Bir yabancının Türkiye'de bulunmasına dayanak oluşturan ikamet izni, verildikten sonra da denetime tabidir. İdare, iznin dayandığı koşulların varlığını sürdürüp sürdürmediğini izler ve bu koşulların ortadan kalktığını saptadığında izni geri alabilir.
İptali gerektiren haller, izin türlerine göre farklılık gösterir. Kısa dönem izin için geçerli olan bir sebep uzun dönem izinde uygulanmayabilir; insani ikamet izni ile insan ticareti mağduru ikamet izni ise kendine özgü bir rejime tabidir. Kararın tebliğ edilmesiyle birlikte yabancının önünde sınırlı bir hareket alanı kalır ve atılacak adımların iptal gerekçesine göre belirlenmesi gerekir.
İptali Gerektiren Hallere Genel Bakış
İkamet izninin iptali, Türkiye'de oturma hakkı elde etmiş yabancının aranan koşulları yitirmesi ya da sonradan farklı gelişmelerin ortaya çıkması halinde gündeme gelir. İptal sebepleri, izin türü değiştikçe farklılaşabilmektedir.
Bu başlıklardan ilki, iznin hiç kullanılmamasıdır. Kendisine izin verilen yabancı, izni takip eden 6 ay içinde Türkiye'ye giriş yapmazsa belge geçerliliğini yitirir. Konu, YUKK'un 19. maddesinin birinci fıkrasında düzenlenmiştir:
Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m. 19/1
"…ikamet izni, altı ay içinde kullanılmaya başlanmadığında geçerliliğini kaybeder."
Bunun dışında, başvuru sırasında mevcut olan koşulların sonradan ortadan kalkması ya da izin alındıktan sonra yabancının hukuka aykırı birtakım faaliyetlerde bulunması da iptal sonucunu doğurur. Bu çerçevede uygulanan genel ve özel iptal sebepleri aşağıda ayrı başlıklar altında ele alınmıştır.
DİKKAT: İzni iptal edilen yabancı 10 gün içerisinde Türkiye'den ayrılmazsa hakkında sınır dışı etme kararı alınır. Bu nedenle sürecin dikkatle yönetilmesi gerekir.
Bütün İzin Türleri Bakımından Geçerli İptal Sebepleri
Aşağıdaki hallerin ortaya çıkması, izin türlerinin neredeyse tamamı bakımından iznin geri alınmasına yol açar:
- İzin sahibinin pasaportunun, pasaport yerine geçen belgesinin, vizesinin ya da ikamet veya çalışma izninin bulunmaması yahut bu belge ve izinlerin sahte olduğunun ya da hileli yollarla elde edildiğinin anlaşılması,
- İzin süresinin sona ermesinden itibaren en az 60 gün geçerliliği bulunan bir pasaporta veya pasaport yerine geçen belgeye sahip olunmaması,
- İzin sahibinin, Türkiye'ye girişi ya da Türkiye üzerinden geçişi yasaklanmış kişiler arasında yer alması,
- Kişinin kamu düzeni ve güvenliği yönünden sakıncalı görülmesi,
- Kamu sağlığını tehlikeye düşürebilecek nitelikteki hastalıklardan birinin izin sahibinde bulunması,
- Suçluların iadesine dayanak oluşturan suçlar bakımından, Türkiye'nin taraf bulunduğu uluslararası anlaşmalar çerçevesinde sanık ya da hükümlü sıfatı taşınması,
- Ülkede kalınacak süreyi kapsayan geçerli bir sağlık sigortasının bulunmaması,
- Yabancının Türkiye'ye girişini, buradan geçişini veya burada kalışını haklı kılan gerekçelerin ortadan kalkması,
- Kalış süresi boyunca yeterli düzeyde ve düzenli maddi imkâna sahip olunmadığının anlaşılması,
- Vize ihlalinden ya da geçmiş alacaklardan doğan yahut hâlihazırda takip edilen borç ve cezaların ödenmesinin kabul edilmemesi,
- İzin sahibinin tutuklu veya hükümlü sıfatıyla cezaevinde ya da geri gönderme merkezinde bulunması,
- İlgili izin türü bakımından başvuru aşamasında aranan ve o dönemde karşılanmış olan zorunlu bir koşulun sonradan ortadan kalktığının tespit edilmesi.
Bu hallerin başvuru aşamasında mevcut olması talebin reddi sonucunu doğurur. Başvuru sırasında bulunmayıp sonradan ortaya çıkmaları halinde ise iptal gündeme gelir.
Yukarıda sayılan sebepler; uzun dönem ikamet izni, insani ikamet izni ve insan ticareti mağduru ikamet izni bakımından uygulanmaz. Bu izin türlerinin kendilerine özgü iptal sebepleri bulunmakta olup, bunlara aşağıda ayrıca değinilmiştir.
Kısa Dönem İkamet İzninin İptali
Kısa dönem izne ilişkin iptal sebepleri, YUKK ve ilgili Yönetmelik'te düzenlenmiştir. Bu izin türünün geri alınmasına yol açan haller şunlardır:
- İznin, veriliş amacının dışında kullanıldığının saptanması,
- Kısa dönem izin için aranan koşullardan bir veya birkaçının hiç karşılanmamış olması ya da sonradan ortadan kalkması,
- Kişi hakkında geçerli bir sınır dışı etme kararının veya Türkiye'ye giriş yasağının bulunması,
- Görev, eğitim, sağlık ve zorunlu kamu hizmeti gerekçeleri dışında bir sebeple, yurt dışında son 1 yıl içinde toplam 120 günden fazla kalınması.
Kısa dönem iznin nasıl alındığı, aranan koşullar, başvuru için hazırlanması gereken bilgi ve belgeler, kimlerin bu izne başvurabileceği ve iptal gerekçeleri, kısa dönem ikamet izni başlıklı çalışmamızda ayrıntılı biçimde açıklanmaktadır.
Aile İkamet İzninin İptali
Aile ikamet izni, Kanun ve Yönetmelik'te belirtilen bazı durumların gerçekleşmesi halinde iptal edilir. YUKK'un 36 ve 37. maddeleri uyarınca iptale yol açan haller aşağıda sıralanmıştır; bunlardan yalnızca birinin gerçekleşmesi dahi iznin geri alınması için yeterlidir.
- İzin için aranan koşulların baştan bulunmaması ya da sonradan ortadan kalkması,
- Evliliğin, ikamet izni elde etme amacıyla yapıldığının tespit edilmesi,
- Aile izni koşulları ortadan kalktıktan sonra yabancıya kısa dönem izin verilmemiş olması,
- İznin, veriliş amacı dışında kullanıldığının belirlenmesi,
- İzin sahibi hakkında geçerli bir sınır dışı etme kararı ya da Türkiye'ye giriş yasağı bulunması,
- Eğitim, görev, sağlık ve zorunlu kamu hizmeti halleri hariç olmak üzere, yurt dışında son 1 yıl içerisinde toplam 180 günden fazla bulunulması.
Aile ikamet izninin kapsamı, kimlerin bu izinden yararlanabileceği, destekleyici ile başvurucu bakımından aranan koşullar, başvuruda istenen bilgi ve belgeler ve iptal sürecinin işleyişi, aile ikamet izni başlıklı çalışmamızda ele alınmıştır.
Öğrenci İkamet İzninin İptali
Öğrenci iznine ilişkin iptal sebepleri YUKK'un 40. maddesinde belirlenmiştir. Aşağıdaki hallerden birinin gerçekleşmesi, iznin geri alınmasına yol açar:
- Öğrenimin sürdürülemeyeceğine işaret eden kanıtların ortaya çıkması,
- İzin için gerekli koşulların bulunmaması veya sonradan ortadan kalkması,
- İznin, veriliş amacı dışında kullanıldığının saptanması,
- İzin sahibi öğrenci hakkında geçerli bir sınır dışı etme kararı ya da Türkiye'ye giriş yasağı bulunması.
Öğrenci izninde aranan koşullar, izni kimlerin alabileceği, başvuru için gereken bilgi ve belgeler ile iptal gerekçeleri, öğrenci ikamet izni başlıklı çalışmamızda incelenmiştir.
Uzun Dönem İkamet İzninin İptali
Uzun dönem ikamet izni; Türkiye'de ikamet izniyle kesintisiz en az 8 yıl bulunmuş yabancılar ile İçişleri Bakanlığı'nca belirlenen ölçütleri karşılayanlara, Bakanlığın onayı üzerine valiliklerce düzenlenir. YUKK'un 45. maddesinde düzenlenen iptal sebepleri şunlardır:
- Başvuru sürecinde karşılanmış olan koşulların sonradan ortadan kalkması,
- İzin sahibinin kamu düzeni veya kamu güvenliği bakımından ciddi bir tehdit oluşturması,
- Sağlık, eğitim ve vatandaşı olunan ülkedeki zorunlu kamu hizmeti dışında bir sebeple kesintisiz 1 yıldan fazla süreyle Türkiye dışında bulunulması.
DİKKAT: İptal, kamu düzeni veya kamu güvenliği bakımından ciddi tehdit oluşturulması gerekçesine dayanıyorsa, ilgili kişi bundan böyle diğer ikamet izni türleri için de başvuruda bulunamaz. Uzun dönem izni kimlerin alabileceği, başvuru koşulları ve iptal gerekçeleri, uzun dönem ikamet izni başlıklı çalışmamızda ayrıntılandırılmıştır.
İnsani İkamet İzninin İptali
İnsani ikamet izni, insani gerekçelerle tanınan istisnai nitelikte bir izin türüdür. İzni zorunlu kılan koşulların varlığını sürdürüp sürdürmediği il göç idarelerince düzenli aralıklarla denetlenir. Bu koşulların ortadan kalktığının belirlenmesi halinde iznin iptali gündeme gelir.
İznin kime hangi koşullarla verileceği, izin ve iptal süreçlerinin nasıl işlediği, insani ikamet izni başlıklı çalışmamızda ayrıntılı biçimde açıklanmıştır.
İnsan Ticareti Mağduru İkamet İzninin İptali
İnsan ticareti mağduru olduğu ya da olabileceği yönünde kuvvetli şüphe bulunan yabancılara; yaşadıklarının etkisinden kurtulmalarına ve yetkililerle işbirliği yapıp yapmayacaklarına karar verebilmelerine imkân tanımak amacıyla valiliklerce 30 gün süreli izin verilebilir. Bu izin türü, insan ticareti mağduru ikamet izni olarak adlandırılır.
YUKK'un 49. maddesi ile Yönetmelik'in 46. maddesi kapsamında düzenlenen aşağıdaki hallerden birinin gerçekleşmesi, iznin iptaline yol açar:
- İzin sahibinin, iznin getirdiği yükümlülüklere aykırı davranışlar sergilemesi,
- Yabancının kendi girişimiyle suçun failleriyle yeniden bağ kurduğunun belirlenmesi,
- İlgilinin gerçekte insan ticareti mağduru olmadığının ortaya çıkması ve bu durumun tespit edilmesi.
İptal Kararının Doğurduğu Sonuçlar
İzni iptal edilen kişi bakımından sürecin nasıl işleyeceği, YUKK ve Yönetmelik hükümlerinde gösterilmiştir. YUKK'un 54/1-f maddesi uyarınca, izni iptal edilenler hakkında sınır dışı etme kararı alınır. Ancak ilgili kişi, ülkeden ayrılmak amacıyla 10 gün içinde kendi iradesiyle sınır kapısına başvurursa böyle bir karar tesis edilemez.
Buna karşılık yabancı, itiraz ve iptal davası gibi hukuki yolları işletirse süreç tamamlanıncaya kadar ülkede kalma imkânına sahip olur. Bu yolların ayrıntıları aşağıda ele alınmaktadır.
İzni İptal Edilen Kişi Başka Bir İzin Türüne Başvurabilir mi?
Bu soruya olumlu yanıt vermek gerekir. İzni iptal edilen kişinin başka bir izin türüne başvurması mümkündür. Ancak iptale yol açan durumun, başvurulacak yeni izin bakımından da engel oluşturmaması gerekir. Bunun yanında yeni izin türü için öngörülmüş özel koşullar varsa bunların da karşılanması zorunludur.
Kanunda öngörülen bütün izin türleri ile bunların her biri bakımından aranan ölçütler, ikamet izni başlıklı çalışmamızda topluca ele alınmıştır.
İptal Kararıyla Karşılaşanların İzleyeceği Yol
İzni iptal edilen yabancının, kararın tebliğ edildiği günü izleyen 60 gün içinde ya kararı veren idareye itiraz etmesi ya da idare mahkemesinde iptal davası açması gerekir. Bu yollardan hiçbiri işletilmez ve 10 gün içinde ülkeden çıkış yapılmazsa, kişi hakkında sınır dışı etme kararı alınır.
İptal Kararına İdari İtiraz
İptal işlemine karşı idari makama itiraz edilebileceği gibi, doğrudan idare mahkemesinde dava da açılabilir. Bu imkânların kullanılabilmesi için kararın tebliğini izleyen günden itibaren işleyen 60 günlük bir süre bulunur.
İzni iptal edilen yabancı, bu 60 günlük süre içinde Göç İdaresi Başkanlığı'na itirazda bulunabilir. İtirazın yapılmasıyla birlikte 60 günlük itiraz ve dava süresi durur. Başvuruyu inceleyen idare, yabancının durumunu değerlendirerek bir karara varır. 30 gün boyunca herhangi bir yanıt verilmediği takdirde itiraz reddedilmiş sayılır.
İtirazı reddedilen yabancı bakımından 60 günlük dava süresi, ret kararının tebliğini izleyen günden başlayarak durduğu noktadan itibaren yeniden işler. Kalan süre içinde idare mahkemesinde dava açılabilir; bu davada iptal işleminin hukuka aykırılığı ileri sürülür.
İptal kararıyla karşılaşıldığında atılacak adımların doğru belirlenmesi, sürelere ve diğer usul kurallarına uyulması gerekir. Aksi halde yabancının sınır dışı edilmesi söz konusu olabilir. Bu nedenle sürecin bir yabancılar avukatı ile birlikte yürütülmesinde yarar vardır.
İptal Kararına Karşı İptal Davası
İptal davası, idari makama hiç itiraz edilmeksizin doğrudan açılabilir. Bunun yanında, idari itirazın reddedilmesinin ardından kalan süre içinde de dava yoluna gidilebilir.
Davada görevli ve yetkili yargı yeri, izni iptal eden idari makamın bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir. Dava açma süresi, ret kararının tebliğini izleyen günden başlamak üzere 60 gündür. Önce idareye itiraz edilmesi halinde bu sürenin duracağı yukarıda belirtilmiştir.
Yargılamada iptal işleminin hukuka aykırılığının somut delillerle ortaya konulması gerekir. Bu bakımdan dilekçenin gerekçeli ve doğru biçimde hazırlanması büyük önem taşır. Ayrıca davanın yürütmenin durdurulması talebiyle birlikte açılması gerekecektir.
İdare mahkemesi davacının talebini yerinde görmezse dava reddedilir. Bu durumda kararın istinaf incelemesine taşınması gerekir. Bunun yolu, tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde hükmü kuran mahkemeye istinaf dilekçesinin verilmesidir. İncelemeyi yapacak mercii ise bölge idare mahkemesidir. Bölge idare mahkemesince verilecek karara karşı temyiz yoluna gidilemez.
Yürütmenin Durdurulmasının Önemi
Yürütmenin durdurulması, izni iptal edilen yabancılar bakımından hayati bir başlıktır. Zira iptal işlemiyle karşılaşan kişi, kural olarak tebliğ tarihini izleyen 10 gün içerisinde ülkeden ayrılmakla yükümlüdür; bu yükümlülüğe uyulmadığında sınır dışı edilir.
Buna karşılık bu süreçte iptal davası açılır ve dava dilekçesinde yürütmenin durdurulması talep edilirse, talebin kabulü halinde yabancı yargılama sonuçlanıncaya kadar Türkiye'de kalmayı sürdürür.
DİKKAT: İdare mahkemesinde davanın açılması, işlemin yürütülmesini kendiliğinden askıya alan bir sonuç doğurmaz. Yürütmenin durdurulmasının dava dilekçesinde mahkemeden ayrıca istenmesi gerekir. İdare mahkemeleri, koşulları değerlendirerek bu yönde karar verebilir.
İptalin Ardından Yeniden Başvuru
İzni iptal edilen yabancı 6 ay içerisinde yeni bir başvuru yapacaksa, farklı bir gerekçe göstermek zorundadır. Bu süre içinde aynı gerekçelerle yeniden başvuruda bulunulamaz. Altı aylık sürenin dolmasından sonra ise gerek aynı gerekse farklı gerekçelerle başvuru yapılması mümkündür.
Düzenleme, ilgili Yönetmelik'in 21/10. maddesinde şu şekilde yer almaktadır:
Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik m. 21/10
"İkamet izni başvurusu reddedilenler ile ikamet izni iptal edilenler, altı ay içinde yeniden ikamet izni başvurusu yaptıklarında yeni bir ikamet izni talep gerekçesi sunmaları istenir."
Bu kuralın önemli istisnaları bulunmaktadır. Aşağıda sayılan hallerde, izni iptal edilmiş olan yabancı farklı bir gerekçe gösterme zorunluluğu olmaksızın yeniden başvuruda bulunabilir:
- Yurt dışında son 1 yıl içinde toplam 120 günden fazla bulunmaları gerekçesiyle kısa dönem izni geri alınanlar,
- Kesintisiz şekilde 1 yıldan fazla süre yurt dışında bulunmaları nedeniyle uzun dönem izinleri iptal edilenler,
- Yurt dışında son 1 yıl içinde toplam 180 günden fazla geçirmeleri gerekçesiyle aile izni geri alınanlar.
Anılan kişilerden ülkede bulunanlar, kararın tebliğini izleyen 10 gün içinde yeni bir izin talebinde bulunursa; tek giriş vize harcı ile iznin geri alındığı tarihten başvuru tarihine dek geçen süreye karşılık gelen ikamet harcı, bir katı ilave edilerek tahsil olunur. Yurt dışında geçirilen süreler bu hesaplamada dikkate alınmaz.
Sonuç
İptal kararına karşı yabancıların başvurabileceği hukuki yollar, kendine özgü kurallar barındırır. Bu yollara başvurulurken usul boyutunun, özellikle de sürelerin gözetilmesi gerekir. Aksi halde dava reddedilmekte ve ilgili yabancı hakkında sınır dışı kararı tesis edilmektedir. Bu nedenle itiraz ve iptal davası sürecinde bir yabancılar avukatına danışılması yararlı olacaktır.
Independent Legal Değerlendirmesi
İptal dosyalarında pratik güçlük, iki sürenin aynı anda işlemesinden doğar. Bir yandan hak arama bakımından altmış günlük süre başlar, diğer yandan ülkeyi terk etmek için yalnızca on gün bulunur. Bu iki takvim birbirine karıştırıldığında, dava açma hakkı teknik olarak devam ederken yabancı fiilen sınır dışı edilmiş olabilir. Bu nedenle dosyanın ilk gününde alınacak karar, davanın esasına ilişkin tartışmalardan daha belirleyicidir.
İkinci husus, iptal gerekçesinin sonraki başvurular üzerindeki etkisidir. Yurt dışında geçirilen süre nedeniyle verilen bir iptal kararı ile kamu düzeni değerlendirmesine dayanan bir iptal kararı, yeniden başvuru imkânı bakımından tamamen farklı sonuçlar doğurur; ikincisi uzun dönem izinlerde diğer izin türlerine başvuru yolunu da kapatabilmektedir.
Somut bir dosyada şu başlıklara öncelik verilmelidir:
- Dava dilekçesinde yürütmenin durdurulması talebine mutlaka yer verilmesi
- Tebliğ tarihinin belgelendirilerek altmış günlük ve on günlük sürelerin ayrı ayrı takvime bağlanması
- İptal gerekçesinin, genel sebeplere mi yoksa izin türüne özgü özel bir sebebe mi dayandığının ayrıştırılması
- İdari itiraz yoluna gidilecekse durma süresinin ve kalan dava süresinin doğru hesaplanması
- Yurt dışında geçirilen sürelere dayanan iptallerde, gerekçe değiştirme zorunluluğundan muafiyet imkânının değerlendirilmesi
- Yeniden başvuru düşünülüyorsa harçların bir kat fazlasıyla tahsil edileceği ihtimalinin öngörülmesi
Independent Legal, ikamet izinlerinin iptaline karşı yürütülecek idari itiraz ve iptal davası süreçleri ile sınır dışı işlemlerine ilişkin uyuşmazlıklarda danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.