İş sağlığı ve güvenliği, çalışanın işini yaparken maruz kalabileceği tehlikelere karşı korunmasını hedefleyen kurallar bütünü olarak iş hukukunun merkezinde yer alır. İş kazalarının ve meslek hastalıklarının önüne geçilmesi, yalnızca bireysel sağlığın korunması meselesi değildir; işyerinde sürdürülebilir ve güvenli bir üretim ortamının kurulması bakımından da belirleyicidir.
İşverenin çalışanını koruma ve gözetme borcunun sınırları, başta 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu olmak üzere 4857 sayılı İş Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu'nun 417. maddesi tarafından ayrıntılı biçimde çizilmiştir. Bu mevzuat bütünü işverene; tehlikeleri önceden saptama, gerekli teknik ve idari tedbirleri hayata geçirme, çalışanları bilgilendirme ve eğitme ödevini yükler.
Aşağıda, işverenin bu alandaki temel ödevlerini, dayandıkları hukuki metinleri ve yükümlülüklerin ihlali halinde uygulamada karşılaşılan sonuçları ayrıntılı biçimde ele alıyoruz.
Kavram, Amaç ve Hukuki Dayanaklar
İş sağlığı ve güvenliği; çalışanın işyerinde karşı karşıya kalabileceği fiziksel, kimyasal, biyolojik ve psikososyal nitelikteki tehlikelere karşı korunmasını sağlayan teknik ve hukuki tedbirler bütünüdür. Bu düzenlemelerle güdülen amaç, çalışma yaşamında ortaya çıkabilecek iş kazaları ile meslek hastalıklarının önüne geçmek, çalışanların sağlığını güvence altına almak ve işyerlerinde emniyetli bir çalışma ortamı oluşturmaktır.
6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
Bu alanın çatı metni, Türk hukukunda 6331 sayılı Kanun'dur. Yürürlüğe girdiği 2012 yılından bu yana, çalışanların sağlık ve güvenliğinin korunmasına dönük bütüncül bir yapının dayanağını oluşturmaktadır.
Kanun kendi amacını; işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğinin tesis edilmesi, mevcut sağlık ve güvenlik koşullarının geliştirilmesi ve iş kazaları ile meslek hastalıklarının önlenmesine dönük tedbirlerin düzenlenmesi olarak ortaya koymaktadır.
Türk Borçlar Kanunu m.417 ve Gözetim Borcu
Bu alandaki ikinci temel dayanak, Türk Borçlar Kanunu'nun 417. maddesinde yer bulan gözetim borcudur.
Dolayısıyla işverenin sorumluluğu tek bir metne bağlanamaz. Yükümlülük hem 6331 sayılı Kanun'dan hem de iş sözleşmesinin doğası gereği doğan koruma ve gözetme borcundan kaynaklanır.
İşverene Düşen Temel Yükümlülükler
Temel Yükümlülük Alanları
İşveren, çalışanların sağlığını ve güvenliğini korumak amacıyla gereken bütün tedbirleri hayata geçirmek durumundadır. Bu ödev, 6331 sayılı Kanun'un yanı sıra Türk Borçlar Kanunu m.417'de düzenlenen gözetim borcunun da bir yansımasıdır.
Yükümlülüğün kapsamı, bir kaza gerçekleştikten sonraki müdahaleyle sınırlı değildir; asıl ağırlık, kazaların ve meslek hastalıklarının hiç meydana gelmemesi için önceden tedbir alınmasındadır. Bu nedenle işverenden beklenen, çalışanların sağlığını riske atabilecek durumları saptaması ve bunları bertaraf edecek adımları atmasıdır.
Temel ödevler dört başlıkta toparlanabilir. Bunların ilki, çalışanı koruma ve gözetme borcudur; bu borç, gerekli tedbirlerin alınmasını ve çalışanların zarara uğramasını engelleyecek uygulamaların hayata geçirilmesini içerir. İkinci başlık güvenli bir çalışma ortamının oluşturulmasıdır; işyerinde kullanılan makineler, ekipmanlar ve iş yöntemleri çalışanın sağlığını tehlikeye atmayacak biçimde düzenlenmelidir. Üçüncü olarak işveren, yapılan işin niteliğine ve işyerinin kendine özgü koşullarına uygun bütün iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini almakla yükümlüdür. Son başlık ise organizasyon ve denetimdir: tedbirlerin yalnızca alınmış olması yetmez, uygulanması ve düzenli aralıklarla denetlenmesi de işverenin sorumluluğundadır.
Risk Değerlendirmesi Yapılmasını Sağlama
İşverenin bu alandaki en kritik ödevlerinden biri işyerinde risk değerlendirmesinin yapılmasını temin etmektir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 10. maddesi, işverene hem işyerinde bulunan hem de dışarıdan gelebilecek tehlikeleri tespit etme ve bunların çalışanlar üzerinde doğuracağı etkileri ölçme yükümlülüğü getirmektedir.
Risk değerlendirmesinin işlevi, olası tehlikeleri gerçekleşmeden önce görünür kılmak ve buna göre önlem alınmasına imkân tanımaktır. Değerlendirme sonucunda saptanan riskler ortadan kaldırılmalı, bunun mümkün olmadığı hallerde ise riski en aza indirecek tedbirler devreye alınmalıdır.
Bu çalışma tek seferlik bir işlem değildir. Çalışma koşullarının değişmesi, işyerine yeni ekipman girmesi ya da bir iş kazasının yaşanması gibi hallerde risk değerlendirmesinin yenilenmesi gerekir.
İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimi Verilmesi
Çalışanların işlerini bilinçli ve güvenli biçimde yürütebilmeleri için gereken eğitimlerin sağlanması da işverene aittir. Bu yükümlülük 6331 sayılı Kanun'un 17. maddesinde açık bir düzenlemeye kavuşturulmuştur.
Eğitimlerin içeriği; çalışanın işyerinde karşılaşabileceği riskleri, alması gereken güvenlik tedbirlerini ve acil bir durumda izlenecek adımları kapsar. Bu bilgilendirmenin, çalışanın yürüteceği işe ve işyerine özgü risklere göre şekillendirilmesi gerekir.
Eğitim ödevi işe başlangıç anıyla sınırlı değildir. İşçinin görev değişikliği yaşaması, yeni bir ekipmanın kullanıma alınması ya da farklı bir teknolojiye geçilmesi hallerinde de gerekli eğitimlerin verilmesi zorunludur.
Eğitimin hiç verilmemiş olması, gerçekleşen bir iş kazasında işverenin kusurlu bulunmasına yol açabilecek başlıca etkenlerden biridir. Bu sebeple eğitimlerin belirli aralıklarla tekrarlanması ve her defasında belgeye bağlanması önem taşır.
Kişisel Koruyucu Donanımların Temini
Çalışanların meslek hastalıklarından ve iş kazalarından korunabilmesi için gereken kişisel koruyucu donanımların temini işverene aittir. Söz konusu ödev, 6331 sayılı Kanun kapsamındaki temel sorumluluklar arasında sayılmaktadır.
İşin türüne göre baret, koruyucu gözlük, eldiven, iş ayakkabısı, maske ve benzeri donanımların çalışana verilmesi gerekebilir. Bu ekipmanların çalışana bedelsiz olarak sunulması ve usulüne uygun biçimde kullanılmasının sağlanması işverenin görevidir.
İşverenin ödevi teslimle bitmez; verilen donanımın işe elverişli, güvenli ve kullanılabilir durumda bulunması da güvence altına alınmalıdır. Bu nedenle gerektiğinde ekipmanların bakımı yapılmalı ve yenileriyle değiştirilmelidir.
Koruyucu donanımın hiç verilmemiş olması ya da çalışanın bunları kullanmasının sağlanmaması, bir iş kazası halinde işverenin sorumluluğunu ağırlaştıran unsurlar arasında değerlendirilir.
Denetim ve Gözetim Ödevi
Alınan tedbirlerin fiilen uygulanmasını temin etmek ve bunu düzenli olarak denetlemek de işverenin yükümlülükleri arasındadır. Tedbirlerin evrak üzerinde kalması yeterli görülmez; sahada etkin biçimde hayata geçirilmesi aranır.
İşverenden beklenen, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği kurallarına uygun davranıp davranmadığını izlemesi, gerektiğinde uyarı ve denetim mekanizmalarını devreye sokmasıdır. İşyerinde kullanılan makine ve ekipmanların güvenli biçimde çalıştırıldığının kontrol edilmesi de aynı kapsamdadır.
Denetim ve gözetim ödevinin yerine getirilmemesi halinde, işyerinde yaşanan kazalarda işverenin kusurlu olduğu sonucuna varılabilmektedir. Bu nedenle alınan önlemlerin uygulanışının sürekli biçimde izlenmesi gerekir.
İş Kazası Gerçekleştiğinde İşverenin Ödevleri
Bir iş kazasının yaşanması halinde işveren, hem çalışanına hem de kamu kurumlarına yönelik birtakım yükümlülükler altına girer. Bu adımlar, kazanın doğuracağı sonuçların sınırlandırılması ve hukuki sorumluluğun gereği gibi yerine getirilmesi bakımından belirleyicidir.
Sağlık Yardımının Sağlanması
Kaza anında işverenin ilk ödevi, zarar gören çalışanın sağlık hizmetine erişimini temin etmektir. İşverenden beklenen, çalışanı en yakındaki sağlık kuruluşuna eriştirmek ve gerekli müdahalenin gerçekleştirilmesini temin etmektir.
Bu yükümlülük, koruma ve gözetme borcunun doğal bir devamıdır. İşverenin bu aşamada gerekli özeni göstermemesi hem meydana gelen zararın büyümesine yol açabilir hem de hukuki sorumluluğunu ağırlaştırabilir.
Kazanın SGK'ya Bildirilmesi
İşveren, gerçekleşen iş kazasını Sosyal Güvenlik Kurumu'na bildirmekle yükümlüdür. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu bu bildirim için, kazanın gerçekleştiği tarihten itibaren en geç üç iş günlük bir süre öngörmektedir.
Bildirimin bu süre içinde yapılmaması durumunda işveren hakkında idari para cezası uygulanabilir.
İhlalin İdari Yaptırımları
İş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinin karşılanmaması halinde 6331 sayılı Kanun kapsamında çeşitli idari yaptırımlar gündeme gelir. Bu yaptırımların işlevi, çalışanların sağlık ve güvenliğini güvence altına almak ve işverenleri gerekli tedbirleri almaya yöneltmektir.
Mevzuata aykırılık halinde işveren hakkında idari para cezasına hükmedilebileceği gibi, koşulları oluştuğunda işin durdurulması biçiminde çok daha ağır bir tedbir de devreye girebilir.
İdari Para Cezaları
Yükümlülüklerin yerine getirilmemesi durumunda işverene idari para cezası uygulanabilir. 6331 sayılı Kanun, işverene yüklenen pek çok ödev için ayrı ayrı yaptırım öngörmüştür.
Bu cezaların gündeme geldiği başlıca haller arasında; işyerinde risk değerlendirmesinin hiç yapılmamış olması, çalışanlara iş sağlığı ve güvenliği eğitiminin verilmemesi, gerekli kişisel koruyucu donanımların temin edilmemesi, iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin yürütülmemesi ve yaşanan bir iş kazasının süresinde bildirilmemesi sayılabilir. Yaptırımın tutarı ihlalin niteliğine göre farklılaşır; bazı hallerde ise devam eden ihlal için her ay ayrıca ceza uygulanması mümkündür.
İşin Durdurulması
Çalışanların yaşamı bakımından ciddi ve yakın bir tehlike bulunduğunda, işyerinin bütününde ya da tehlikenin bulunduğu bölümde faaliyetin durdurulmasına karar verilebilir.
Bu karar, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı denetimleri sonucunda verilir ve çalışanların yaşamını tehdit eden koşullar giderilinceye kadar yürürlükte kalır.
İşveren gereken önlemleri alarak tehlikeyi ortadan kaldırdığı takdirde durdurma kararı kaldırılabilir. Buna karşılık gerekli tedbirlerin alınmaması halinde işyerinde faaliyete devam edilmesi mümkün olmayabilir.
İhlalin Hukuki Sonuçları
İşverenin yükümlülüklerini karşılamaması ve bu eksiklik nedeniyle bir iş kazasının meydana gelmesi halinde hukuki sorumluluk da doğar. Kaza sonucunda çalışan zarar görmüşse ya da yaşamını yitirmişse işveren aleyhine tazminat davası açılabilir.
İş kazalarından kaynaklanan tazminat sorumluluğunun temelinde, işverenin koruma ve gözetme borcunu ihlal etmiş olması yatar. Bu çerçevede işveren, ortaya çıkan zararları karşılamakla yükümlü tutulabilir.
Maddi Tazminat
Kaza sonucunda çalışan yaralanmışsa, uğradığı ekonomik kayıpların karşılanması için maddi tazminat istenebilir. Bu talep kapsamında; çalışma gücünün azalmasından veya tümüyle yitirilmesinden doğan zararlar, tedavi için yapılan harcamalar ve geçici ya da sürekli iş göremezlik nedeniyle uğranan gelir kayıpları ileri sürülebilir.
Manevi Tazminat
Kaza nedeniyle çalışanın bedensel veya ruhsal bir zarara uğraması halinde, yaşanan acı ve üzüntünün karşılığı olarak manevi tazminat talep edilebilir.
Manevi tazminatın hedefi zararı bütünüyle gidermek değil, zarar görenin yaşadığı sıkıntıyı bir ölçüde hafifletmektir. Mahkeme tutarı belirlerken olayın ağırlığını, tarafların kusur oranlarını ve olayın gerçekleşme biçimini gözetir.
Destekten Yoksun Kalma Tazminatı
İş kazası çalışanın ölümüyle sonuçlanmışsa, onun desteğinden yararlanan yakınları destekten yoksun kalma tazminatı isteyebilir.
Bu kalem, ölen kişinin hayatta kalmış olsaydı ailesine sunacağı maddi katkının yitirilmesinden doğan zararın karşılanmasına yöneliktir. Talep hakkı çoğunlukla eş ve çocuklara, bazı hallerde ise anne ve babaya tanınır.
Konuya ilişkin ayrıntı için İş Kazası Sonucu Maddi ve Manevi Tazminat Davaları başlıklı çalışmamız incelenebilir.
İhlalin Cezai Sorumluluğu
Yükümlülüklerin yerine getirilmemesi ve bunun sonucunda bir iş kazasının yaşanması halinde cezai sorumluluk da gündeme gelebilir. Kaza bir çalışanın yaralanmasına ya da ölümüne yol açmışsa, olayın niteliğine göre Türk Ceza Kanunu çerçevesinde soruşturma yürütülür.
Bu çerçevede işveren ile işyerinde sorumluluk üstlenmiş kişiler bakımından aşağıdaki suç tiplerinden yargılama yürütülebilir.
Taksirle Yaralama
Kaza sonucunda çalışanın yaralanması halinde, gereken iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini almayan işveren veya sorumlular hakkında taksirle yaralama suçundan soruşturma başlatılabilir.
Türk Ceza Kanunu'nun 89. maddesinde yer alan bu suç bakımından, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranarak bir kişinin yaralanmasına sebebiyet verenler hakkında hapis cezası ya da adli para cezası uygulanabilmektedir.
Taksirle Ölüme Sebebiyet Verme
Kazanın çalışanın ölümüyle sonuçlanması durumunda sorumlular hakkında taksirle ölüme sebebiyet verme suçundan yargılama yapılabilir.
Türk Ceza Kanunu'nun 85. maddesi, taksirle bir kişinin ölümüne neden olanlar bakımından hapis cezası öngörmüştür. Tedbirlerin alınmamış olması, risk değerlendirmesinin yapılmaması veya gerekli denetimlerin yürütülmemesi gibi eksiklikler cezai sorumluluğun doğmasına zemin hazırlayabilir.
Konu hakkında ayrıntılı bilgi için Taksirle Ölüme Neden Olma Suçu ve Cezası – TCK 85 başlıklı çalışmamıza bakılabilir.
Ceza Yargılamasının İşleyişi
İş kazası meydana geldiğinde olay kural olarak Cumhuriyet savcılığınca soruşturulur. Kazanın nasıl gerçekleştiği, işyerinde alınması gereken tedbirlerin neler olduğu ve tarafların kusur durumu bilirkişi incelemeleriyle ortaya konur.
Soruşturma sonucunda işverenin ya da sorumluların kusurlu olduğu saptanırsa ceza davası açılabilir ve yargılamanın sonunda cezai yaptırımlara hükmedilebilir.
Independent Legal Değerlendirmesi
İş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri, uygulamada çoğu zaman bir uyum maliyeti olarak görülmekte; oysa bu yükümlülüklerin ihlali idari para cezası, tazminat ve ceza yargılaması olmak üzere üç ayrı hattan aynı anda sonuç doğurmaktadır. Bir iş kazası dosyasında işverenin savunması, kaza anındaki davranışından çok, kazadan aylar hatta yıllar önce kurduğu belgesel altyapıya dayanır.
Bu nedenle işletmelerde iş sağlığı ve güvenliği sisteminin, sadece mevzuata biçimsel uyum sağlayan bir evrak düzeni olarak değil, işleyen ve izlenen bir organizasyon olarak kurulmasını öneriyoruz. Bilirkişi incelemelerinde belirleyici olan, tedbirin kâğıt üzerinde var olup olmadığı değil, sahada fiilen uygulanıp uygulanmadığıdır.
Uygulamada özellikle şu başlıkların gözetilmesi gerekir:
- Risk değerlendirmesinin güncel tutulması; ekipman, süreç veya yerleşim değişikliklerinde yenilenmesi
- Eğitimlerin içerik, tarih ve katılımcı bilgisiyle birlikte belgelendirilerek arşivlenmesi
- Kişisel koruyucu donanımların yalnızca zimmetlenmesi değil, kullanımının da denetlenerek kayda geçirilmesi
- İş kazası bildiriminin üç iş günlük süre içinde eksiksiz yapılması ve süre takibinin sistematikleştirilmesi
- Denetim ve uyarı mekanizmalarının yazılı hale getirilmesi; tespit edilen aykırılıkların tutanağa bağlanması
- Alt işveren bulunan işyerlerinde sorumluluk paylaşımının sözleşmeyle ve fiili organizasyonla uyumlu biçimde kurgulanması
Independent Legal, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına uyum süreçlerinde ve iş kazasından doğan tazminat ile ceza dosyalarında işverenlere ve çalışanlara danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.