Bir işçinin ücretini, fazla çalışma karşılığını, kıdem tazminatını veya benzeri kalemleri hangi tarihe kadar isteyebileceği, iş hukukunun en çok tartışılan başlıklarından biridir. Bu sürelerin kaçırılması alacağı bütünüyle yok etmese de, mahkeme önünde ileri sürülmesini fiilen imkânsız hale getirebilir.
Uygulamada en sık sorulan iki soru şudur: hangi kalem kaç yıllık süreye tabidir ve süre hangi tarihte işlemeye başlar. Hem işçi hem de işveren tarafında hak kaybı yaşanmaması, bu iki sorunun doğru yanıtlanmasına bağlıdır. Nitekim alacağın niteliği yanlış belirlendiğinde, süresi geçmiş bir talep için dava açılabildiği gibi, henüz süresi dolmamış bir alacaktan da vazgeçilebilmektedir.
Aşağıda; işçilik alacaklarında uygulanan süre rejimini, hangi kalemin hangi süreye tabi olduğunu, sürenin başlangıç anını ve hesabın nasıl kurulacağını uygulamadan örneklerle açıklıyoruz.
Zamanaşımının İş Hukukundaki İşlevi
İşçilik alacaklarında zamanaşımı, ücret, fazla mesai, kıdem tazminatı, yıllık izin karşılığı ve benzeri kalemlerin kanunda öngörülen süre içinde istenmemesi halinde bunların yargı yoluyla elde edilebilme imkânının kaybedilmesini anlatır. Sürenin dolması alacağı kökten yok etmez; ancak karşı taraf zamanaşımı def'ini ileri sürdüğünde mahkemenin tahsile hükmetmesi mümkün olmaz.
Bu kurumun iki yönlü bir işlevi vardır. Bir yandan işçinin haklarını makul bir zaman dilimi içinde talep etmesi teşvik edilir, diğer yandan işveren bakımından hukuki belirlilik ve güvenlik sağlanır. Dolayısıyla süre rejiminin doğru saptanması, hem dava açma takviminin kurulması hem de hak kaybının önlenmesi bakımından belirleyicidir.
Zamanaşımının Hukuki Niteliği
Zamanaşımı, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 146 ve devamı maddelerinde düzenlenmiş olup, belirli bir zaman diliminde istenmeyen alacağın dava ve takip yoluyla ileri sürülmesini sınırlandırır. Süre dolduğunda borç ortadan kalkmaz; borçlunun def'ide bulunması halinde yalnızca tahsil imkânı kapanır.
İş hukuku bakımından bu genel çerçeveyi tamamlayan özel düzenlemeler de mevcuttur. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 32. maddesinin 8. fıkrası, ücret alacaklarında zamanaşımını beş yıl olarak öngörmüştür. Fazla çalışma ücreti, hafta tatili ücreti ile ulusal bayram ve genel tatil ücreti gibi ücret kavramı içinde değerlendirilen kalemler bakımından da uygulamada aynı süre esas alınmaktadır.
Hak Düşürücü Süreden Farkı
Her iki kurum da zamanın geçmesiyle hak arama imkânını daraltır; ne var ki doğurdukları sonuçlar ve uygulanma biçimleri birbirinden ayrılır.
- Hak düşürücü sürenin dolması halinde hakkın kendisi ortadan kalkar ve hâkim bu durumu taraflar ileri sürmese dahi re'sen gözetir.
- Zamanaşımı süresinin dolması alacağı sona erdirmez; yalnızca borçlunun def'i ileri sürmesi halinde dava ve takip yoluyla tahsil kapısı kapanır.
Somut bir örnek üzerinden bakıldığında ayrım netleşir: işe iade talebiyle dava açma süresi, arabuluculukta düzenlenen son tutanağın tarihinden başlayarak iki haftadır ve hak düşürücü niteliktedir. Bu iki hafta geçirildiğinde işe iade isteme imkânı bütünüyle yok olur; mahkeme, davalı hiçbir itiraz ileri sürmese bile durumu kendiliğinden dikkate alır.
Alacak Türüne Göre Süre Rejimi
İşçilik alacaklarında uygulanacak süre, kalemin hukuki niteliğine göre değişir. Ücret ve ücret sayılan haklar için özel süreler öngörülmüş; bazı tazminat türlerinde ise genel hükümlere gidilmesi kabul edilmiştir. Bu yüzden süre hesabına girmeden önce alacağın niteliğinin belirlenmesi gerekir.
Uygulamada en yaygın yanılgı, bütün işçilik alacaklarının tek bir süreye tabi olduğu varsayımıdır. Oysa her kalem kendi rejimine sahiptir. Hatalı bir nitelendirme işçi bakımından talep imkânının yitirilmesine, işveren bakımından ise gereksiz dava ve yargılama yüküne yol açabilir.
İşe İade Talebinde Bir Aylık Hak Düşürücü Süre
İş güvencesi kapsamındaki bir çalışan, sözleşmesinin geçerli sebep gösterilmeden feshedildiği iddiasıyla işe iade talebinde bulunacaksa belirli bir zaman sınırına bağlıdır. Buradaki sınır zamanaşımı değil hak düşürücü süre niteliğindedir; geçirilmesi halinde talep hakkı bütünüyle düşer ve mahkeme bunu kendiliğinden gözetir.
4857 sayılı İş Kanunu'nun 20. maddesi uyarınca işçinin, fesih bildiriminin kendisine tebliğ edildiği tarihten başlayarak bir ay içinde arabulucuya başvurması zorunludur. Bu süre içinde başvuru yapılmazsa işe iade isteme hakkı sona erer.
Arabuluculuk görüşmeleri anlaşmazlıkla kapanırsa, son tutanağın tarihinden başlayarak iki hafta içinde dava açılmalıdır. Her iki süre de hak düşürücü olduğundan, süresinde hareket edilmemesi dava açma imkânını tümüyle ortadan kaldırır. Konunun ayrıntıları için İşe İade Davası başlıklı çalışmamıza bakılabilir.
Beş Yıllık Süreye Tabi Kalemler
İş Kanunu'nun 32. maddesinin 8. fıkrası, ücret alacaklarında süreyi beş yıl olarak belirlemiştir. Buradaki ücret kavramı çıplak maaşla sınırlı değildir; işçinin gördüğü işin karşılığı olarak elde ettiği ve ücret niteliği taşıyan bütün parasal hakları kapsar. Bu geniş yorum nedeniyle ücretin eki sayılan pek çok kalem de aynı süreye bağlanmaktadır.
Bu rejime tabi başlıca alacaklar şunlardır:
- Bakiye süre ücreti alacağı
- Ayrımcılık tazminatı
- Sendikal tazminat
- Kötü niyet tazminatı
- İlgili dönemler bakımından asgari geçim indirimi (AGİ) alacağı
- Ücret niteliği taşıyan yol, yemek ve yakacak yardımları
- İş güvencesi tazminatı olarak da anılan işe başlatmama tazminatı
- Boşta geçen süreye ait ücret
- Kullandırılmayan yıllık iznin ücreti
- Performans ve satış primleri
- İkramiye ile prim alacakları
- Ulusal bayram ve genel tatil (UBGT) ücreti
- Hafta tatili ücreti
- Fazla çalışma karşılığı ödenmesi gereken fazla mesai ücreti
- İhbar tazminatı
- Kıdem tazminatı
- Ödenmemiş ücret alacağı
Bu kalemlerde süre, kural olarak alacağın muaccel olduğu tarihte işlemeye başlar. Örneğin fazla mesai karşılığı, ilgili ayın ödeme döneminde istenebilir duruma geldiğinden süre her dönem bakımından ayrı ayrı yürür.
Önemli Not: 25 Ekim 2017 tarihinden önce sona ermiş iş sözleşmelerinde bazı tazminatlar bakımından 10 yıllık eski süreler uygulanabilir; bu tarihten sonraki fesihlerde ise yukarıda belirtilen 5 yıllık süreler geçerlidir.
On Yıllık Süreye Tabi Kalemler
Kanun koyucu bazı işçilik alacakları için özel bir süre öngörmemiştir. Bu durumda 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 146. maddesindeki on yıllık genel zamanaşımı devreye girer. Söz konusu rejim, özellikle iş ilişkisinin sona ermesine bağlanan tazminat talepleri bakımından önem taşır.
Bu kapsama giren başlıca alacaklar şunlardır:
- Destekten yoksun kalma tazminatı
- Meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat alacakları
- İş kazasından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat alacakları
Bu kalemlerde süre çoğunlukla iş sözleşmesinin son bulduğu tarihte işlemeye başlar. Ancak iş kazası ve meslek hastalığına dayalı taleplerde başlangıç anı; zararın ve sorumlunun öğrenildiği tarih gibi özel ölçütlere göre farklılaşabilir. Konuya ilişkin ayrıntılı değerlendirme için İş Kazası Nedeniyle Tazminat Davası başlıklı çalışmamız incelenebilir.
Süre Hangi Tarihte İşlemeye Başlar?
Başlangıç anı, alacağın türüne göre değişir. Bu nedenle hesaba girmeden önce kalemin hangi tarihte muaccel hale geldiği saptanmalıdır.
Sık rastlanan bir hata, bütün işçilik alacaklarında sürenin fesih tarihinde başladığı varsayımıdır. Gerçekte bazı kalemlerde süre iş ilişkisi sürerken yürümeye başlar; bazılarında ise belirleyici olan sözleşmenin sona ermesidir.
Sözleşmenin Sona Ermesine Bağlı Alacaklarda
İş ilişkisinin bitmesiyle doğan alacaklarda süre, kural olarak fesih tarihinden itibaren yürür. Bu kalemler, sözleşme devam ederken istenemeyen ve ancak ilişkinin sona ermesiyle doğan haklardır.
Şu alacaklar bu gruba girer:
- Kötü niyet tazminatı
- İşe başlatmama tazminatı
- İhbar tazminatı
- Kıdem tazminatı
Ücret ve Dönemsel Nitelikteki Alacaklarda
Ücret ve ücret sayılan haklarda süre, fesih tarihinden değil alacağın muaccel olduğu tarihten itibaren işler. Bu kalemler iş ilişkisi sürerken de istenebilen ve belirli dönemlerde doğan haklardır.
Bu grupta yer alan başlıca alacaklar şunlardır:
- İkramiye ve prim
- Ulusal bayram ile genel tatil ücreti
- Hafta tatili ücreti
- Fazla mesai ücreti
- Ücret alacağı
Sayılan kalemlerde her dönem için ayrı bir süre yürür. Ödenmeyen bir fazla mesai bakımından süre, ilgili aya ilişkin ücretin ödenmesi gereken tarihte başlar.
Kıdem ve İhbar Tazminatında Başlangıç
Kıdem ve ihbar tazminatları, ancak iş ilişkisi bittiğinde doğan kalemler olduğundan süre fesih tarihi itibarıyla yürümeye başlar.
Uygulamada ihbar süresinin sona erdiği gün ile fesih tarihi zaman zaman birbirine karıştırılmaktadır. Oysa esas alınması gereken, sözleşmenin hukuken son bulduğu tarihtir.
Bu sebeple fesih tarihinin isabetli biçimde saptanması, süre hesabının doğruluğu bakımından belirleyicidir.
İş Kazası ve Tazminat Alacaklarında Başlangıç
İş kazası ile meslek hastalığından doğan tazminat taleplerinde başlangıç, diğer işçilik alacaklarına göre özel kurallara bağlıdır.
Bu kalemlerde süre kural olarak zararın ve sorumlunun öğrenildiği tarihte yürümeye başlar. Maluliyet, sürekli iş göremezlik ya da ölüm doğuran olaylarda zararın kapsamı zamana yayılarak belirginleştiğinden, başlangıç anı dosyadan dosyaya değişebilmektedir.
Dolayısıyla bu tür taleplerde başlangıç tarihi, her olayın kendi koşulları içinde ayrıca değerlendirilmelidir.
Süreyi Durduran ve Kesen Haller
Zamanaşımı bazı hallerde işlemeye ara verir, bazı hallerde ise sıfırlanarak yeniden başlar. Bu nedenle hesap yapılırken yalnızca başlangıç tarihine bakmak yeterli değildir.
Uygulamada dava açılması, arabuluculuğa başvurulması veya icra takibi başlatılması gibi işlemler hesabı doğrudan etkileyen sonuçlar doğurur.
Kesilme Ne Anlama Gelir?
Kesilme, işlemekte olan sürenin ortadan kalkması ve kesilme sebebinin sona ermesinin ardından sürenin baştan yürümeye başlaması demektir. Bu halde kesilmeden önce geçen zaman dikkate alınmaz; süre sıfırlanır.
Örneğin fazla mesai alacağı bakımından sürenin dolmasına kısa bir zaman kalmışken dava açılırsa zamanaşımı kesilir. Yargılama sona erdiğinde süre yeniden baştan işler. Bu yönüyle kesilme, uzun süredir takip edilen işçilik alacaklarında hak kaybını önleyen güçlü bir sonuç doğurur.
Süreyi Kesen Haller
Türk Borçlar Kanunu'ndaki hükümler çerçevesinde süreyi kesen başlıca haller şunlardır:
- Borcun varlığını ortaya koyan yazılı bir ikrarın taraflar arasında bulunması
- Borç için teminat gösterilmesi
- Borcun bir kısmının ödenmesi
- Borçlunun borcu kısmen veya tamamen kabul etmesi
- İcra takibine geçilmesi
- Dava açılması
Bu hallerden biri gerçekleştiğinde süre kesilir ve kesilme sebebi ortadan kalktıktan sonra yeniden işlemeye başlar.
Durma Ne Anlama Gelir?
Durma, sürenin belirli bir zaman dilimi boyunca hiç işlememesi, durma sebebi ortadan kalktığında ise kaldığı yerden devam etmesidir.
Kesilmeden farkı şudur: durmada önceden geçen süre korunur, sayaç sıfırlanmaz; yalnızca geçici olarak beklemeye alınır.
Süreyi Durduran Haller
Aynı Kanun uyarınca süreyi durduran başlıca haller ise şunlardır:
- Mücbir sebep niteliğindeki zorlayıcı durumlar
- Vesayet altındaki kişiler bakımından vesayetin sürdüğü dönem
- Velayet sürdüğü müddetçe veli ile çocuk arasında doğan alacaklar
- Eşler arasındaki alacaklar bakımından evlilik birliğinin sürmesi
- Alacaklının dava açmasının hukuken imkânsız olduğu durumlar
Bu hallerde süre geçici olarak işlemez; engel kalktığında kaldığı yerden yürümeye devam eder.
Arabuluculuk Başvurusunun Etkisi
İşçilik alacaklarında arabuluculuğa başvuru, süre hesabını doğrudan etkileyen bir işlemdir. İş hukuku uyuşmazlıklarında dava öncesi arabuluculuk zorunlu olduğundan, bu aşama hesapta ayrıca değerlendirilmesi gereken özel bir dönem oluşturur.
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu'nun 3. maddesi uyarınca arabuluculuğa başvuruyla birlikte zamanaşımı durur. Süreç kapandığında ise kaldığı yerden işlemeye devam eder. Başvuru tarihi ile son tutanağın düzenlendiği tarih arasında geçen zaman, süreye eklenmez.
Somut bir örnek vermek gerekirse: ücret alacağı bakımından sürenin dolmasına 3 ay kalmışken arabulucuya gidilmişse, süreç bittiğinde sayaç kaldığı yerden çalışmaya başlar ve işçinin dava açmak için 3 aylık zamanı bulunur. Konuya ilişkin ayrıntılar için İş Davalarında Zorunlu Arabuluculuk başlıklı çalışmamıza bakılabilir.
Sürenin Hesaplanması
Doğru bir hesap için önce alacağın türü, ardından başlangıç tarihi ve nihayet süreyi durduran veya kesen bir olgunun bulunup bulunmadığı saptanmalıdır. Bu üç unsur gözetilmeden yapılan değerlendirmeler hem hak kaybı hem de yersiz dava riski doğurur.
Bu nedenle hesaplamada belirli bir sıra izlenmesi gerekir.
Hesapta Gözetilecek Temel Unsurlar
Aşağıdaki başlıklar birlikte değerlendirilmelidir:
- Arabuluculuk sürecinin yaşanıp yaşanmadığı
- Süreyi durduran ya da kesen bir olgunun varlığı
- Sürenin başladığı tarih
- Uygulanacak sürenin 5 yıl mı yoksa 10 yıl mı olduğu
- Alacağın türü (ücret, fazla mesai, kıdem tazminatı ve benzeri)
Bu unsurların isabetli belirlenmesi, hesabın doğruluğunun ön koşuludur.
Başlangıç ve Bitiş Tarihinin Saptanması
Süre kural olarak alacağın muaccel olduğu tarihte başlar ve ilgili sürenin dolduğu günün sonunda biter.
Örneğin bir ücret alacağının ödenmesi gereken tarih 01.03.2020 ise ve bu kalem beş yıllık rejime tabiyse, süre 01.03.2025 tarihinde sona erecektir.
Bu zaman diliminde arabuluculuğa gidilmesi, dava açılması veya borcun ikrar edilmesi gibi bir olgu varsa hesap farklı şekillenir.
Arabuluculuk ve Yargılama Sürecinin Etkisi
Hesap yapılırken arabuluculuk aşaması ayrıca ele alınmalıdır. Başvuruyla birlikte süre durur; sürecin kapanmasıyla kaldığı yerden devam eder.
Dava açılması ya da icra takibi başlatılması halinde ise süre kesilir ve takip veya yargılama sona erdikten sonra baştan işlemeye başlar.
Bu sebeple özellikle dava öncesi aşamada geçen zamanın titizlikle hesaplanması, değerlendirmenin sonucunu belirler.
Hesapta Sık Karşılaşılan Hatalar
Uygulamada aşağıdaki yanlışlara sıkça rastlanmaktadır:
- Süre yanlış hesaplandığı için dava açma zamanının kaçırılması
- Süreyi kesen veya durduran olguların gözden kaçırılması
- Arabuluculukta geçen zamanın süreye dahil edilmesi
- Sürenin her durumda işten ayrılma tarihinde başladığının varsayılması
- Bütün işçilik alacaklarının aynı rejime tabi sanılması
Bu hatalar, özellikle yüksek tutarlı dosyalarda ciddi hak kayıplarına yol açabilmektedir.
Süresi Geçmiş Bir Alacak Talep Edilebilir mi?
Sürenin dolmuş olması, alacağın tamamen yok olduğu anlamına gelmez. Zamanaşımına uğramış bir alacak hukuken varlığını korur; ancak borçlu def'ide bulunursa dava veya icra yoluyla tahsili mümkün olmaz.
Bu nedenle süresi geçmiş bir kalem için dava açmak teorik olarak mümkündür; fakat davalı zamanaşımı itirazını ileri sürdüğünde mahkeme talebin reddine karar verecektir.
Zamanaşımı Def'i Nedir?
Zamanaşımı def'i, borçluya sürenin dolduğunu ileri sürerek ödemeden kaçınma imkânı veren bir savunma aracıdır. Bu savunma dile getirilmedikçe hâkimin süreyi kendiliğinden gözetmesi söz konusu olmaz.
Dolayısıyla davalı def'ide bulunmazsa, süresi dolmuş bir alacak bakımından dahi mahkemenin tahsile hükmetmesi mümkündür.
Hâkim Süreyi Kendiliğinden Gözetir mi?
Zamanaşımı kamu düzenine ilişkin bir süre olmayıp savunma niteliği taşır. Bu yüzden hâkim onu re'sen dikkate alamaz; sürenin mutlaka davalı tarafından ileri sürülmesi gerekir.
Bu nokta, zamanaşımı ile hak düşürücü süre arasındaki en belirgin ayrımlardan birini oluşturur. Hak düşürücü sürelerde hâkim durumu kendiliğinden gözetmek zorundayken, zamanaşımında böyle bir yükümlülüğü bulunmaz.
Süresi Geçmiş Borcun Ödenmesi Hali
Zamanaşımına uğramış bir borç borçlu tarafından ödenirse, yapılan ödeme geçerli sayılır ve ödenen tutarın iadesi istenemez. Çünkü zamanaşımı borcu ortadan kaldıran değil, yalnızca dava yoluyla istenmesini sınırlandıran bir kurumdur.
Bu nedenle süresi dolmuş bir borcun kendi rızasıyla ödenmesi hukuken geçerli bir ifa niteliğindedir ve sebepsiz zenginleşme hükümlerine dayanılarak geri alınamaz.
Independent Legal Değerlendirmesi
Süre rejimi, işçilik alacağı dosyalarında çoğu zaman esasa ilişkin tartışmalardan önce sonucu belirler. Dava dilekçesi hazırlanmadan önce her kalemin ayrı ayrı sınıflandırılması, muacceliyet tarihlerinin belgelerle desteklenmesi ve arabuluculuk sürecinde geçen günlerin ayrıca hesaplanması gerekir. Özellikle uzun süreli çalışmalarda, dönemsel alacakların bir bölümü süreye uğramışken diğer bölümü halen istenebilir durumda olabilmektedir.
İşveren tarafında ise zamanaşımı def'inin süresinde ve usulüne uygun biçimde ileri sürülmesi kritik önemdedir. Def'i ileri sürülmediğinde hâkimin bu durumu kendiliğinden gözetemeyeceği unutulmamalıdır.
Somut bir dosyada şu başlıklar öncelikli olarak denetlenmelidir:
- Her alacak kaleminin 5 yıllık mı yoksa 10 yıllık rejime mi tabi olduğunun ayrı ayrı belirlenmesi
- Dönemsel alacaklarda her ödeme dönemi için ayrı muacceliyet tarihinin çıkarılması
- Fesih tarihinin, ihbar süresinin bitiminden ayırt edilerek belgeye bağlanması
- Arabuluculuk başvuru ve son tutanak tarihleri arasındaki sürenin hesaptan çıkarılması
- İş kazası ve meslek hastalığı taleplerinde öğrenme anının somut delillerle ortaya konması
- 25 Ekim 2017 öncesinde sona eren ilişkiler bakımından eski süre rejiminin gözden geçirilmesi
Independent Legal, işçilik alacaklarından doğan uyuşmazlıklarda süre analizinden arabuluculuk sürecine ve dava takibine kadar bütün aşamalarda danışmanlık hizmeti sunmaktadır.