kimlik numarası veya pasaport bilgileri kullanılır. Bu kimlik numarası, ülkede en az 6 ay ikamet etmiş yabancılara verilmektedir.
Süreç, e-izin uygulamasındaki başvuru formunun doldurulması ve istenen belgelerin sisteme yüklenmesiyle tamamlanır. Başvurunun olumlu değerlendirilmesi halinde harç tutarları ile banka hesap bilgileri işverenin kayıtlı KEP adresine gönderilir; işveren bu bildirimin ulaşmasından itibaren 30 gün içinde ödemeyi yapmalıdır.
Harçların yatırılmasıyla başvuru tamamlanmış sayılır. Yetkili makamların değerlendirmesi olumlu sonuçlandığında çalışma izni belgesi işyeri adresine posta yoluyla gönderilir.
İşverenin bir başka yükümlülüğü de şudur: başvurunun olumlu sonuçlanmasından itibaren 30 gün içinde, işyerinin bulunduğu ildeki sosyal güvenlik merkezine giderek yabancı personele ait sigortalı işe giriş belgesini ibraz etmek zorundadır.
Başvuruda Sunulması Gereken Belgeler
Başvuru aşamasında hava kurumunun e-izin sistemine yüklemesi gereken belgelerin bir bölümü çalışacak yabancıya, bir bölümü ise işveren kuruma ilişkindir:
- Pasaport ya da pasaport yerine geçen belge ile fotokopisi
- Yeminli tercüman tarafından Türkçeye çevrilmiş ve noter veya konsolosluk onayı taşıyan diploma yahut mezuniyet belgesi gibi eşdeğer belge
- Yabancıya ait Türkçe özgeçmiş
- Yabancı ile hava kurumu arasında imzalanan iş sözleşmesi — bu sözleşmenin karşılaması gereken çok sayıda ölçüt bulunmakta olup ayrıntılar aşağıda açıklanmıştır
- Personel Türkiye'de ikamet etmekteyse ikamet izni belgesi
- Başvuru bir pilot adına yapılıyorsa ülkesinden aldığı ve Türkçeye tercüme edilmiş pilotluk lisansı
- Kurumdaki toplam personel sayısını gösteren sigortalı hizmet listesi — çalıştırılabilecek yabancı sayısı sınırlı olduğundan, kadronun kaçının Türk vatandaşı kaçının yabancı olduğu bu liste üzerinden denetlenir
- Faaliyet belgesi
- Son yıla ait, vergi dairesi veya YMM onaylı kâr-zarar tablosu ile bilanço
- Güncel sermaye yapısını ve ortaklık durumunu ortaya koyan Ticaret Sicil Gazetesi
- Başvuru işverenin avukatı eliyle yapılıyorsa vekâletname
Belgelerin sisteme pdf biçiminde yüklenmesi zorunludur. Elektronik ortamdan edinilemeyen evrakın bir tarama uygulamasıyla pdf formatına dönüştürülmesi yeterlidir; ayrıca fiziki ibraz istenmez.
Pasaport veya diploma gibi yurt dışı kaynaklı belgelerin ise noter onaylı Türkçe tercümesiyle ve apostil şerhi taşıyacak şekilde sunulması gerekir. Aksi halde bu evrak eksik sayılacaktır.
İş Sözleşmesinde Aranan Unsurlar
Başvurunun kabulü, taraflar arasındaki sözleşmenin belirli unsurları taşımasına bağlıdır. Sözleşmenin yazılı biçimde düzenlenmesi ilk şarttır. Metinde yabancı personelin görev tanımının açıkça yer alması, işyerinin vergi numarasının belirtilmesi, işe başlama tarihi ile işin görüleceği adresin gösterilmesi beklenir.
Ücret bakımından ise yetkili makamların belirlediği asgari tutarın altına inilmemesi ve ödenecek ücretin sözleşmede açıkça yazılması gerekir. Personelin hakları ve işçilik alacakları konusunda yazılı olarak bilgilendirilmiş olması da aranan unsurlar arasındadır.
Biçimsel şartlara gelince: sözleşmenin her sayfası hem kurum hem de yabancı çalışan tarafından imzalanmalı, ayrıca her sayfada yabancı personel ile işveren hava kurumu temsilcisinin ad-soyadı ve imzası bulunmalıdır. Çalışanın ihtiyaç halinde başvurabilmesi için 157 İnsan Ticareti Mağduru Yardım Hattı ile 170 yardım hattı numaralarının metne eklenmesi de zorunludur.
Sözleşmenin bu ölçütleri karşılamaması durumunda çalışma izni başvurusu reddedilir. Söz konusu ölçütler yer yer teknik bilgi gerektirdiğinden, sözleşmenin hukuki danışmanlık alınarak hazırlanması yararlı olmaktadır.
Havacılık Personeline Ödenebilecek Asgari Ücret
Yabancı kabin memuru, hostes ve teknisyene ödenebilecek en düşük ücret, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının yabancılar bakımından belirlediği 13.414,50 TL'dir. Pilotlar için ise taban farklıdır: yabancılara uygulanan asgari ücretin 6.5 katı esas alınır.
Bu rakamlar alt sınırı ifade eder; ücretin daha yüksek belirlenmesinde bir sakınca bulunmaz. Buna karşılık taban tutarın altında kalan bir ücret kararlaştırılması, başvurunun reddi sonucunu doğurur. Bakanlık yabancılara ilişkin asgari ücreti her 6 ayda bir yeniden değerleme oranıyla güncellediğinden, başvuru anında geçerli tutarın dikkatle kontrol edilmesi gerekir.
Başvurular Ne Kadar Sürede Neticelenir?
Havacılık sektöründeki çalışma izni başvuruları ortalama 30 gün içinde sonuçlanmaktadır. Belgelerin eksik yüklenmesi halinde idarenin tamamlama için ek süre tanıması, süreci uzatan başlıca etkendir. İdarenin iş yoğunluğu nedeniyle beklemenin uzadığı hallere de uygulamada rastlanmaktadır.
Masraflar ve Ödeme Yükümlülüğü
Bu başvurunun maliyeti değerli kâğıt bedeli ile çalışma izni harcından oluşur. Tutarlar her yıl değişmekle birlikte 2023 yılı için değerli kâğıt bedeli maktu 356 Türk lirası, çalışma izni harcı ise yıllık 3090 Türk lirası olarak uygulanmıştır.
Ödemenin, Bakanlığın banka hesap bilgilerini başvurucunun KEP adresine göndermesinden itibaren 30 gün içinde yapılması gerekir. Bu masrafları karşılamakla yükümlü olan taraf işveren hava kurumudur.
Başvurunun Reddi
Sektöre özgü istihdam kriterlerinin sağlanamaması, belgelerin eksik yüklenmesi veya iş sözleşmesinin aranan unsurları taşımaması gibi hallerde başvuru reddedilir.
Ret kararıyla karşılaşan yabancı Türkiye'de bulunuyor, herhangi bir ikamet izni taşımıyor ve vize süresi de dolmuşsa, kararın tebliğinden itibaren 10 gün içinde ülkeyi terk etmek zorundadır; aksi halde sınır dışı edilir. Bununla birlikte karara karşı itiraz ve iptal davası yolları açıktır. Bu yollara başvurulduğunda, başvuru sonuçlanıncaya kadar sınır dışı işlemi gündeme gelmeyecektir.
Ret Kararına Karşı İtiraz ve İptal Davası
Olumsuz karara karşı hem idareye itiraz edilebilir hem de idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. Bu haklar yalnızca adına başvurulan yabancıya değil, başvuruyu yapan işveren kuruma da tanınmıştır.
İtiraz, e-izin uygulaması üzerinden gönderilecek bir dilekçeyle yapılır. Dilekçede resmi bir dil kullanılması ve itiraz gerekçelerinin açıklanması beklenir. Süre, ret kararının işveren kuruma ve yabancı personele tebliğ edildiği günü izleyen günden itibaren 30 gündür. İtirazın kabulü halinde gerekli işlemler doğrudan idarece yürütülür.
İtirazın reddedilmesi durumunda ya da hiç itiraz edilmeksizin doğrudan iptal davası açılması mümkündür. Bu davada görevli ve yetkili yargı yeri Ankara idare mahkemeleridir.
Havacılık sektörüne ilişkin ret kararlarına karşı işletilecek itiraz ve dava süreci, genel çalışma izni başvurularındaki rejimden esasen ayrılmaz. Konuya ilişkin ayrıntılar "çalışma izni başvurusunun reddi" başlıklı çalışmada yer almaktadır.
Ret Sonrası Yeniden Başvuru
Ret kararının ardından yeni bir başvuru yapılmasının önünde engel yoktur. Ancak yeni başvurunun olumlu sonuçlanabilmesi, ilk başvurunun reddine yol açan eksikliklerin giderilmiş olmasına bağlıdır. Bu yapılmadığında ikinci başvuru da reddedilecektir.
Çalışma İzninin Uzatılması
Uzatma talebi, işveren hava kurumunca e-izin uygulaması üzerinden iletilir. Başvurunun, mevcut iznin bitimine 60 gün kala ve her durumda izin süresi dolmadan yapılması gerekir. Süre sona erdikten sonra yapılan uzatma talepleri reddedilmektedir.
Sektörel kriterler karşılanmaya devam ediyor ve yabancı personel aynı hava kurumunda çalışmayı sürdürüyorsa uzatma talebi kabul edilir. Uzatmada istenen belgeler, ilk başvurudaki evrakın yanına mevcut çalışma izni belgesinin eklenmesinden ibarettir.
Uzatma ilk kez talep ediliyorsa izin en fazla 2 yıl uzatılabilir. Bu sürenin dolmasının ardından yeniden uzatma istenebilir; ikinci aşamada azami uzatma süresi 3 yıldır.
Personel farklı bir havacılık kurumuna geçmişse izin uzatılmaz. Böyle bir durumda yeni işveren konumundaki hava kurumunun, ilgili adına baştan bir çalışma izni başvurusu yapması gerekir.
Uzatma başvurularına ilişkin daha geniş açıklamalar "çalışma izni uzatma" başlıklı çalışmada bulunmaktadır.
Uzatma Talebinin Reddi ve Başvurulacak Yollar
Uzatma başvurusunun süresinde yapılmaması, şartların artık sağlanmaması veya belgelerdeki eksikliklerin tamamlanmaması ret sebebidir.
Uzatma talebinin reddine karşı da hem yabancı personel hem de işveren hava kurumu itiraz edebilir ve iptal davası açabilir.
İlgililer, ret kararının tebliğinden itibaren 30 gün içinde itiraz yoluna gidebilir. İtiraz dilekçeleri, ilk başvurunun yapıldığı e-izin sistemi üzerinden iletilir. İtirazın reddi halinde idare mahkemesinde iptal davası açılması mümkündür.
Uzatma reddine karşı işletilen itiraz ve dava yolu, süreler ve usul bakımından ilk başvurunun reddindeki düzenlemeyle aynıdır.
Uzatma Değerlendirilirken Çalışmaya Devam Edilebilir mi?
Uzatma başvurusu süresi içinde yapılmışsa, mevcut iznin süresi dolmuş olsa dahi yabancı personel çalışmayı sürdürebilir. Ancak bu imkân sınırsız değildir: süre, mevcut çalışma izninin bittiği tarihten itibaren 90 günü aşamaz.
Bu dönemde çalışmanın devam etmesi halinde iş sözleşmesinden doğan karşılıklı hak ve borçlar da aynen sürer. Dolayısıyla işveren hava kurumu hem ücret ödemeyi hem de sigorta primlerini yatırmayı sürdürmekle yükümlüdür.
DİKKAT: Uzatma başvurusu reddedildiği anda, 90 günlük süre dolmuş olsun ya da olmasın, yabancı personelin çalışmayı bırakması gerekir. Aksi takdirde çalışma yasa dışı hale gelir ve hem hava kurumu hem de personel idari para cezasıyla karşılaşır.
Genel Değerlendirme
Havacılık sektörüne özgü çalışma izni, ayrıntılı ölçütlerle çevrelenmiş bir izin türüdür. Özellikle yabancı ile hava kurumu arasındaki sözleşmenin belirli unsurları taşıması gerekir; aksi halde başvuru reddedilir. Ret kararına karşı itiraz ve iptal davası imkânları bulunmakla birlikte, bu yollardan sonuç alınabilmesi de usul bilgisini gerektirir. Bu nedenle sürecin hukuki danışmanlık desteğiyle yürütülmesi yerinde olur.
Independent Legal Değerlendirmesi
Havacılık dosyalarında ret sebeplerinin büyük bölümü hukuki tartışmadan değil, ölçülebilir eşiklerin başvuru anında karşılanmamasından doğar. Oranlar, sermaye ve ciro eşikleri ile ücret tabanı; başvurudan önce belge üzerinde doğrulanabilecek verilerdir. Kurumun kadro yapısı bu eşiklere göre önceden planlandığında, ret riski önemli ölçüde azalır.
İkinci kritik nokta zamanlamadır. Uzatma talebinin izin bitmeden yapılması, harçların KEP bildiriminden sonraki 30 gün içinde yatırılması ve sigortalı işe giriş bildiriminin yine 30 gün içinde tamamlanması, hak kaybını doğrudan belirleyen takvimlerdir.
Somut bir istihdam planlamasında şu başlıklar öne çıkar:
- Yabancı-Türk personel oranlarının, uçak tipine göre değişen kabin memuru sayılarıyla birlikte kadro üzerinden doğrulanması
- Ödenmiş sermaye, brüt bilet satışı ve ortağın sermaye payı eşiklerinin başvuru öncesinde belgeye bağlanması
- Ücretin, güncel yabancı asgari ücreti ve pilotlar için öngörülen 6.5 katlık taban dikkate alınarak sözleşmeye yazılması
- Yurt dışı kaynaklı belgelerde apostil şerhi ve noter onaylı tercüme eksiğinin bırakılmaması
- İş sözleşmesinin biçim şartlarının — sayfa imzaları, yardım hattı numaraları, vergi numarası — tek tek kontrol edilmesi
- Uzatma reddi halinde 90 günlük çalışma imkânının derhal sona erdiğinin işveren nezdinde bilinmesi
Independent Legal, havacılık sektöründe yabancı personel istihdamına ilişkin izin başvurularının hazırlanmasından ret kararlarına karşı yürütülecek itiraz ve iptal davalarına kadar sürecin bütününde danışmanlık vermektedir.