İnsani ikamet izni, mevzuatta sınırlı biçimde sayılan kişilere tanınan istisnai nitelikte bir izin türüdür. Yetkili makamlar bu izni, ancak aranan koşulları taşıyan yabancılar bakımından düzenler.
Aşağıda iznin kimlere verilebileceğini, başvurunun hangi usulle yürütüldüğünü ve iznin iptali halinde hangi hukuki yollara başvurulabileceğini ayrıntılı biçimde inceliyoruz.
İnsani İkamet İzni Ne Anlama Gelir?
Bu izin türü, 6458 sayılı Kanun'da tanımlanan insani sebepler nedeniyle ülkede kalışını sürdürmesi zorunlu hale gelen yabancılara tanınan istisnai bir ikamet iznidir. İzinden yararlanılabilmesi için başvuruda dayanılan olgunun, YUKK m. 46'da sayılan istisnai hallerden birinin kapsamına girmesi aranır.
Yabancıların kural olarak başvurabileceği izin kategorileri kısa dönem, uzun dönem, öğrenci ve aile ikamet izinleridir. İnsani ikamet izni ise bu genel şemanın dışında, istisnai bir konumda yer alır. Diğer izin türlerine ilişkin kapsamlı açıklamalar "oturma izni (ikamet izni)" başlıklı çalışmamızda bulunmaktadır.
İzin Hangi Hallerde Düzenlenebilir?
İnsani ikamet izni, YUKK m. 46'da sınırlı olarak sayılan durumlarda verilir. Bu haller şunlardır:
- Çocuğun yüksek yararının bulunması,
- Haklarında sınır dışı etme veya Türkiye'ye giriş yasağı kararı alındığı hâlde, yabancıların Türkiye'den çıkışları yaptırılamadığında ya da Türkiye'den ayrılmalarının makul veya mümkün görülmemesi,
- YUKK m. 55 gereğince yabancı bakımından sınır dışı etme kararı alınamaması,
- YUKK m. 53, 72 ve 77'ye dayanılarak tesis edilen sınır dışı işlemlerine karşı yargı yoluna gidilmesi,
- İlk iltica ülkesine ya da güvenli üçüncü ülkeye geri gönderme işlemlerinin sürdüğü dönem boyunca,
- Acil nedenlerle veya ülke menfaatlerinin korunması, kamu düzeni ve güvenliği bakımından Türkiye'ye girişine ve Türkiye'de kalmasına izin verilmesi gereken yabancıların diğer ikamet izinlerinden birini alma imkânının bulunmaması,
- Olağanüstü durumların varlığı.
Bu izne başvurulabilmesinin ön koşulu, yabancının diğer izin türlerinden yararlanamıyor olmasıdır. Dayanılan sebebin başvuru dilekçesinde açık ve somut biçimde ortaya konulması gerekir. Bu nedenle insani oturma izni talebinde bulunulurken yabancılar hukuku alanında çalışan bir avukattan destek alınması büyük önem taşır.
Çocuğun Yüksek Yararının Bulunması
Çocuğun yüksek yararının gerektirdiği hallerde bu izin düzenlenebilir. Söz konusu gerekçeyle verilen izin, yalnızca çocukla sınırlı kalmaz; çocuğun anne ve babası bakımından da tanınabilir. Yüksek yararın somut olayda bulunup bulunmadığı, her dosyanın kendi özellikleri çerçevesinde idarenin takdirine bağlıdır.
Tedavi gibi çeşitli nedenlerle Türkiye'de bulunması zorunlu olan bir çocuğun ebeveynlerine izin çıkarılması ya da annesi yabancı olan Türk vatandaşı bir çocuğun eğitimini Türkiye'de sürdürmek istemesi, bu duruma örnek teşkil eder. Böyle bir olasılıkta da anne ya da babanın başka bir izin türüne başvurabilme imkânının bulunmaması gerekir.
Yabancının Ülkeden Çıkışının Sağlanamaması
Hakkında Türkiye'ye giriş yasağı bulunmasına karşın ülkede bulunan yabancının çıkışı gerçekleştirilemiyorsa ya da ülkeden ayrılması makul veya mümkün görülmüyorsa istisnai izin gündeme gelir.
Aynı şekilde, yabancı hakkında sınır dışı etme kararı verilmiş olmasına rağmen çıkışının sağlanamadığı, çıkışın makul ya da mümkün bulunmadığı hallerde de bu izin düzenlenebilmektedir.
Sınır Dışı Kararı Alınmasının Mümkün Olmadığı Haller
Kanun, bazı yabancılar bakımından sınır dışı kararı alınmasını, alınsa dahi uygulanmasını engellemiştir. Bu konumdaki kişilere insani ikamet izni verilebilir. Haklarında sınır dışı kararı alınamayacak yabancılar şunlardır:
- Gönderileceği ülkede ölüm cezasıyla, işkenceyle ya da insanlık dışı veya onur kırıcı ceza ya da muameleyle karşılaşacağına dair ciddi emare bulunanlar,
- Yaşı, hamileliği ya da ağır sağlık sorunları sebebiyle seyahat etmesi riskli görülenler,
- Hayati tehlike taşıyan bir hastalığın tedavisi Türkiye'de sürerken, gönderileceği ülkede bu tedaviyi görme olanağı bulunmayanlar,
- Mağdur destek sürecinden yararlanmakta olan insan ticareti mağdurları,
- Tedavileri sonuçlanıncaya kadar fiziksel, psikolojik veya cinsel şiddete maruz kalmış kişiler.
Sınır dışı işlemine engel oluşturan bu durum sona erdiğinde izin iptal edilir ve sınır dışı işlemi uygulanır.
Sınır Dışı İşlemine Karşı Yargı Yoluna Gidilmesi
Sınır dışı etmeye ilişkin gerekçeli karar, hakkında işlem yapılan yabancıya ya da yasal temsilcisine yahut avukatına tebliğ edilir. Tebliğden itibaren 7 gün içinde idare mahkemesine başvurularak kararın iptali istenebilir. Sınır dışı kararına karşı dava açıldığında kararın icrası kendiliğinden durur ve ilgiliye insani oturma izni düzenlenir.
Uluslararası Koruma Başvurusunun Kabul Edilemezliğine Karşı Dava Açılması
Uluslararası koruma talebinin kabul edilemez bulunmasına ilişkin karara karşı yargı yoluna gidilmesi durumunda, yabancının kendi rızası ile YUKK m. 54/1-(b), (d) ve (k) bentleri kapsamındaki haller dışında, yargılama sonuçlanıncaya kadar insani oturma izni tanınır.
Uluslararası koruma başvurusunun geri çekilmesi ya da geri çekilmiş sayılması yönündeki karara karşı dava açılması halinde de yabancı adına bu izin düzenlenir.
Güvenli Ülkeye Gönderme Sürecinin Devam Etmesi
Yabancının Türkiye'ye ilk iltica ülkesinden veya güvenli üçüncü ülkeden gelmiş olması, uluslararası koruma talebinin reddi sonucunu doğurur. Buna karşın geri gönderme işlemi tamamlanıncaya dek ülkede kalmasına izin verilir; bu dönemde insani ikamet izni düzenlenebilir.
Bunun yanında, ilk iltica ülkesi ya da güvenli üçüncü ülke yabancıyı kabul etmezse uluslararası koruma başvurusuna ilişkin işlemlere kaldığı yerden devam edilir.
Diğer İzin Türlerinden Yararlanma İmkânının Olmaması
Acil nedenler ya da ülke menfaatlerinin korunması, kamu düzeni ve kamu güvenliği gerekçeleriyle Türkiye'ye girişine ve ülkede kalmasına izin verilmesi gereken yabancılara insani oturma izni tanınabilir.
Bu grupta yer alan kişiler bakımından aranan husus, ikamet izni verilmesini engelleyen durumları nedeniyle diğer izin türlerinden herhangi birini elde etme olanaklarının bulunmamasıdır.
Olağanüstü Durumlar
YUKK m. 46/1-(f) bendindeki "olağanüstü durumlarda" ifadesi belirgin bir içeriğe sahip değildir. Bu kavramdan ne anlaşılacağı YUKK Yönetmeliği'nde de tanımlanmamıştır. Dolayısıyla olağanüstü bir durumun bulunup bulunmadığı, somut olayın özellikleri tartılarak belirlenmekte ve karar buna göre verilmektedir.
Söz gelimi, kendi ülkesinde yaşanan olaylar sebebiyle iniş yapılacak havalimanının zarar görmesi ve buna bağlı olarak o ülkeye yönelik uçuşların tamamının iptal edilmesi halinde, yabancıya bu süre zarfında Türkiye'de hukuka uygun biçimde ikamet edebilmesi amacıyla insani oturma izni verilebilir.
İznin Verilmesi İçin Aranan Şartlar
İnsani ikamet izninin düzenlenebilmesi şu koşullara bağlıdır:
- Kanunda sayılan istisnai sebeplerden birinin somut olayda bulunması,
- Başvuruya ilişkin harcın vergi dairesine ödenmiş olması,
- İl göç idaresine yazılı dilekçeyle müracaat edilmesi,
- Göç İdaresi Genel Müdürlüğünün başvuruyu onaylaması.
Bu koşullar sağlandıktan sonra başvuru, valilik bünyesindeki İl Göç İdaresi Müdürlüğüne yapılır. Göç İdaresi Genel Müdürlüğü iznin verilebileceği yönünde onay verdiği takdirde il göç idaresi, yabancı adına insani oturma izni tezkeresini düzenler.
Bu iznin şartları, diğer ikamet izinleri için aranan şartlardan ayrışır. Nitekim diğer izin türlerinde aranan koşullar sağlanmasa dahi insani ikamet izni verilebilir.
İzni elde eden yabancıların, iznin düzenlendiği tarihten itibaren en geç 20 iş günü içinde adres kayıt sistemine kaydolmaları zorunludur.
Başvuru Nereye Yapılır?
Müracaat, valilikler bünyesinde faaliyet gösteren il göç idarelerine yapılır. Kanuni düzenleme uyarınca il göç idaresi, ancak Göç İdaresi Genel Müdürlüğünün onayını aldıktan sonra insani oturma iznini düzenleyebilir.
Başvurunun yabancının kendisi, yasal temsilcisi ya da avukatı tarafından bizzat il göç idaresine yapılması gerekir. Bu izin türü bakımından internet üzerinden yapılan müracaatlar kabul edilmez.
Başvuru Formu ve Gerekli Belgeler
Müracaat, konuya ilişkin ıslak imzalı bir dilekçeyle gerçekleştirilir. Dilekçede, izne dayanak oluşturan sebeplerin somut biçimde açıklanması gerekir. Dilekçenin yanında bu sebepleri destekleyen belgeler de dosyaya eklenmelidir. Kısacası iznin verilmesini zorunlu kılan durumun varlığı dilekçede açıkça ortaya konulmalıdır.
Örneğin çocuğunun rahatsızlığı nedeniyle ülkede kalması gerektiğini ileri süren bir yabancının, bu iddiasını doğrulayan sağlık raporunu dilekçesine mutlaka eklemesi gerekir.
Yabancı Sağlık Sigortası
İnsani ikamet izni, diğer izin türleri için öngörülen koşullar aranmaksızın düzenlenmektedir. Bu nedenle uygulamada, bu tür başvurularda yabancı sağlık sigortası bulunması genellikle şart koşulmamaktadır.
Masraflar ve Avukat Ücreti
Başvuru sürecinde harç ve noter kalemlerinden oluşan gider toplamı yaklaşık 2000 TL düzeyindedir. Bununla birlikte harç ve noter ücretlerinin belirli dönemlerde yeniden belirlendiği göz ardı edilmemelidir.
İzin Kaç Yıl İçin Düzenlenir?
Uygulamada bu izin çoğunlukla 1 yıl için verilmektedir. Ancak sürenin ne kadar olacağını, başvurunun yapıldığı valiliğe bağlı il göç idaresi belirler. İdare bu belirlemeyi, somut duruma ve başvurunun hangi sebebe dayandırıldığına göre yapar. İdarenin izni uzatma yetkisi de bulunmaktadır ve uzatma süresi bakımından bir üst sınır öngörülmemiştir.
DİKKAT: 2019 yılındaki değişiklikle birlikte, insani oturma izninin azami birer yıllık dilimler halinde verilmesine ilişkin kural yürürlükten kaldırılmıştır. Süre belirleme yetkisi bugün İçişleri Bakanlığındadır. Böylece sürelerin günün koşullarına göre esnek biçimde saptanabilmesi mümkün hale gelmiştir.
Başvuru Ne Kadar Sürede Sonuçlanır?
İnsani ikamet izni ortalama 3-6 ay arasında düzenlenir. Bu süre, müracaatın yapıldığı il göç idaresinin iş yüküne bağlı olarak değişkenlik gösterebilir.
Başvurunun tamamlanmasının ardından yetkili makamlar, müracaat eden yabancı adına bir müracaat belgesi düzenler. Yabancı, talebi karara bağlanıncaya dek bu belgeye dayanarak, her seferinde 15 günü aşmamak kaydıyla ülkeye çoklu giriş yapabilir.
Değerlendirme Devam Ederken Yurt Dışına Çıkılabilir mi?
Başvuru incelenirken yabancının yurt dışına seyahat etmesi mümkündür. Bu imkân, randevunun ardından il göç idaresince verilen müracaat belgesi sayesinde doğar. Her çıkışta 15 gün içinde geri dönülmesi koşuluyla ülkeye birden çok kez giriş ve çıkış yapılabilir.
Başvurunun Reddi
Talebin reddi, başvuru koşullarının karşılanmaması ya da dosyadaki eksikliklerin verilen süre içinde tamamlanmaması hallerinde gündeme gelir. Başvurunun YUKK'ta düzenlenen hallerin kapsamına girip girmediği yönündeki değerlendirmeyi ilgili idare yapar.
İstanbul 1. İdare Mahkemesi bir kararında, insani oturma izninin istisnai nitelik taşıdığını ve yalnızca YUKK m. 46'da sayılan hallerden birine dayanılarak düzenlenebileceğini; bu hallerin dışında kalan taleplerin reddedilmesine ilişkin işlemlerin hukuka uygun olduğunu ifade etmiştir.
Ret Kararına Karşı İtiraz ve İptal Davası
Başvurunun reddedilmesi durumunda yabancı, idari makamlara itiraz edebileceği gibi ret işleminin iptali istemiyle idare mahkemesinde dava da açabilir.
Bu yolların kullanılabileceği süre, ret kararının tebliğini izleyen günden başlamak üzere 60 gündür. İtiraz, gerekçeli bir dilekçeyle Göç İdaresi Başkanlığına yöneltilir.
İtirazın reddedilmesi, hiç cevap verilmemesi ya da belirsiz bir cevap verilmesi hallerinde iptal davası açılabilir. İtiraz zorunlu bir aşama olmadığından, bu yola hiç başvurulmadan doğrudan idare mahkemesinde dava açılması da mümkündür.
Ret kararına karşı işletilecek hukuki yollarda dikkat edilmesi gereken noktalar ve sürece ilişkin ayrıntılar "ikamet izni reddi" başlıklı çalışmamızda ele alınmıştır.
İzin Sahibinin Eş ve Çocuklarının Aile İkamet İzni Alması
İnsani ikamet izni sahibinin eşi ve çocukları, YUKK m. 34-37'de aranan koşulların gerçekleşmesi kaydıyla aile ikamet izni elde edebilir. Aile ikamet izni her defasında 3 yılı aşmayacak biçimde düzenlenir.
Bu iznin süresi hiçbir durumda destekleyicinin ikamet izni süresini aşamaz. Ayrıca destekleyicinin insani oturma iznine sahip olması halinde, en az 1 yıldır Türkiye'de ikamet izniyle bulunuyor olması aranır.
Anılan koşullar sağlandığında insani oturma izni sahibi yabancının eşi ve çocukları aile ikamet iznine kavuşabilir. Konuya ilişkin geniş açıklamalar "aile ikamet izni" başlıklı çalışmamızda yer almaktadır.
Uzatma Başvurusu
Uzatma talebi, e-ikamet sistemi üzerinden çevrimiçi başvuru yapıldıktan sonra gerekli belgelerin il göç idaresine sunulmasıyla tamamlanır. İkamet izinlerini uzatma yetkisi valiliklere aittir. Başvurunun, iznin sona ermesine 60 gün kala açılan pencerede ve her hâlükârda izin süresi dolmadan yapılması gerekir.
İznini uzatmak isteyen yabancıya harca tabi olmayan bir belge düzenlenir. Bu belge sayesinde yabancı, ikamet izni süresi sona ermiş olsa dahi Türkiye'de kalmayı sürdürebilir.
İlgili yazı: ikamet izni uzatma
İlgili yazı: e-ikamet başvuru
Uzatma Başvurusunda İstenen Belgeler
Uzatma dosyasında bulunması gereken evrak şunlardır:
- Yabancı ve/veya yasal temsilcisi tarafından imzalanmış ikamet izni başvuru formu,
- Pasaportun ya da pasaport yerine geçen belgenin noter onaylı fotokopisi (böyle bir belge yoksa ibrazı zorunlu değildir),
- 4 adet biyometrik fotoğraf,
- Aile belgesi (mümkün olduğu ölçüde istenir ve konsolosluktan temin edilir),
- Adli sicil kaydı (kendi ülke makamlarından alınır; temini uzun sürebildiğinden başvurudan en az 3 ay önce talep edilmesinde yarar vardır. Son 5 yıldır Türkiye'de bulunuluyorsa Türk adli makamlarından da alınabilir),
- Vatandaşı olunan ülkeye ait kimliğin yeminli tercümeli fotokopisi,
- Önceki ikamet izni belgesinin fotokopisi.
Bu evrakın bir kısmının yabancının kendi ülkesinden getirtilmesi gerekir. Yurt dışından temin edilecek belgelerin apostil şerhini taşıması ve noter onaylı Türkçe tercümesiyle birlikte sunulması şarttır. Bunlara ek olarak, yürürlükteki ikamet izninin kendisi ve fotokopisi de dosyaya konulmalıdır.
İznin Uzatılmaması veya İptali
İznin düzenlenmesini zorunlu kılan koşullar ortadan kalktığında valilikler izni iptal eder ya da uzatmaz. İzni uzatılmayan veya iptal edilen yabancılar, 10 gün içinde ülkeyi terke davet edilir. Bu süre içinde çıkış yapmayan yabancı bakımından sınır dışı işlemi gündeme gelir.
Başvurusu olumlu sonuçlanan ve izin belgesini alan kişi, 6 ay içinde Türkiye'ye giriş yapmazsa izni iptal edilir. Bu nedenle iznin alınmasının ardından belirlenen süre içinde kullanılmaya başlanması önem taşır.
İptal veya Uzatma Talebinin Reddi Halinde İtiraz ve İptal Davası
İptal kararına karşı yabancının kendisi, yasal temsilcisi ya da avukatı, kararın tebliğini izleyen günden başlamak üzere 60 gün içerisinde itiraz yoluna gidebilir veya iptal davası açabilir.
İtiraz, gerekçeli bir dilekçeyle Göç İdaresi Başkanlığına yapılır. İtirazın reddedilmesi ya da süresinde yanıtlanmaması halinde iptal davası açılabileceği gibi, hiç itiraz edilmeksizin doğrudan idare mahkemesine de başvurulabilir.
İptal ve uzatmama kararlarına karşı işletilecek hukuki yollar, ret kararı bakımından geçerli olan yollarla aynıdır. Konuya ilişkin ayrıntılı açıklamalar "ikamet izninin iptali" başlıklı çalışmamızda bulunmaktadır.
Savaş Nedeniyle Ukrayna Vatandaşlarına Tanınan İnsani İkamet İzni
2022 yılında yayımlanan bir genelge uyarınca, savaş gerekçesiyle Ukrayna vatandaşlarına insani ikamet izni verilmektedir. Rusya ile Ukrayna arasındaki savaş sebebiyle çok sayıda Ukraynalı Türkiye'ye gelmiş, ülkede bulunan Ukrayna vatandaşları ise ülkelerine dönememiştir. Anılan genelge doğrultusunda il göç idareleri, savaş nedeniyle dönüş yapamayan Ukraynalılara kolaylık tanımaktadır.
Vize muafiyetinden yararlanarak Türkiye'ye giren ve süresi içinde ülkesine dönemeyen Ukrayna vatandaşları hakkında vize ihlali gerekçesiyle cezai işlem uygulanmamaktadır.
Yine savaş nedeniyle, insani oturma izni ve turistik ikamet izni talepleri büyük ölçüde kolaylıkla karşılanmaktadır. Bu izne başvurmak isteyen Ukraynalılar, yukarıda açıklanan prosedürü izleyerek müracaatta bulunabilir.
Savaş Nedeniyle Rusya Vatandaşlarının Durumu
Rus vatandaşlarına savaş gerekçesine dayanılarak insani ikamet izni kural olarak verilmemektedir. Buna karşılık uygulamada bu kişiler bakımından turistik ikamet izninin kolaylıkla düzenlendiği görülmektedir. Dolayısıyla Rus vatandaşlarının insani ikamet izni yerine turistik ikamet iznine yönelmeleri daha isabetli olacaktır.
Afganistan Vatandaşlarının Durumu
Afgan vatandaşları bakımından uygulamada geçici koruma statüsü tanınmaktadır. Geçici koruma talebinde yabancının il göç idaresine bizzat giderek başvuru yapması gerekir; vekâlet yoluyla yapılan müracaatlar kabul edilmemektedir.
Sonuç
İnsani ikamet izni, çok sayıda idari usul ayrıntısı barındıran ve bu yönüyle karmaşık bir alandır. Başvuru ya da uzatma aşamasında yapılacak bir hata, talebin reddine ve yabancının sınır dışı edilmesine yol açabilmektedir. Bu nedenle sürecin en kısa sürede olumlu sonuçlanabilmesi için yabancılar hukuku alanında uzmanlaşmış bir avukattan hukuki destek alınması önem taşır.
Independent Legal Değerlendirmesi
İnsani ikamet izni, uygulamada sıklıkla "diğer izinler alınamayınca başvurulan bir seçenek" gibi algılansa da hukuki niteliği bundan farklıdır. İzin, idarenin genel bir takdir yetkisine değil, kanunda tek tek sayılmış hallere dayanır. Bu nedenle dosyanın başarısı, büyük ölçüde başvurunun YUKK m. 46'daki hangi bende oturtulduğuna ve bu bendin somut delillerle desteklenip desteklenmediğine bağlıdır. İdare mahkemesi kararlarında da ret işlemlerinin, talebin sayılan hallerin dışında kalması gerekçesiyle hukuka uygun bulunduğu görülmektedir.
Sürecin ikinci kritik yönü zamanlamadır. Yirmi iş günlük adres kaydı, izin sonrası altı aylık giriş süresi, uzatma için tanınan altmış günlük pencere ve ret ya da iptal kararlarına karşı altmış günlük dava süresi birbirinden bağımsız takvimlerdir; birinin kaçırılması diğerlerini de etkisiz kılabilir. Somut dosyalarda özellikle şu hususlar öne çıkar:
- Başvurunun hangi kanuni bende dayandığının dilekçede açıkça belirtilmesi ve bu bendi destekleyen belgelerin baştan sunulması
- Diğer ikamet izni türlerinden yararlanma imkânının bulunmadığının ortaya konulması
- Yurt dışından getirtilecek belgelerde apostil ve noter onaylı tercüme şartının önceden planlanması
- Adli sicil kaydı gibi temini uzun süren belgeler için başvurudan en az üç ay önce harekete geçilmesi
- İznin dayandığı durumun ortadan kalkması halinde iptal ve terke davet riskinin önceden değerlendirilmesi
- Ret, iptal veya uzatmama kararlarında tebliğ tarihinin belgelenerek altmış günlük sürenin takibe alınması
Independent Legal, yabancıların istisnai nitelikteki ikamet izni başvurularının hazırlanmasından iptal ve ret kararlarına karşı yürütülecek itiraz ve idari dava süreçlerine kadar tüm aşamalarda danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.