Çalışma hayatında yaşanan kazalar çoğu zaman yalnızca bir sağlık sorunu olarak kalmaz; işçinin kazanç kapasitesini kalıcı biçimde daraltan, kimi hallerde ailesini desteksiz bırakan ekonomik sonuçlar doğurur. İşin görülmesi sırasında ya da işyeriyle bağlantılı bir sebeple bedensel veya ruhsal bütünlüğü zedelenen sigortalı, uğradığı zararın giderilmesini işverenden isteyebilir. Ağır yaralanma, sürekli iş göremezlik ve ölüm sonuçları bakımından bu talep hakkı, işçinin kendisine ya da hak sahiplerine tanınmıştır.
İşverenin borçları arasında güvenli bir çalışma ortamı kurmak, iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini eksiksiz uygulamak ve işçiyi gözetmek yer alır. Bu yükümlülüklerin gereği gibi yerine getirilmemesi, ortaya çıkan zarar bakımından işverenin hukuki sorumluluğunu gündeme getirir. Yargılamada sonucu belirleyen başlıca veriler ise tarafların kusur dağılımı, saptanan maluliyet yüzdesi, işçinin ücret düzeyi ve uygulanan aktüeryal hesap yöntemleridir.
Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından sigortalıya yapılan ödemeler, işverene karşı ayrıca tazminat istenmesinin önünde engel oluşturmaz; söz konusu ödemeler yalnızca hesaplama aşamasında dikkate alınır. Bu yönüyle iş kazası tazminatları, hukuki bilginin yanında teknik hesap bilgisini de gerektiren uyuşmazlıklardır.
Bu bilgi notunda; kazadan doğan maddi ve manevi tazminat taleplerinin dayanaklarını, hesabın nasıl kurulduğunu, kaza sonrasında izlenmesi gereken adımları, yargılamanın işleyişini ve süre sınırlarını sırasıyla ele alıyoruz.
İş Kazası Kavramı ve 5510 Sayılı Kanundaki Tanımı
İş kazasının çerçevesi, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 13. maddesinde çizilmiştir. Anılan düzenlemeye göre sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, işverence yürütülen iş dolayısıyla, görev sebebiyle işyeri dışında olduğu esnada ya da işverenin sağladığı bir taşıtla işe gidip gelirken karşılaştığı ve onu bedenen veya ruhen zarara uğratan olaylar bu kapsamda değerlendirilir.
Bir olayın iş kazası niteliği kazanabilmesi için sigortalının zarara uğraması ve olay ile yürütülen iş arasında uygun illiyet bağının kurulabilmesi aranır. Kazanın mutlaka işyeri sınırları içinde gerçekleşmiş olması şart değildir; işin yürütümüyle bağlantı kurulabilen her türlü olay değerlendirmeye alınabilir.
Sosyal Güvenlik Mevzuatı Bakımından İş Kazası Sayılan Haller
5510 sayılı Kanun, aşağıdaki durumlarda meydana gelen olayları iş kazası olarak kabul etmektedir:
- İşverenin tahsis ettiği servis aracıyla işe geliş ve işten dönüş yolculuğunda yaşanan olaylar
- Emzirme hakkını kullanan kadın sigortalının, çocuğuna süt vermek üzere ayrıldığı zaman diliminde karşılaştığı kazalar
- Sigortalının görevlendirme sebebiyle işyeri dışında bulunduğu sırada uğradığı zararlar
- İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle doğan olaylar
- Sigortalının işyeri sınırları içinde bulunduğu bir anda gerçekleşen kazalar
Sayılan hallerden herhangi birinin gerçekleşmesi, olayın iş kazası olarak nitelendirilmesine ve sosyal güvenlik haklarının doğmasına imkân verir.
İşyeri Dışında ve Servis Aracında Gerçekleşen Olaylar
Kaza kavramı, fabrika, şantiye veya ofis içinde yaşanan olaylarla sınırlı tutulmamıştır. İşveren tarafından görevlendirildiği için işyerinin dışında bulunan çalışanın karşılaştığı olaylar da aynı kapsamda ele alınır. Şehir dışına gönderilen bir işçinin yolda trafik kazası geçirmesi, iş amaçlı bir ziyaret sırasında yaralanması ya da işverence sağlanan serviste meydana gelen bir olay bu örneklerdendir.
Belirleyici ölçüt, olayın işin yürütümüyle bağlantılı olmasıdır. Buna karşılık işçinin tamamen özel amaçlarla ve işle ilişkilendirilemeyecek bir faaliyet sırasında uğradığı zararlar kapsam dışında kalır.
Meslek Hastalığından Ayrılan Yönleri
İş kazası, dışarıdan gelen ani bir etkiyle ortaya çıkan olaydır. Meslek hastalığında ise zarar, yürütülen işin niteliğine bağlı olarak zaman içinde gelişen bir sağlık bozulmasından kaynaklanır.
Yüksekten düşen bir işçinin yaralanması ilk gruba, kimyasal maddelere uzun yıllar maruz kalan bir çalışanda ortaya çıkan akciğer rahatsızlığı ise ikinci gruba girer. Birinde tek ve ani bir olay, diğerinde uzun süreli maruziyet söz konusudur.
Her iki halde de sigortalının sosyal güvenlik hakları doğar; ancak tazminat davasında yapılacak hukuki nitelendirme ile ispat koşulları birbirinden ayrışabilir.
İş Kazasında Sorumluluğu Doğan Kişiler
Tazminat yargılamasında sorumluluğun kime ait olduğu, kusur ve illiyet bağı üzerinden saptanır. İşçiyi gözetme ile iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini alma borcu nedeniyle işveren geniş bir sorumluluk alanına sahiptir. Bununla birlikte somut olayın özellikleri; asıl işvereni, alt işvereni, iş güvenliği uzmanını ve üçüncü kişileri de sorumluluk kapsamına sokabilir.
İşverenin Hukuki Sorumluluğu
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile Türk Borçlar Kanunu, işverene güvenli çalışma ortamı sağlama ve işçiyi gözetme yükümlülüğü yükler. İşverenin iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini almaması, risk değerlendirmesi yapmaması, gerekli ekipmanı temin etmemesi ya da çalışanına yeterli eğitimi vermemesi halinde hukuki sorumluluğu doğar.
Sorumluluk kusur esasına dayanmakla birlikte, iş kazası dosyalarında işverenin kusursuz olduğunu ortaya koyması pratikte oldukça zordur. Sorumluluktan kurtulma, ancak kaçınılmazlığın, mücbir sebebin veya işçinin ağır kusurunun ispatlanmasıyla mümkün olabilir.
Asıl İşveren ve Alt İşveren Bakımından Sorumluluk
Kazaya uğrayan kişinin alt işveren bünyesinde çalışması durumunda, asıl işveren ile alt işveren zarardan müteselsilen sorumlu tutulur. İşçi, alacağının tamamını her iki işverenden birlikte isteyebileceği gibi dilediği birine de yönelebilir.
Asıl işverenin işyerinde iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin uygulanmasını denetleme yükümlülüğü bulunduğundan, alt işveren çalışanının gördüğü zarar da onun sorumluluk alanına girer. Söz konusu sorumluluk, işverenlerin kendi aralarındaki iç ilişkiyi değil, işçiye karşı dış ilişkiyi ifade eder.
İş Güvenliği Uzmanının Konumu
İş sağlığı ve güvenliği hizmetinin dışarıdan temin edilmiş olması veya işyerinde bir uzmanın görevlendirilmesi, işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Buna karşın uzmanın görevini gereği gibi yürütmemesi, riskleri saptamaması ya da gerekli uyarılarda bulunmaması halinde kendi kusuru oranında sorumluluğu gündeme gelebilir.
Bu ihtimalde işveren, ödemek zorunda kaldığı tazminat bakımından kusurlu uzmana rücu edebilir.
Kusur Dağılımının Belirleyiciliği
Kusur oranı, hem sorumluluğun hem de hükmedilecek tutarın saptanmasında temel ölçüttür ve kural olarak bilirkişi incelemesiyle belirlenir.
İşçinin güvenlik kurallarına uymaması, koruyucu donanımı kullanmaması ya da verilen talimatların dışına çıkması müterafik (ortak) kusur oluşturur ve tazminatın indirilmesine yol açabilir. Ne var ki işverene yüklenen güvenlik yükümlülüğü daha ağır bastığından, uygulamada asli sorumluluk çoğunlukla ona bırakılmaktadır.
Talep Edilebilecek Tazminat Kalemleri
Çalışanın bedensel veya ruhsal bütünlüğünün zedelenmesi yahut yaşamını yitirmesi durumunda işverene yönelik maddi ve manevi tazminat davası açılabilir. Hangi kalemlerin gündeme geleceği; olayın niteliğine, maluliyet yüzdesine, kusur durumuna ve zararın kapsamına göre şekillenir.
Davaların çekirdeğini maddi tazminat ile manevi tazminat oluşturur; ölüm halinde ise hak sahipleri bunlara ek olarak destekten yoksun kalma tazminatı isteyebilir.
Maddi Tazminat: İş Göremezlik ve Destekten Yoksun Kalma
Maddi tazminatın amacı, kaza yüzünden doğan ekonomik kayıpların karşılanmasıdır; tutar itibarıyla çoğu dosyada en ağırlıklı kalemi oluşturur.
a) Sürekli İş Göremezlik Tazminatı
Kaza sonucunda işçinin çalışma gücünde kalıcı bir eksilme oluşmuşsa, maluliyet yüzdesi esas alınarak sürekli iş göremezlik tazminatı istenir. Hesap, işçinin ileride elde edeceği kazançtan yoksun kalmasının bugünkü karşılığı üzerinden kurulur.
Hesabı etkileyen başlıca veriler şunlardır:
- Aktif ve pasif dönemlerin birbirinden ayrılması
- Tespit edilen iş göremezlik yüzdesi
- Tarafların kusur dağılımı
- Ücretin net ya da brüt olarak belirlenen düzeyi
- Çalışanın mesleki durumu ve kariyer beklentisi
- Yaş ve buna bağlı bakiye ömür süresi
Bu işlem, bilirkişi raporuna dayanılarak aktüeryal esaslarla yürütülür.
b) Geçici İş Göremezlik Zararları
Tedavi devam ederken çalışamayan işçinin uğradığı ücret kaybı da maddi tazminat kapsamında talep edilir. Kurumun ödediği geçici iş göremezlik ödeneği ise zarar hesabından düşülür.
c) Ölüm Halinde Destekten Yoksun Kalma Tazminatı
Kaza ölümle neticelenmişse, hayatını kaybeden işçinin desteğinden mahrum kalan eş ve çocuklar ile belirli koşullar altında anne ve baba bu tazminatı talep edebilir.
Hesaplamada esas alınan unsurlar şunlardır:
- Kusur dağılımı
- Hak sahiplerinin yaşları
- Desteğin süreceği zaman dilimi ve pay oranları
- Yaşamını yitiren işçinin gelir düzeyi
Bu kalemde de aktüeryal hesap yöntemi uygulanır.
Manevi Tazminat
Manevi tazminat, kaza nedeniyle işçinin ya da hak sahiplerinin yaşadığı acı, üzüntü ve ruhsal yıpranmanın bir ölçüde karşılanmasını hedefler. Amaç ekonomik kaybı gidermek değil, manevi bir tatmin sağlamaktır.
Mahkeme tutarı belirlerken şu ölçütleri gözetir:
- Yargıtay'ın bu alandaki yerleşik uygulaması
- Tarafların ekonomik ve sosyal koşulları
- İşçide oluşan maluliyet yüzdesi ya da ölüm sonucu
- İşverene yüklenen kusurun derecesi
- Olayın gerçekleşme biçimi ve ağırlığı
Ağır maluliyet bırakan veya ölümle sonuçlanan kazalarda hükmedilen manevi tazminat tutarlarının belirgin şekilde yükseldiği görülmektedir.
Tedavi, Bakım ve Diğer Masraflar
Kaza sebebiyle yapılan ve Kurumca karşılanmayan giderler de maddi tazminat içinde istenebilir. Bu başlık altında refakatçi ve ulaşım masrafları, ilaç ile protez bedelleri, tedavi harcamaları ve bakıcı ücreti ile sürekli bakım giderleri yer alır. Özellikle ağır maluliyet hallerinde sürekli bakım gideri, başlı başına yüksek tutarlı bir kalem oluşturmaktadır.
Kurum Ödemeleri ile Tazminat Arasındaki İlişki
Sürekli iş göremezlik geliri, ölüm geliri ya da Kurumun gerçekleştirdiği diğer ödemeler, çalışanın işverene yönelmesine engel oluşturmaz. Ne var ki çifte ödeme yasağı uyarınca Kurumca üstlenilen kalemler maddi tazminattan düşülür.
Bunun yanında Kurum, kazanın işverenin kusuruyla gerçekleştiğini saptaması halinde işverene karşı rücu davası açabilir.
İş Kazası Tazminatı Nasıl Hesaplanır?
Hükmedilecek tutar, ortaya çıkan gerçek ve muhtemel ekonomik kaybın bugüne indirgenmiş değeri üzerinden saptanır. Hesaba; yaş, gelir, maluliyet yüzdesi, kusur dağılımı, bakiye ömür, aktif–pasif dönem ayrımı, iskonto ve Kurum ödemeleri gibi çok sayıda teknik veri girer.
Mahkemeler bu işlemi aktüerya alanında uzman bilirkişilere yaptırır. Bulunan zarar önce kusur oranına göre indirilir, ardından Kurumun yaptığı ödemeler çifte ödeme yasağı uyarınca düşülür.
Aktüeryal Hesaplama Yöntemi
Hesap; TRH 2010 yaşam tablosu, teknik faiz (iskonto) ve aktif–pasif dönem ayrımı üzerine kurulur.
Aktif dönem: İşçinin çalışabileceği kabul edilen süredir; uygulamada çoğunlukla 60 yaş sınır alınır. Pasif dönem: Emeklilik sonrasında destek zararının sürdüğü bakiye yaşam süresini ifade eder.
Hesaba giren başlıca veriler:
- Kurum tarafından yapılan gelir ve ödenek mahsupları
- İskonto katsayıları ile teknik faiz
- Tarafların kusur dağılımı
- Maluliyet yüzdesi, ölüm halinde ise destek payları
- Sigortalının yaşı, cinsiyeti ve bakiye ömrü
- Genellikle giydirilmiş biçimde belirlenen net ücret ve düzenli ek ödemeler
Kabaca işleyiş:
(Yıllık net gelir × Aktif dönem katsayısı) + (Yıllık destek payı × Pasif dönem katsayısı) → Maluliyet/ölüm etkisi → Kusur uygulaması → SGK mahsup
Gerçek hesapta iskonto her yıl bakımından ayrı ayrı işletilir ve tablo değerlerinden yararlanılır.
Kusur Oranının Tutara Etkisi
Toplam zarar bulunduktan sonra tazminat, tarafların kusur payları doğrultusunda bölüştürülür.
Örnek:
- İşveren: %70 kusurlu
- İşçi: %30 kusurlu
Bu dağılımda hesaplanan maddi zararın %70'lik kısmı işverenden istenebilir.
Öne çıkan hususlar:
- Sorumlu sayısının birden fazla olduğu dosyalarda (asıl işveren, alt işveren, üçüncü kişi) kusurun dağılımı müşterek ve müteselsil sorumluluğun kapsamını etkiler.
- İşverenin üstlendiği güvenlik yükümlülüğü ağır olduğundan, dosyaların büyük bölümünde asli kusur ona verilmektedir.
- Kişisel koruyucu donanımı kullanmamak veya talimata aykırı davranmak gibi hallerde işçinin müterafik kusuru tazminatı aşağı çeker.
Maluliyet Oranı Nasıl Saptanır?
Maluliyet, kazadan sonra çalışma gücünde meydana gelen kaybın yüzde olarak ifadesidir ve tazminatın ana belirleyicisidir.
Belirleme süreci:
- Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri esasları
- Rapora itiraz edilmesi veya raporlar arasında çelişki bulunması halinde Adli Tıp Kurumu ya da üniversite hastanesi raporu
- SGK Sağlık Kurulu ile yetkili hastanelerce düzenlenen raporlar
Etkisi:
- Oranın yükselmesi tazminat tutarını doğrudan artırır.
- Tam iş göremezlik, yani %100 maluliyet halinde hesap en üst düzeyden yapılır.
- Oranın kesinleşmesi çoğu zaman dosyanın sonucunu tayin eder.
Örnek Bir Tazminat Hesabı
Aşağıdaki örnek yalnızca fikir vermek amacıyla basitleştirilmiştir; gerçek dosyalarda iskonto, pasif dönem ve Kurum mahsupları da işleme girer.
Basitleştirilmiş hesap:
- Aktif dönem kazanç: 360.000 × 25 = 9.000.000 TL
- Maluliyet etkisi: 9.000.000 × %40 = 3.600.000 TL
- Kusur uygulaması: 3.600.000 × %70 = 2.520.000 TL (yaklaşık maddi tazminat)
Notlar:
- Pasif dönem ve iskonto hesaba katıldığında sonuç değişir.
- Kurum sürekli iş göremezlik geliri bağlamışsa bu gelirin peşin sermaye değeri mahsup edilir.
- Genç yaş, yüksek ücret ve ağır maluliyet ya da ölüm hallerinde tutarlar belirgin biçimde yükselir.
Uygulamaya İlişkin Kritik Hususlar
- Hesaba temel alınan ücret; prim, ikramiye ve düzenli yan hakları içeren giydirilmiş ücrettir.
- Ücreti asgari ücret düzeyinde olan dosyalarda dahi tazminat kayda değer tutarlara ulaşabilir.
- Ölüm halinde eş, çocuk ile anne ve babaya ilişkin destek payları; ayrıca yeniden evlenme ve yeni destek ihtimalleri hesaba dahil edilir.
- Faiz kural olarak olay tarihinden işletilir; manevi tazminat bakımından farklı bir değerlendirme yapılabilir.
- Bilirkişi raporuna yöneltilecek itirazlar sonucu esaslı biçimde değiştirebilir.
İş Kazası Sonrasında İzlenecek Adımlar
Olaydan sonra atılacak adımların yerinde ve zamanında olması, sosyal güvenlik haklarının korunması kadar açılacak davanın seyri bakımından da belirleyicidir. Süreç; Kuruma bildirim, sağlık raporları, delillerin derlenmesi, ceza soruşturması ve tazminat yargılaması halkalarından kuruludur.
Kuruma Bildirim Yükümlülüğü ve Süresi
Kaza gerçekleştikten sonra işveren, olayı en geç 3 iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirmekle yükümlüdür.
Bildirimin hiç yapılmaması veya gecikmesi halinde:
- Olayın iş kazası olduğunun ispatı güçleşebilir,
- Kurumun yaptığı ödemeler işverene rücu edilebilir,
- İşveren hakkında idari para cezası uygulanır.
İşçinin de doğrudan Kuruma başvurarak kazanın tespitini istemesi mümkündür.
Sağlık Raporları ve Maluliyet Süreci
Kazadan hemen sonra oluşan hastane kayıtları, epikriz raporları ve tedaviye ilişkin belgeler, hem Kurum işlemleri hem de tazminat yargılaması bakımından en güçlü delillerdir.
Süreç genel olarak şu sırayı izler:
- İlk müdahalenin yapılması ve hastane kaydının oluşması
- Geçici iş göremezlik raporlarının düzenlenmesi
- Tedavi aşamasının tamamlanması
- Kalıcı sakatlık kalmışsa maluliyetin tespit edilmesi
Oranın belirlenmesinde çoğunlukla Adli Tıp Kurumu veya yetkili sağlık kurulu devreye girer.
Delillerin Korunması ve Olayın İspatı
İspat, bu dosyalarda belirleyici bir ağırlığa sahiptir; bu nedenle kazanın hemen ardından delillerin muhafaza edilmesi gerekir.
Uygulamada öne çıkan deliller şunlardır:
- Hastane ve Kurum kayıtları
- Risk değerlendirme belgeleri
- İş güvenliği raporları
- Kamera görüntüleri
- Tanık anlatımları
- İş kazası tutanağı
Koşulların gerektirdiği hallerde mahkemeden delil tespiti istenebilir.
Ceza Soruşturması Süreci
Kaza ağır yaralanma veya ölümle sonuçlanmışsa savcılık, taksirle yaralama ya da taksirle ölüme neden olma suçlarından soruşturma başlatır.
Ceza dosyasında düzenlenen tanık beyanları, bilirkişi incelemeleri ve kusur raporları tazminat yargılaması bakımından da güçlü delil değeri taşır. Bununla birlikte ceza mahkemesinin kararı hukuk hâkimini bağlamaz; yalnızca kuvvetli bir delil oluşturur.
Tazminat Davası Nasıl Açılır?
Maddi ve manevi tazminat talebinde bulunacak işçi ya da hak sahiplerinin usul kurallarına uygun hareket etmesi gerekir. Görev, süre sınırı, ispat yükünün dağılımı ve bilirkişi incelemesi gibi başlıklar sonucu doğrudan etkiler.
Arabuluculuk Dava Şartı mıdır?
İş kazasından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları zorunlu arabuluculuk kapsamı dışındadır. Dolayısıyla işçi veya hak sahipleri doğrudan İş Mahkemesine başvurabilir.
Buna karşılık taraflar, dava açmadan önce ihtiyari olarak arabulucuya giderek uzlaşma arayışına girebilir. Ağır maluliyet ve ölüm hallerinde dava öncesi uzlaşma girişimlerine uygulamada sıkça rastlanmaktadır.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Bu davalarda görev İş Mahkemesine aittir.
Yetki bakımından davacıya seçimlik bir imkân tanınmıştır:
- Kazanın gerçekleştiği yer mahkemesi
- İşverenin yerleşim yeri mahkemesi
- İşçinin işini gördüğü işyerinin bulunduğu yer mahkemesi
Davacı bu mahkemelerden herhangi birini tercih edebilir.
Zamanaşımı Süresi
İş kazasından doğan tazminat taleplerinde genel zamanaşımı süresi 10 yıldır.
Olay aynı zamanda bir suç oluşturuyorsa (taksirle ölüme neden olma ya da taksirle yaralama gibi) ve ceza zamanaşımı daha uzunsa, o süre esas alınır.
Ölümle sonuçlanan olaylarda süre, ölüm tarihi itibarıyla işlemeye başlar.
İspat Yükü
Kural olarak ispat yükü davacı tarafındadır. Davacının;
- Olayın iş kazası niteliğinde olduğunu,
- Bir zarara uğradığını,
- Zarar ile kaza arasında illiyet bağı bulunduğunu
ortaya koyması beklenir.
İşveren ise gerekli iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini aldığını, olayın kaçınılmazlıktan veya işçinin ağır kusurundan kaynaklandığını ispatlarsa sorumluluktan kurtulabilir.
İşçiyi gözetme borcunun ağırlığı karşısında kusursuzluğun ortaya konması uygulamada oldukça güçtür.
Keşif ve Bilirkişi İncelemeleri
Dosyalar teknik nitelik taşıdığından mahkeme genellikle üç ayrı bilirkişi incelemesi yaptırır. Bu incelemeler kusur, maluliyet ve aktüeryal tazminat hesabı başlıkları altında toplanır.
Olay Yerinde Keşif İncelemesi
Mahkeme, olayın yaşandığı işyerinde keşfe hükmedebilir. Bu işlem; oluş biçiminin, işyeri koşullarının ve uygulanan iş sağlığı–güvenliği tedbirlerinin yerinde gözlemlenmesini sağlar.
Keşif sırasında genellikle makine mühendisi, iş güvenliği uzmanı ya da teknik bilirkişiler hazır bulunur ve şu noktalar değerlendirilir:
- Anlatılan oluş biçiminin teknik açıdan gerçekleşebilir olup olmadığı,
- İşin organizasyonu ve risk değerlendirmesinin içeriği,
- Güvenlik prosedürleri, uyarı levhaları ve koruyucu donanımın varlığı,
- Öngörülen güvenlik tedbirlerinin fiilen hayata geçirilip geçirilmediği,
- Makinelerin, ekipmanın ve koruyucu sistemlerin durumu,
- Kazanın yaşandığı fiziksel ortam ile çalışma koşulları.
Tarafların olayın oluşuna ilişkin anlatımları çeliştiğinde keşfin önemi daha da artar. Keşif sonrasında düzenlenen bilirkişi raporu, kusur oranının ve sorumluluğun saptanmasında mahkemeye önemli teknik veri sunar.
Kusur İncelemesi (İş Güvenliği Bilirkişisi)
Kusur incelemesinde kazanın oluş biçimi ile alınan iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin yeterliliği değerlendirilir. İş güvenliği uzmanı veya teknik bilirkişilerce hazırlanan raporda şu sorulara yanıt aranır:
- Olayın kaçınılmazlık kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği,
- İşçinin kendisine verilen talimatların dışına çıkıp çıkmadığı,
- Koruyucu donanımın çalışana temin edilip edilmediği,
- Eğitim verme ve risk değerlendirmesi yapma yükümlülüklerinin yerine getirilip getirilmediği,
- İşverenin öngörülen güvenlik tedbirlerini uygulayıp uygulamadığı.
Rapor sonucunda tarafların kusur oranları belirlenir. Kusur raporu, hükmedilecek tutarı doğrudan etkileyen en kritik teknik belgelerden biridir.
Maluliyet İncelemesi (Tıbbi Bilirkişi / Adli Tıp)
Bu inceleme, kaza sonucunda çalışma gücünde oluşan kaybın yüzdesini saptamayı amaçlar ve çoğunlukla;
- Adli Tıp Kurumu,
- Üniversite hastanelerinin sağlık kurulları,
- Yetkili diğer sağlık kurulları
kanalıyla düzenlenen raporlara dayanılarak yürütülür.
Oran belirlenirken kalıcı bir sakatlığın bulunup bulunmadığı, çalışma gücündeki kayıp yüzdesi, meslekte kazanma gücündeki azalma ve tedavi sonrasındaki iyileşme durumu birlikte değerlendirilir. Oran yükseldikçe hükmedilecek tazminat da artar.
Aktüeryal Tazminat Hesabı (Aktüer Bilirkişi)
Kusur ve maluliyet oranları netleştikten sonra aktüer bilirkişi maddi tazminatı hesaplar. Teknik nitelikteki bu çalışmada;
- Sigortalının yaşı ve bakiye ömrü,
- Giydirilmiş ücret üzerinden gelir düzeyi,
- Aktif ve pasif dönemler,
- Maluliyet yüzdesi,
- Kusur dağılımı,
- Kurumca bağlanan gelirlerin peşin sermaye değeri
esas alınır. Hesabın sonunda işçinin uğradığı toplam ekonomik zarar ortaya konur ve mahkeme hükmünü bu tutar üzerinden kurar.
Ölümle Sonuçlanan İş Kazalarında Tazminat
Kazanın ölümle neticelenmesi halinde, desteğinden yoksun kalan yakınlar işverenden maddi ve manevi tazminat isteyebilir. Bu dosyalar iş göremezlik davalarına kıyasla daha kapsamlıdır ve destekten yoksun kalma tazminatı en ağırlıklı kalemi oluşturur.
Hesap; ölen işçinin yaşı ve geliri, kusur dağılımı, hak sahiplerinin durumu ve desteğin süresi dikkate alınarak aktüeryal yöntemle yapılır.
Destekten Yoksun Kalma Tazminatı
Bu kalem; ölen çalışanın hayattayken maddi katkı sunduğu kişilerin, söz konusu katkıdan yoksun kalmaları nedeniyle uğradıkları ekonomik zararın karşılanmasını amaçlar.
Hesaba giren unsurlar şunlardır:
- Kurumca bağlanan ölüm geliri,
- Aktif ve pasif dönem ayrımı,
- Tarafların kusur payları,
- Desteğin hak sahipleri arasındaki dağılım oranları,
- Hak sahiplerinin yaşları ve yaşam beklentileri,
- Vefat eden işçinin gelir düzeyi ile çalışma süresi.
Aktüeryal esaslarla yürütülen hesapta destek payları çoğunlukla eş ve çocuklar lehine saptanır. İşçinin genç yaşta olması ve gelirinin yüksekliği, tazminat tutarını belirgin biçimde yükseltir.
Hak Sahipleri Kimlerdir?
Tazminat isteyebilecek olanlar, ölen işçinin fiilen destek olduğu ya da ileride destek olacağı beklenen kişilerdir.
Uygulamada bu grubu şu kişiler oluşturur:
- Sağ kalan eş
- Çocuklar
- Destek ilişkisini ispat edebilmeleri kaydıyla anne ve baba
Eşin yeniden evlenmesi, desteğin sona ermesi sonucunu doğurabilir. Çocuklar bakımından destek süresi ise çoğunlukla eğitim durumu esas alınarak saptanır.
Her hak sahibinin payı ayrı ayrı hesaplanır.
Manevi Tazminatın Belirlenmesi
Ölümle sonuçlanan kazalarda yakınların manevi tazminat isteme hakkı vardır. Bu kalem, yaşanan acı ve ızdırabın kısmen dindirilmesini amaçlayan bir tatmin aracı niteliğindedir.
Mahkeme tutarı takdir ederken şu ölçütleri gözetir:
- Yargıtay'ın konuya ilişkin içtihatları,
- Tarafların sosyal ve ekonomik konumu,
- Davacı ile ölen işçi arasındaki yakınlık derecesi,
- Hayatını kaybeden çalışanın yaşı,
- İşverene atfedilen kusurun ağırlığı,
- Olayın gerçekleşme biçimi.
Ağır kusur ve ihmalin bulunduğu ölümlü kazalarda hükmedilen manevi tazminatların kayda değer seviyelere ulaşabildiği görülmektedir.
Independent Legal Değerlendirmesi
İş kazası dosyaları, hukuki nitelendirmenin yanında teknik raporlarla yönetilen uyuşmazlıklardır. Kusur, maluliyet ve aktüeryal hesap raporları arasındaki uyum ya da çelişki, hükmedilecek tutarı çoğu zaman davanın esasına ilişkin tartışmalardan daha fazla belirler. Bu nedenle sürecin ilk gününden itibaren delil düzeninin kurulması, raporlara zamanında ve teknik gerekçelerle itiraz edilmesi kritik önemdedir.
İşveren tarafında ise savunmanın merkezinde, iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinin belgeye dayalı biçimde yerine getirildiğinin gösterilmesi yer alır. Eğitim kayıtlarının, risk değerlendirme raporlarının ve koruyucu donanım teslim tutanaklarının düzenli tutulması, kusur incelemesinin seyrini doğrudan etkiler.
Somut bir dosyada yol haritası çizilirken şu başlıklar önceliklendirilmelidir:
- Olayın iş kazası niteliğinin ve illiyet bağının baştan belgelendirilmesi
- Kuruma bildirim yükümlülüğünün süresinde yerine getirilip getirilmediğinin denetlenmesi
- Maluliyet oranının hangi kurumca ve hangi mevzuat esasına göre belirlendiğinin incelenmesi
- Kurum ödemelerinin peşin sermaye değeriyle mahsup edilip edilmediğinin kontrol edilmesi
- Faiz başlangıç tarihinin maddi ve manevi tazminat bakımından ayrı ayrı değerlendirilmesi
- Ölüm halinde destek paylarının ve hak sahibi çevresinin doğru belirlenmesi
Independent Legal, iş kazasından kaynaklanan uyuşmazlıklarda delil tespitinden bilirkişi raporlarının denetimine ve tazminatın tahsiline kadar sürecin tamamında danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.